Кіріспе
Урду әдебиеті (Урду тілінде) – урду тілінде жазылған әдеби шығармалардың жиынтығы. Көбінесе өлеңге, әсіресе ғазал және нәзм өлең түрлеріне басымдық берілсе де, ол қысқа әңгіме (афсана) сияқты басқа жазу стилдеріне де кеңейді. Урду әдебиеті ең көп таралғаны Пәкістан елiнде, онда урду мемлекеттік тіл, және Үндістанда, онда ол Ештiншi тілдер тізіміне енген.
Urdu literature (, ALA LC) comprises the literary works, written in the Urdu language. While, It tends to be dominated by poetry, especially the verse forms of the ghazal and nazm , it has expanded into other styles of writing, including that of the short story, or afsana Urdu literature is popular mostly in Pakistan, where Urdu is the national language, and in India, where it is an Eighth Schedule language.
Шығу тегі
Урдю тілі 13 ғасырда қалыптасты, бірақ сол кезде тілдің өзіне "Урдю" деген ат болмаған. Урдю әдебиетінің бастаулары қазіргі Солтүстік Үндістанда 14 ғасыр шамасында сарай мәдениетінің білімді топтары арасында пайда болды. 13 ғасырда өмір сүрген Әмір Хусрау Хиндави тілінің парсы тілімен ұштасқан Ректа диалектін жазып, дамытты, ол қазіргі стандартты урду тілінің алғашқы нысаны болды. Сондықтан оған "урду әдебиетінің әкесі" деген лақап берілді. Ғасырлар бойы мұсылман билеушілері, көбінесе түрік немесе ауған тегінен шыққандар, ислам дінінің үрдісін сақтап, шетелдік мәдениетті қолдағандықтары урду тіліне әсер етті, себебі екі мәдениеттік мұра урду кеңістігінде күшті болды. Санскриттен туындаған пракрит және араб-парсы сөздері шамамен тең үлес қосатын сөздік қорымен урду тілі осы мәдени бірігудің айғағы болды.
Діни кезең (1350-1590)
Урдү тіліндегі әдеби туындылар алғаш рет 14 ғасырда Декан аймағында пайда болды. Урдү тілінің алғашқы нұсқасын 1294-1311 жылдары Деканға шабуыл жасаған Алауддин Халджи әскерлері әкелді. 1326 жылы Мұхаммед бин Тұғлақ астанасын Делиден Деканға көшірді, ал 1347 жылы Декандағы әкімі Зафар хан тәуелсіздік жариялап, Бахмани сұлтандығын құрды және Алауддин Бахманшах атағын алды. Бахмани сұлтандары Дели сұлтандығының сарай тілі болған парсы тіліне қарсы, мемлекетте урду тілін қолдануды дамытты. 1375 жылға дейін Дели урду тілінен ешқандай айырмашылығы болмаған бұл диалекті гужарати және маратхи сияқты жергілікті тілдердің ықпалына ілігіп, Дахини деп аталды. Осы кезеңде жазылған туындылардың көп бөлігі Дахини прозасы және діни тақырыптағы өлеңдерден тұрады. Бұл дәуірдің маңызды жазушыларының бірі – Банде Наваз, оның «Мирадж-ул-Асикин» суфи трактаты – урду прозасының ең ерте үлгілерінің бірі. Шах Миранжи және оның ұлы Шах Буран да маңызды жазушылар қатарына жатады.
Құтұбшахи ақындары (1590-1687)
Мұхаммед Құли Құтб Шах, Голконданың Құтб Шахи әулетінің бесінші сұлтаны және Хайдарабад қаласын құрған адам, парсы және дахини тілдеріндегі патшалық ақын және жемісті жазушы болған. Ваджхи мен Гавваси да сол кездегі ақындардың қатарында болды. 1655 жылы Ибн-и Нишати 1300 жолдан тұратын "Фулбан" романын жазды. Табынның "Қисса о бейрам е Гүл андман" шығармасы осы кезеңнің маңызды туындысы саналады. 1670 жылы жазылған бұл шығарма шамамен 2700 жолдан тұрады.
Әділ Шахи ақындары (1590-1688)
Ибрагим Адил Шах II – өнер мен әдебиеттің де меценаты болған тағы бір патша ақыны. Оның Дахани тіліндегі «Кітаб-и Наврас» (Тоғыз раса кітабы) 59 өлең мен 17 шумақтан тұратын жинақ. Басқа да көрнекті ақындардың қатарында Рустами, Нұсрати және Мирза бар еді.
