1657 жылғы Польша-Литва және Бранденбург арасындағы одақ шарты

Кіріспе

1657 жылы Польша-Литва мен Бранденбург арасындағы одақ

Бромберг келісімі (Vertrag von Bromberg, латынша: Pacta Bydgostensia) немесе Бydгощ келісімі – Польшаның Иоанн II Казимир мен Бранденбург-Пруссияның Фредерик Вильгельм арасындағы келісім, ол Бромбергте (Бydгощ) 1657 жылғы 6 қарашада ратификацияланды. Келісімде бірнеше келісімдер болды, соның ішінде 1657 жылғы 19 қыркүйекте Велауда (Welawa, қазіргі Знаменск) Бранденбург-Пруссия және Польша-Литва елшілері қол қойған Велау келісімі. Осылайша, Бромберг келісімі кейде Велау-Бромберг келісімі немесе Велау мен Бромберг келісімі деп аталады (traktat welawsko bydgoski). Екінші Солтүстік соғысында әскери көмек көрсету және Эрмландты (Эрмеланд, Вармия) Польшаға қайтару шартымен, поляк корольі Бранденбургтың Гогенцоллерн әулетіне Пруссия герцогтығында мұрагерлік егемендік берді, Драхеймді (Drahim) және Эльбингті (Эльблаг) Бранденбургке кепіл ретінде берді және Лауэнбург пен Бютов жерін Гогенцоллерндерге мұрагерлік иелік ретінде тапсырды. Келісім 1660 жылы Олива бейбіт шартында бекітіліп, халықаралық жағынан мойындалды. Эльбинг Польшада қалды, бірақ Лауэнбург пен Бютов жері және Драхейм кейіннен Бранденбург-Пруссия құрамына енді. Пруссиядағы егемендік Гогенцоллерндердің Пруссия патшалары болып сайлануының негізін қалады. Велау-Бромберг келісімі Польшаның бірінші бөлінісінен кейін Варшава келісімімен (18 қыркүйек 1773 жыл) күшін жойғанға дейін қолданыста болды. Бромберг келісімі Польша үшін апатты салдарларға әкелгеннен кейін, Пруссияға қатысты польшаның сыртқы саясатындағы ең ірі қателіктердің бірі деп есептелді.

Контекст

Пруссия герцогтігі 1525 жылғы 8 сәуірдегі Краков шартында герцог Альбрехт (Альберт) билігіндегі поляк феоды ретінде құрылды. Егер Альбрехт немесе оның бауырларының әулеті еркек тараптан тоқтап қалса, феод поляк патшасына өтеді, ол неміс тілінде сөйлейтін, Пруссияда туған губернаторды тағайындайтын еді. Бұл артықшылық 1618 жылы Гогенцоллерн Ансбах әулетінің жойылуынан кейін Пруссия герцогтары ретінде Бранденбург сайлаушыларының мұрагерлігін қамтамасыз етті. 1656 жылы швед армиясымен бірге, ең бастысы Варшава шайқасында шайқасқаннан кейін, Хогенцоллерн Фридрих Вильгельм I соғыс оларға қарсы бұрылғанда одақтасын тастап кетуге дайын болды және егер поляк королі Ян II Казимир Ваза оған бұрынғы швед королі Карл X Густавқа берілгендей артықшылықтар берсе, тарап аударуға дайын екенін білдірді. Бұл келісімдер Вехлау (Велава, қазіргі Знаменск) және Бромберг (Быгост, Быдгощ) қалаларында жүргізілді. Польшаның Бранденбург Пруссиясымен одақтасуы Швецияға қарсы соғысты мүмкіндігінше тезірек аяқтау қажеттілігінен туындады. 1656 жылғы 3 қарашада Вильна тыныштығы Алексейдің Ресей тағына Польша тақтысындағы мұрагер ретінде сайлануын Польша мен Литвадағы шабуылдарын тоқтатып, оның орнына Швециямен күресу үшін уәделеді. Литва Ұлы Герцогтығында дворяндар бұл келісімді қолдады, олар артықшылықты лауазымдарға үміттенеді, бірақ Польша Корольдігі үшін жағдай басқаша болды, онда элиталар Алексейдің мұрагерлігін болдырмаудың жолдарын іздеді. Швецияға қарсы соғысты тез аяқтау үшін және Вильна тыныштығының күшіне енуіне жол бермеу үшін, шведтерге қарсы одақты кеңейту қажет болды. Бірінші және екінші Вена шартында екінші одақтас, австриялық Габсбургтар қол жеткізілді, бірақ Габсбург әскерін Польша күтіп тұруға тиіс еді, ал соғыс созылған сайын одақтың құны арта түсетін еді. Осылайша, Габсбургтар Фридрих Вильгельм I-нің тарап аударуына қызығушылық танытып, тиісті келісімге келу үшін дипломат Франц Пауль Фрайхерр фон Лизоланы жіберді. Бұл "қосымша шарттар" немесе кейде "Вехлау және Бромберг шарты" немесе "Вехлау-Бромберг шарты" деп аталатын бір шарт.

