Кіріспе

Әлеуметтік, тіл саясатын немесе тарихнамалық дискурстың құбылыстарын талдаудың жалпы атауы – Дискурстық талдау (DA) немесе дискурс зерттеулері. Бұл жазбаша, сөйлеу немесе ым тілі, соның ішінде кез келген маңызды семиотикалық оқиғаны талдауға бағытталған тәсіл. Дискурстық талдаудың объектілері (дискурс, жазу, әңгіме, коммуникативтік оқиға) сөйлемдердің, ұсыныстардың, сөздердің немесе сөз алмасу кезегінің байланысты тізбектері ретінде әртүрлі анықталады. Көптеген дәстүрлі тіл білімінен айырмашылығы, дискурс талдаушылары тілдік қолданысты тек 'сөйлем шекарасынан тыс' қана зерттеп қоймайды, сонымен қатар ойлап тапқан мысалдар емес, 'табиғи түрде пайда болатын' тілдік қолданысты талдауға басымдық береді. Мәтін тіл білімі – бұл осымен тығыз байланысты сала. Дискурстық талдау мен мәтін тіл білімінің ең басты айырмашылығы – дискурстық талдау мәтін құрылымын емес, адамның (немесе адамдардың) әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. Дискурстық талдау гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардың түрлі салаларында қолданылады, оның ішінде: тіл білімі, білім беру, социология, антропология, әлеуметтік жұмыс, когнитивтік психология, әлеуметтік психология, аймақтық зерттеулер, мәдениеттану, халықаралық қатынастар, адам географиясы, экология ғылымдары, коммуникация зерттеулері, дінтану, қоғамдық қатынастар, дәлелдемелерді зерттеу және аударма зерттеулері. Әр саланың өзіндік болжамдары, талдау өлшемдері мен әдістемелері бар.

Терминнің алғашқы қолданылуы

Ежелгі гректер (басқалармен қатар) сөйлеу туралы көп айтты; алайда, Австрияда туған Лео Спиццердің 1928 жылғы «Stilstudien» (Стиль зерттеулері) сөйлеуді талдаудың (DA) ең алғашқы мысалы болып санала ма деген пікір бойынша пікірталас жалғасуда. Мишель Фуко оны француз тіліне аударды. Дегенмен, бұл термин Зелиг Харристің 1952 жылдан бастап, ол 1930-жылдардың соңында трансформациялық грамматиканы дамытқан жұмысы туралы бірнеше мақалаларын жариялағаннан кейін ғана кеңінен қолданысқа енді. Когерентті сөйлемдердің сөйлемдері арасындағы формальды тең қатынастар мәтінді канондық формаға келтіру үшін сөйлемдерді түрлендіру арқылы нақтыланады. Содан кейін эквивалентті ақпаратты сөздер мен сөйлемдер массивтің бір бағанында орналасады. Бұл жұмыс келесі төрт онжылдық бойында (дәйексөздерді қараңыз) субтілді талдау ғылымына (Kittredge & Lehrberger 1982) дамыды, ғылымның субтілі – иммунология мәтіндеріндегі ақпараттық құрылымдарды көрсетумен аяқталды (Harris et al. 1989) және толыққанды қалыптасқан лингвистикалық ақпараттық мазмұн теориясы (Harris 1991) пайда болды. Алайда, осы кезеңде көптеген тіл білімі мамандары сөйлем деңгейіндегі синтаксис пен семантиканың күрделі теорияларына басымдық бергендіктен, мұндай дамуды назарға алмады. 1953 жылдың қаңтар айында Америкалық Киелі кітап қоғамында жұмыс істейтін тіл білімі маманы Джеймс А. Лаурио (немесе Лориот) Перудің Куско аймағында кечуа тіліне аударған негізгі қателерге жауап табу қажеттігіне тап болды. Харристің 1952 жылғы жарияланымдарынан кейін ол кечуа тілінің ана сөйлеушісімен бірге кечуа жырларының жинағындағы әрбір сөздің мағынасы мен орналасуын зерттеді және қарапайым сөйлем құрылымын асып түсетін сөйлем ережелерін жасауға қол жеткізді. Содан кейін ол осы әдісті шығыс Перудегі тағы бір тіл – шипибоға қолданды. Ол 1956 және 1957 жылдары Норман қаласындағы Лингвистика институтының жазғы мектебінде осы теорияны оқытты және аралық жылдары Харриспен бірге оқу үшін Пенсильвания университетіне түсті. Ол «Shipibo Paragraph Structure» атты мақаласын жариялауға тырысты, бірақ ол 1970 жылға дейін кешіктірілді (Loriot & Hollenbach 1970). Осы уақытта Мичиган университетінің профессоры Кеннет Ли Пайк осы теорияны оқытты, ал оның бірінші студенті Роберт Э. Лонгакер өзінің еңбектерінде оны одан әрі дамытты. Харристің форма мен мағынаның өзара байланысын ашып көрсету әдістемесі Нью-Йорк университетінде Наоми Сейгер басқаратын команда тарапынан табиғи тілді компьютерлік талдау жүйесіне айналдырылды, ол бірқатар субтілді салаларда, әсіресе медициналық информатикада қолданылды. Медициналық тілді процессор үшін бағдарламалық жасақтама SourceForge-де қолжетімді.