Моғол билігі тұсында (1687-1730) Деккандағы урду
Бұл кезеңдегі ең маңызды урду тілінде жазған жазушы Вали Мохаммед Вали болды.
Делидегі алғашқы урду дәуірі (1730-1830)
18 ғасырда урду поэзиясының ең маңызды үш түрі – ғазал, қасида және маснави болды. Шейх Заһурддин Хатим осы кезеңде Делидегі маңызды ақын болды. Оның негізгі еңбектері – «Диван» және «Диванзада» атты екі томдық өлеңдер жинағы. Бұл дәуірде Мажар, Сауда, Мир және Дард урду поэзиясына басымдық танытты, кейіннен олар «Урду поэзиясының төрт тірегі» деп белгілі болды. Тағы бір маңызды тұлға – Мир Хасан, ол маснавилерімен танымал, ең әйгілісі – «Сихар ул Баян», көбінесе «Мир Хасанның маснавиі» деп аталады. Бұл кезеңнің басқа да маңызды ақындары – Масхафи, Инша және Назир.
Лакхнаудағы урду поэзиясы
Тоғызыншы ғасырда урду әдебиетінің орталығы Делиден ауысты, себебі көптеген әдебиетшілер Үндістанның Хайдарабад, Патна және Лакхнау сияқты басқа қалаларына қоныс аударды. Лакхнау сарайы урду поэзиясының орталығына айналды, өйткені Делиден келген ақындарды зор қуанышпен қарсы алды. Олардың ішінде Халик, Замир, Атиш және Насих есімді ақындар ең белгілілері болды. Сондай-ақ Анис пен Дабир да ақындар қатарында болды.
Делидегі екінші урду дәуірі
XIX ғасырдың екінші ширегінде Делидегі моғол сарайында урду поэзиясы қайта жанданды. Бахадур Шах Зафар, соңғы моғол императоры, өзі де ақын және поэзияны қолдаушы болған. Оның қолдауымен дамыған бас ақындардың қатарында Зауқ, Ғалиб, Азурда және Момин болды. Моминнің шәкірттерінің ішінде Шефта мен Мир Хусейн Таскин сияқтылары да белгілі ақындарға айналды.
Жаңа қозғалысы
1857 жылғы көтерілістен кейін Моғол империясы мен Авад мемлекетінің құлдырауы және ағылшын тілімен қарым-қатынас орнату урду әдебиетінде жаңа қозғалыстың бастауы болды. Бұл жаңа қозғалыстың бастаушылары – Сәйід Ахмед Хан, Мұхаммед Хусейн Азад және Алтаф Хусейн Хали. Осы кезеңде урду әдебиетінде проза, сын және драма дамыды. Жазушылар мен ақындар жаңа тақырыптар мен ойларды зерттеп, жаңа формалармен тәжірибе жасады. Алтаф Хусейн Хали көптеген шығармалар қалдырған өнімді ақын. Оның маңызды поэзиялық туындыларына маснавилер, «Мусаддас е Хали», «Шиква е Хинд» және «Касида е Гьясия» кіреді. Ол сондай-ақ Ғалиб, Хаким Махмұд Хан және сэр Сәйідтің қазасына арнап марсиялар немесе жоқтау өлеңдер жазды. Сурур Жаханабади – урду поэзиясындағы жаңа қозғалыстың тағы бір өкілі. Ол «Хақ и Ватан» («Туған жердің тозаңы»), «Урус и Хубби Ватан» («Елге деген махаббаттың келіні») және «Мадар и Хинд» («Ана Үндістан») сияқты патриоттық өлеңдер жазды. Оның тарихи және діни өлеңдері: «Падмани», «Падмани ки Чита» (Падманинің өртеу шарасы) және «Ситажи ки Гирия о Зари» (Ситаның ағысы мен зарлауы).
Прозалық шығарма
Ғалиб, көбінесе өлеңдерімен танымал болған, өмірінде көптеген урду тіліндегі проза жазған. Олардың ішінде хаттар жинағы және "Латаиф-и Ғалиб", "Теғ-и Тез" және "Нама-и Ғалиб" деп аталатын үш қысқаша памфлет кіреді. Оның өмірбаяндық сипаттағы хаттары жиналып, екі томдық "Урду-и Муалла" (Патшалық урду) және "Уд-и Хинди" (Үндістанның хош иісті таяғы) аттарымен жарияланды.