The Duchy of Prussia was established as a Polish fief under duke Albrecht (Albert) in the Treaty of Cracow of 8 April 1525. The fief was hereditary, and if Albrecht or his brothers' house became extinct in the male line, the fief was to pass to the Polish king, who was to appoint a German speaking Prussian born governor. The privilege provided for the succession of the Brandenburgian electors as Prussian dukes upon the extinction of the House of Hohenzollern Ansbach in 1618. After fighting along with the Swedish Army in 1656, most prominently at the Battle of Warsaw, Hohenzollern Frederick William I was willing to abandon his ally when the war had turned against them and signalled his willingness to change sides if Polish King John II Casimir Vasa would grant him similar privileges as previously Swedish King Charles X Gustav, conditions that were negotiated in Wehlau (Welawa, now Znamensk) and Bromberg (Bygost, Bydgoszcz). The Polish interest in an alliance with Brandenburg Prussia was born out of the need to end the war against Sweden as soon as possible. On 3 November 1656, the Truce of Vilna had promised Alexis of Russia's election as a successor on the Polish throne at the next diet in return for halting his offensive in Poland–Lithuania and to fight Sweden instead. In the Grand Duchy of Lithuania, there was support for the treaty from the nobles, who hoped for positions with more privilege, but that was not true for the Kingdom of Poland, where the elites looked for ways to circumvent Alexis's succession. For a fast end to the war against Sweden to be able to avoid the implementation of the Truce of Vilna, the anti Swedish alliance had to be extended. A second ally, the Austrian Habsburgs, were won in the first and the second Vienna Treaties, but the Habsburg forces were to be maintained by Poland, the prize for the alliance was bound to rise while the war lasted. Thus, the Habsburgs were interested in Frederick William I changing sides and sent diplomat Franz Paul Freiherr von Lisola to mediate a respective settlement. "supplementary treaties" or one treaty, which is sometimes referred to as "Treaty of Wehlau and Bromberg" or "Treaty of Wehlau Bromberg."

Ратификациялау

Вехлаудың алдын ала шарты 19 қыркүйекте 1657 жылы Фридрих Вильгельм I-нің елшілері фон Шверин мен фон Сомниц, сондай-ақ Вармия (Эрмланд) князь-епископы Вацлав Лесчиньский (1605–1666) және Винцент Корвин Госьевский Польша-Литва одағы үшін, ал Габсбургтердің делегаты және делдалы Фрейхерр қол қойды. Шартының түзетілген және соңғы нұсқасы 6 қарашада Фридрих Вильгельм I мен Иоанн II Казимир Бромбергте (Бидгощ) ратификациялады. Бранденбург сайлаушысы мен Польша королі өздерінің әйелдері Луиза Генриетта Нассау және Мари Луиза Гонзагамен бірге салтанатқа қатысты. Вехлау және Бромберг шарттары тараптармен бекітіліп, халықаралық жағынан мойындалды және негізінен Пруссияның мәртебесі мен мұрагерлігі, Бранденбург-Польша одағы және әскери көмек мәселелерімен айналысты. Ол Вехлауда жасалды және Бранденбург пен Польшаның толық өкілетті өкілдері мен Габсбургтердің делдалы оған қол қойды. Екінші бөлігі – 6 баптан тұратын арнайы конвенция ("Specialis Convention"), сондай-ақ Вехлауда өкілеттілер мен делдал жасап, қол қойған, ол одақ пен әскери көмекті толыққанды түсіндірді. Үшінші бөлім Вехлау келісімін өзгертіп, негізінен Польшаның уағыздауларын нақтылады.

Пруссияның мәртебесі

Пруссия герцогтігі – Фридрих Вильгельм I Бранденбург-швед Лабиу шарттары бойынша толыққанды тәуелсіздікке ие болған еді. Бұл герцогтік Польша-Литва мемлекеті тарапынан да Гогенцоллерн әулетінің тәуелсіз иелігі ретінде мойындалды. Алайда, Ермланд (Эрмеланд, Вармия) Польшаға қайтарылуға тиіс болды, сонымен қатар ол өзінің иелігі мен кірісін сақтап, дін бостандығына ие болуы керек еді.