Гуманитарлық ғылымдар

1960 және 1970 жылдардың аяғында, бұл бұрынғы жұмыстарға сілтеме жасамай, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардың көпшілігінде DA саласының жаңа пәнаралық тәсілдері басқа пәндермен қатар және олармен байланысты дамуға бастады. Олардың ішінде семиотика, психолингвистика, социолингвистика және прагматика бар. Осы тәсілдердің көптегені, әсіресе әлеуметтік ғылымдардың ықпалымен, өзара әрекеттесудегі ауызша сөйлеуді динамикалық тұрғыдан зерттеуге басымдық береді. Мысалы, этнометодологияның негізін қалаушы социолог Гарольд Гарфинкельдің ықпалымен пайда болған "әңгімелерді талдау" (CA) осыған дәлел.

Фуко

Еуропада Мишель Фуко пәннің, әсіресе дискурс теориясының негізгі ойшылдарының біріне айналып, «Білім археологиясы» атты еңбегін жазды. Осы тұрғыда «дискурс» термині енді тілдің формальды аспектілерін емес, пәндік құрылымдарда көрініс беретін және білім мен билік байланысы арқылы жұмыс істейтін институционалды білім үлгілерін білдіреді. 1970 жылдардан бері Фуконың еңбектері әлеуметтік ғылымдар саласындағы дискурс талдауына, әсіресе зор әсер етіп келеді. Осылайша, қазіргі еуропалық әлеуметтік ғылымдарда Фуконың дискурс анықтамасымен және оның теориялық концепцияларымен жұмыс жасайтын түрлі тәсілдердің кең ауқымын кездестіруге болады. Франциядағы бастапқы контекстен өзгеше, 2005 жылдан бері Германияда әлеуметтік-ғылыми дискурс талдауы бойынша кең пікірталас жүріп жатыр. Мәселен, социолог Райнер Келлер кеңінен танымал «Дискурстың білімтанулық тәсілі» (SKAD) әдісін жасады. Питер Бергер мен Томас Лакманның білімтануына сүйене отырып, Келлер күнделікті өмірдегі шындық сезімі, сондай-ақ әрбір нысанның, іс-қимылдың және оқиғаның мәні – тұрақты, қалыптасқан өзара әрекеттесудің нәтижесі екенін айтады. Осыған байланысты, SKAD әлеуметтік өмірдің барлық деңгейінде «Реалитінің әлеуметтік құрылысы» процестерін түсінуге қабілетті ғылыми көзқарас ретінде дамытылды. Бұл үшін Мишель Фуконың дискурс және билік теориясы біріктіріліп, Бергер/Лакманның білім теориясы енгізілді. Соңғылары негізінен өзара әрекеттесу деңгейінде білімді қалыптастыру мен бекітуге баса назар берсе, Фуконың көзқарасы білімді өндіру мен интеграциялаудың институционалдық жағдайларына шоғырланады, онда субъект негізінен білім мен билікпен анықталады. Сондықтан «Дискурстың білімтанулық тәсілі» әлеуметтанудағы белсенді талқыланатын микро-макро проблеманы шешуге бағытталған тәсіл ретінде де қарастырылуы мүмкін.

Саяси сөз

Саяси дискурс – кәсіби саясаткерлердің немесе саяси институттардың, мысалы президенттердің, премьер-министрлердің, үкіметтің, парламенттің немесе саяси партиялардың жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейдегі мәтіні мен сөзі. Бұл дискурсқа қатысушы спикер де, тыңдаушы да кіреді. Саяси дискурсты талдау – саяси форумдардағы (мысалы, пікірталастар, сөздер, тыңдаулар) дискурсын зерттейтін дискурс талдауының бір саласы. Постпозитивистік көзқарас бойынша, саясатты талдау тиімді болуы үшін дискурс талдауын қажет етеді. Саяси дискурс – қоғамдық мәселені шешу үшін қолдануға болатын бірнеше баламалы әрекеттердің қайсысын таңдау керектігі туралы негізделген пікірлердің ресми айырбасы.

Корпоративтік сөйлем

Корпоративтік сөйлеуді корпорациялар қолданатын тіл деп кең түрде анықтауға болады. Ол корпорацияның сыртқа жолдайтын хабарламалар жиынтығын (жалпы халыққа, тұтынушыларға және басқа корпорацияларға) және өз құрылымында қолданатын хабарламаларды (қызметкерлер мен басқа да мүдделі тараптарға) қамтиды.