Форт-Уильям колледжінің жазушылары
XIX ғасырға дейін парсы тілі сот пен мәдениеттің ресми тілі болды және барлық хат алмасу парсы тілінде жүргізілді. Урдү прозасының практикалық мақсаттарда дамуы 1800 жылы Калькуттадағы Форт-Уильям колледжінің құрылуымен байланысты. Колледж Шығыс Үндістан компаниясының британдық офицерлерін үнді тілдеріне үйрету үшін негізделген болатын. Колледждің директоры Джон Гилкрист көптеген хиндустани еңбектерінің авторы еді, оның ішінде «Oriental Linguist» (Шығыс тіл білгісі), «Introduction to the Language of Hindustani» (Хиндустани тіліне кіріспе) және «Hindustani Grammar» (Хиндустани грамматикасы) кітаптары бар. Ол жаңа офицерлерге пайдалы кітаптар жазған және урду мен хинди тілдері үшін стандартты проза жасаған үнді ғалымдарын жинады. Осы ғалымдардың ішіндегі ең бастылары – Мир Аман Дехелви, Мир Шер Али Жаафри, Мир Бахадур Али Хусаини, Саид Хайдар Бакш, Казим Али Джаван, Нихалчанд, Хафизуддин Ахмад, Икрам Али Хан, Лаллужилал, Бени Нараян және Мирза Али Лутф.
Алигарх қозғалысы
Алигарх қозғалысының жетекші қайраткері Сайид Ахмет хан, сонымен қатар жазушы және журналист ретінде теологиялықтан тарихи тақырыптарға дейін әртүрлі кітаптар жазған. Оның маңызды теологиялық еңбегі – «Әл-Хутбат әл-Ахмадия фи'л Араб ва'И Сират әл-Мухаммадия» («Мухаммедтің өмірі және оған байланысты тақырыптар туралы эсселер жинағы»), ол 1876 жылы жарық көрген. «Техзиб-ул-Ахлак» және «Алигарх институты газеті» атты журналдары мен мерзімді басылымдары арқылы ол урду журналистикасына үлкен үлес қосты. Алигарх қозғалысы урду әдебиетіне зор әсер еткен әдебиетке құштар адамдарды тәрбиеледі. Олардың ішіндегі ең бастылары – тарих туралы жазған Шибли Номани мен Закаулла Делви, әдебиет туралы жазған Чирагх Али, Мохсин-ул-Мұлк және Вакар-ул-Мұлк. Шибли Номани урду тіліндегі қазіргі заманғы тарихтың негізін қалаушысы деп есептеледі. Ол «Сират ан Наби», «Сират ан Нуман», «Аль Фарук», «Аль Мамун», «Аль Газали» (Имам Аль Газалидің өмірбаяны), «Мавлана Руми» (Мавлана Румидің өмірбаяны) және Моғол императоры Аурангзебтің өміріне арналған «Аурангзеб Аламгир Пар Эк Назар» сияқты бірнеше өмірбаяндық және тарихи кітаптар жазды. Ол сонымен қатар урду тіліндегі алғашқы саяхатнама, «Сафар Нама е Рим о Миср о Шамды» жазды, ол оның шетелдегі саяхаттары туралы баяндайды. Закаулла Делвидің урду тіліндегі үнді тарихына арналған он төрт томдық «Тарих е Хиндустан» жинағы осы кезеңнің маңызды жетістігі болды. Әлтаф Хусейн Хали өлеңмен қатар урду прозасына да үлкен үлес қосты. Оның прозадағы ең маңызды еңбектері – Сағдидің өмірбаяны «Хаят и Саади», Сайид Ахмет ханның өмірбаяны «Хаят и Джавед» және Ғалибтің өмірбаяны мен сын-пікірі «Ядгар и Галиб».
Орда тіліндегі роман
1869 жылы Назир Ахмад Делви урду тіліндегі алғашқы түпнұсқа роман, «Мират ул Урус» кітабын жариялады. Бұл кітап Назирдің некеге қатысты әдеп-құлық туралы жазған еңбегі болды. Ол осы кезеңде «Бинәт ун Наш» және «Тоба тун Насох» атты екі кітап та жазды, олардың екеуі де моральдық қасиеттерді сіңдіруге арналған әдеп-құлық кітаптары. Мұхаммед Хусейн Азад «Қисас ул Хинд» және «Дарбар и Акбар» атты тарихи романдарымен урду тілінде тарихи романдардың негізін қалады. Оның «Аб-и Хаят» еңбегі – Валиден Ғалибке дейінгі урду поэзиясының тарихы және ол урду поэзиясының алғашқы хронологиялық тарихы деп есептеледі. Раттаннатх Дхар Саршар «Фасана е Азад» атты сериалдық романымен урду романдарына нақты көркем әдебиет пен реализм елесін енгізді, бұл роман Дон Кихоттың ықпалында жазылған. Оның басқа да белгілі романдары – «Сайр и Кохсар» және «Жам и Саршар». Ол сондай-ақ «Авад Пунч» атты юмористикалық журналға мақалалар мен әңгімелер жазды. Уолтер Скотттың тарихи романдарының ықпалымен Абдул Халим Шарар өзінің «Маликул Азия Варжина» сияқты туындыларына тарихи элементтерді енгізді. Мирза Хади Русва – ақын және жазушы, ол 19 ғасырдың соңында жарық көрген «Үмрао Жаан Ада» атты шығармасымен ең көп танылды.