Әскери көмек

Бранденбург Пруссиясы екінші Солтүстік соғысы барысында Швеция империясына қарсы Польшаға әскери көмек көрсетуге міндетті болды. Фридрих Вильгельм I Вехлауда Иоанн II Казимир Васаға 8000 сарбазбен көмектесуге келісіп, екі тарап та "мәңгілік одақ" жасасты. Бромбергте Фридрих Вильгельм I өзінің Пруссия провинциясынан Польша патшасының әскеріне 1500 жаяу әскер мен 500 атты әскер жіберуге келісті.

Қаржылық және аумақтық келісімдер

Керісінше, поляк тәжі Бранденбург Пруссиясына Лауэнбург және Бютоу жерін мұрагерлік иелік ретінде берді. Бранденбург Пруссиясы 400 000 талер көмек берілген соң, қаланы Польшаға қайтаруға міндетті болды. Польшаның үшінші жеңілдігі – Польшаның соғысқа қатысуынан келген соғыс зияны үшін Бранденбург Пруссиясына 120 000 талер төлеу еді. Бұл сома жыл сайын 40 000 талерден төленуге тиіс болды, ал ақша үшінші жылдың соңына дейін төленбесе, Бранденбург Драйхеймді өз иелігінде қалдыруға құқылы еді. Католик қауымдары Куявия епископына бағынышты болуға және оның атынан өкілдік етуге, сондай-ақ барлық кірістерін сақтауға тиіс еді, ал Бранденбург сайлаушылары мен жергілікті ақсүйектер шіркеулерге демеушілік етуге құқылы болды. Лауэнбург және Бютоу жерінің ақсүйектерінің құқықтары өзгеріссіз қалдырылуға тиіс еді, ал бұрынғы сот шешімдері мен жеңілдіктері күшінде қалатын еді. Оппозицияның жетекшісі болған Кенигсберг қаласының мэрі Иероним Рот өліміне дейін 16 жыл түрмеде отырды.

Лауенбург және Бютоу жері

Лауенбург және Бютов жерін Иоанн II Казимирдің елшісі Игнац Боковски ресми түрде тапсырды, ал 1658 жылдың сәуірінде Бранденбург-Пруссияның елшілері Адам фон Подвейлс және Ульрих Готфрид фон Сомниц қабылдады. Бранденбург сайлаушылары өз тақымын «Лауенбург және Бютов иесі» (dominus de Lauenburg et Bytaw) деп өзгертті, поляктардың «ие» (dominus) терминін «сенімді» (fiduciarus) деп өзгертуге бағытталған наразылығына қарамастан. 1771 жылдан бастап аймақ, Бранденбург Помераниясының қалған бөлігі сияқты, Штетиннен (қазіргі Щецин) басқарылды, ал келесі Пруссия патшаларына адалдық Штетиндегі басқа Помераниялық иеліктермен бірге берілді. Ол 1656 жылы Ресеймен жасалған бейтараптық туралы келісімнен бас тартты, бірақ пруссиялық әскерлер келесі жылы Ресейдің араласуымен, поляк тәжінің қазыналықтарын вексельдер үшін кепіл ретінде алмастырғаннан кейін қайтарылды. Август III төлем жасаған жоқ, сол себепті қала 1703 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қайта басып алынды, бірақ шведтердің қысымынан кейін пруссиялықтар көп ұзамай қайта шегінді. 1773 жылғы келісімге дейін Польшаның Драхеймді құтқаруға номиналды құқығы болды, бірақ ол ешқашан пайдаланылмады. Дегенмен, поляк тәжі 1680 жылға дейін жергілікті шульцкеге жеңілдіктер беріп, осы құқығын растады. Сондай-ақ, Польша соғыс кезінде Бранденбургтің қолдауынан «қол жеткізді». Кларк Фредерик Вильгельмді «өз бақылауынан тыс халықаралық оқиғалардың нәтижесінен пайда тапқан» деп қарастырады және Олива келісімінде француздық араласудың нәтижесінде сайлаушының барлық соғыс жемістерін жоғалтқан Бромбергтен кейінгі оқиғалармен тезисін растайды. Юзеф Влодарски бұл келісімді Польшаның Пруссияға қатысты сыртқы саясатындағы ең ірі қателіктердің бірі деп санайды. Анна Каминсканың пікірінше, бұл келісім Польшаның Балтық теңізіндегі ықпалының аяқталуына және Польша-Литваның Еуропадағы беделінің төмендеуіне әкелді. Фрост бұл келісімді Казимеж Пиварски сияқты тарихшылардың сынағанын айтады, олар Польшаның Бромбергте төлеген құнының қажетсіз жоғары екенін есептеді. Фросттың сөзіне қарағанда, бұл сыншылар Польшаның бөлінісінен кейінгі көзқараспен дәлелдеме келтіреді және қазіргі заманғы жағдайдың күрделілігін ескермейді: «Заманауи [польшалық] саясаткерлер егемендіктің жоғалу қаупін білді, олар оны ақымақтық, бей-жайлық немесе көрегендіксіздік себепті емес, керісінше, басқа нұсқалар Одақтың мүдделеріне зиян келтіретіндей болғандықтан қабылдады». Фрост Пиварскинің поляк шешіміне Габсбургтердің күшті ықпалы тигені туралы пікірін негізді деп санайды, бірақ Польшаның Бранденбургпен жақындасуға деген қызығушылығы 1656 жылға дейін, Лизола сахнаға шығардан бұрын пайда болғанын да атап өтеді.