Драмалық
Урдү тіліндегі драма 19 ғасырда Аға Хасан Аманнаттың "Индер Сабха" пьесасын қою арқылы пайда болды, алғаш рет 1853 жылы сахнаға шықты. Бұл жұқа сюжеті бар музыкалық комедия еді және еуропалық опера үлгісінде жасалған.
Премчандтың жасы
Премчанд 1890 жылдардың басында әдебиеттік аренаға шықты және көп ұзамай урду әдебиеті тарихындағы ең маңызды жазушы және романистке айналды. Ол хинди тілінде де жазған. "Исаре и Муабид" және "Хум Хурма о Хум Сваб" шығармаларында діни және әлеуметтік реформалар, "Базар и Хусн" кітабында әйел-құрбының қиын жағдайы, "Гоша и Аафиат" кітабында шаруалардың мәселелері, ал "Нирмала" кітабында орта тап пен әйелдердің проблемалары туралы жазды. Премчанд урду тілінде еуропалық үлгідегі қысқа әңгімелерді алғаш рет енгізген жазушы болды. Оның 1907 жылы жарық көрген "Соз и Ватан" атты әңгімелер жинағы британ үкіметі тарапынан тыйым салынды. Осы кезеңдегі басқа да көрнекті жазушылар: Сударшан, Мұхаммед Мехди Таскин, Қази Абдул Гаффар, Маджнун Горахпури, Нияз Фатехпури, Кришан Прасад Каул және Л. М. Ахмед.
Прогрессивті жазушылар қозғалысы
1930 жылдары батыс, әсіресе ағылшын, француз және орыс тілдерінің әсерінен урду тілінде қысқа әңгіме прозаның басты жанрына айналды. 1932 жылы Саджад Захир, Рашид Джахан, Махмуд уз Зафар және Ахмет Алидің «Аңғарей» атты әңгімелер жинағы жарық көргенімен, келесі екі онжылдық урду әдебиетінің мазмұнына зор ықпал еткен Прогрессивті жазушылар қозғалысының бастауы болды. Исмат Чугтай – маңызды прогрессивті романшы және әңгімеші, ол әйелдік туралы көп жазды. Оның ең танымал шығармалары – «Калиян» және «Чотейн» әңгімелер жинағы. Ол 1942 жылы жарияланған «Лихаф» әңгімесімен есімдері таныс. Кришан Чандр «Ек гадхе ки саргушишт», «Шиқаст», «Зиндеги ке мор пар», «Хум ваиши хайн», «Анна датта», «Калу бханги» және «Пауде» сияқты романдары мен әңгімелерінде өмірді шынайы бейнеледі. Бұл дәуірдегі тағы бір көрнекті жазушы – Саадат Хасан Манто, ол «Кхол до», «Тоба Тек Сингх», «Мозель» және «Тханда Гошт» сияқты терең ойлы әңгімелер жазды.
Арнайы салымшылар
Әмір Хусрау тек қана урду әдебиетінің емес, тілдің өзінің бастапқы дамуына зор ықпал етті (бұл тіл 13 ғасырдың соңында парсы және ежелгі хинди тілдерінен ерекшеленіп, толыққанды қалыптасты). Ол Солтүстік Үндістан классикалық музыкасын, оның ішінде хиндустани музыкасын жүйеге келтіруші ретінде танымал. Оның өлеңдері араб-парсы сөздерінен айырылған кейінгі пракрит хиндисін көрсетеді, бірақ оның сарайдағы кеңесшілер мен жазушыларға тигізген әсері ұлы болғандығы сөзсіз, өйткені оның қайтысынан кейін бір ғасыр өткен соң Құли Құтб Шах урду тілі деп саналар тілде сөйлеген. Сұлтан Мұхаммед Құли Құтб Шах парсы және араб тілдерінде білімді ғалым болған. Ол сонымен қатар телугу, парсы және урду тілдерінде өлеңдер жазды. Оның өлеңдері «Диван» немесе «Күллият е Құли Құтб Шаһ» деп аталатын жинақта топтастырылған. Мұхаммед Құли Құтб Шах – урду тіліндегі алғашқы «Сахеб е деван» ақыны және парсы/урду поэзиясының кең таралған жанрларына жаңа сезімталдық енгізгендігімен танымал. Оның еңбегінің арқасында урду тілі әдеби тіл мәртебесіне ие болды деседі. Ол 1611 жылы қайтыс болды. Сәйід Шамсулла Қадри Деканиятты зерттеушінің алғашқысы саналады. Алла Хаким Сәйід Шамсулла Қадридің кейбір еңбектері: «Салатин е Муаббер» (1929), «Урду и қадим» (1930), «Тарих Е Малебар», «Моваррихин Е Хинд», «Тахфат әл-Мужахидин» (1931), «Имадия», «Низам Ут Таварих», «Тарих Зубан урду, Урду Е Қадим», «Тарих Зубан урду Әл-Мусамма Ба Урду Е Қадим», «Тарих Зубан урду Яани Урду Е Қадим», «Тарих, III том», «Асарул-Карам», «Тарих Шижра Асифия», «Аһлеяр», «Прачина малабар».