Lauenburg and Bütow Land was officially handed over by John II Casimir's envoy Ignatz Bokowski and received by the Brandenburg Prussian envoys Adam von Podewils and Ulrich Gottfried von Somnitz in April 1658. The Brandenburgian electors amended their title with dominus de Lauenburg et Bytaw, despite Polish protests aimed at a change from dominus (lord) to fiduciarus (fiduciary). After 1771, the region was governed from Stettin (now Szczecin), like the rest of Brandenburgian Pomerania, and allegiance to subsequent Prussian kings was given with the other Pomeranian estates in Stettin. but he yielded the neutrality agreement that he had concluded with Russia in 1656. but the Prussian troops withdrew the following year when Russia mediated its exchange for the Polish Crown Jewels as a security for the bills receivable. When Augustus the Strong failed to pay, the town was reoccupied in 1703, during the Great Northern War, but the Prussians again withdrew shortly afterwards because of Swedish pressure. Before the 1773 treaty, Poland had the nominal right to bail out Draheim, which was never pursued. Nevertheless, the Polish crown underlined that right by granting privileges to the local Schulze until 1680. and Poland had "substantially benefited" from Brandenburgian support during the war. Clark thus views Frederick William as a "beneficiary of international developments beyond his control" and verifies his thesis by the post Bromberg developments in which the elector lost all further war gains because of French intervention at the Treaty of Oliva. Józef Włodarski regards the treaty as one of the greatest mistakes in Polish foreign policy towards Prussia with fatal consequences for Poland. According to Anna Kamińska, the treaty marked the end of Polish influence on the Baltic and the decline of Poland–Lithuania's position in Europe. Frost says that the treaty was subject to criticism of historians such as Kazimierz Piwarski, who considered that the price paid by Poland in Bromberg was unnecessarily high. According to Frost, these critics argue from a view after the partitions of Poland and neglect the complexity of the contemporary situation: "Contemporary [Polish] politicians were aware of the dangers of conceding sovereignty, which they accepted not because they were stupid, indifferent, or lacking in foresight, but because the alternatives seemed more damaging to the Commonwealth's interests". Frost regards as having merit Piwarski's assertion of the Polish decision to have been heavily influenced by the Habsburgs but also states that the Polish interest in a rapprochement with Brandenburg had emerged before 1656, long before Lisola entered the scene.

Вехлау-Бромберг шартының мәтіні

Бромбергте ратификацияланған шарттың сканы, Пруссия және Эрмландқа қатысты шарттар (22 бап, Вехлау), Бранденбург-Польша одағына қатысты шарттар (6 бап, Вехлау) және Лауенбург-Бютов, Эльбинг және т.б. бойынша түзетулерді қамтиды, ieg mainz.de (Еуропа тарихы институты, Майнц) сайтында сақталған, 24 бет.
ieg mainz.de сайтында сақталған шарттың анотацияланған басылымы / транскрипциясы.
ieg mainz.de сайтында сақталған, Швецияға қарсы Бранденбург-Польша одағының (Вехлау) жеке сканы, 7 бет.

Вехлау-Бромберг шартының бекітілуі мен қолданылуын ұзарту

Олива бейбіт шартының анотацияланған басылымы, оның ішінде Вехлау-Бромбергтің растауы, Олива 1660, ieg mainz. de
Вехлау-Бромберг келісімін растау және кеңейту, Варшава 1672, транскрипция, ieg mainz. de
Вехлау-Бромберг келісімін растау және кеңейту, Варшава 1677, транскрипция, ieg mainz. de
Вехлау-Бромберг келісімін растау және кеңейту, Варшава 1688, сканерленген нұсқасы, ieg mainz. de сайтында орналасқан.
Вехлау-Бромберг келісімін растау және кеңейту, Варшава 1688, транскрипция, ieg mainz. de сайтында орналасқан.
Вехлау-Бромберг келісімін растау және кеңейту, Варшава 1698, сканерленген нұсқасы, ieg mainz. de сайтында орналасқан.