Дастаңғо (эпостар)
Урдү әдебиеті көбінесе прозадан гөрі поэзиядан тұрды. Урдү әдебиетінің прозалық бөлігі негізінен «дастан» деп аталатын көне эпикалық әңгімелер түрімен шектелді. Бұл ұзақ әңгімелерде сиқырлы және фантастикалық жаратылыстар мен оқиғаларды қамтитын күрделі сюжеттер бар. Бұл жанр Таяу Шығыста пайда болып, халық әңгімешілері арқылы тарады. Кейін жеке авторлар оны қабылдады. Дастан сюжеттері фольклор мен классикалық әдеби тақырыптарға негізделген. Дастан урду әдебиетінде ерекше танымал болды, тип жағынан парсылық маснави, пәнджәби қиссасы, синди уақаяти бейт сияқты Шығыс әдебиеттеріндегі басқа да повестік жанрларға жақын, сонымен қатар еуропалық романды еске түсіреді. Ең ерте белгілі урду дастандары – XVII ғасырдың басында жазылған «Дастан и Әмір Хамза» және Мир Тақи Хайалдың (1760 ж. қайтыс болған) «Бүстан и Хайал» («Қиял бағы»). Көптеген повестік дастандар XIX ғасырдың басында жазылған, олар Таяу Шығыс, Орталық Азия және Солтүстік Үндістан фольклорынан алынған «көшпенді» мотивтерді қамтиды. Олардың ішінде Мир Амманның «Бағ о Бахар» («Бақша және көктем»), Нихалчанд Лахоридің «Мазхаб и Ишк» («Махаббат діні»), Хайдербахш Хайдеридің «Араиш и Махфил» («Мәжілістің безендірілуі») және Халил Али Хан Ашқтың «Гүлзар и Чин» («Чин гүлзарлары») бар. Басқа да танымал урду дастандары: Хусейн ‘Ата Хан Тахсиннің «Нау тарз и мурасса’», Михр Чанд Хатридің «Нау а’ин и хинди» («Малик Махмуд Ғити Афроз қиссасы»), Шах Хусейн Хақиқаттың «Жазб и ‘ишк», Мұхаммед Хадидің (Мирза Моғол Ғафил) «Нау тарз и мурасса’» және Мұхаммед Хусейн Азадтың «Тализм Хошруба».
Тазкиралар (хикаялар)
Тәжіралар (تذکیرہ) – ұлы ақындардың өлеңдері мен мақал-мәтелдерін, олардың өмірбаяны және стильдеріне түсініктемелерді қамтитын әдеби естеліктердің жинағы. Олар көбінесе әр ақын туралы бір-екі жол ақпараттан тұратын есімдер тізімі, одан кейін оның шығармалары туралы толық мәліметтер болады. Кейбір тәжіраларда өмірбаяндық егжей-тегжейлі мәліметтер келтіріледі, сондай-ақ ақынның стилі мен поэзиялық шеберлігі туралы қысқаша түсінік беріледі. Тіпті үлкен антологиялар да автордың туындыларын жүйелі түрде қарастырмайды. Көбінесе есімдер әліпбилік тәртіппен тізіледі, бірақ бір-екісі тарихи хронология бойынша реттелген. Көпшілігі тек лирикалық өлеңдерді келтіреді, ал цитаталар көбінесе кездейсоқ түрде таңдалады.
Поэзия
Урду поэзиясы 19 ғасырдағы ең жоғары деңгейіне жетті. Поэзияның ең дамыған түрі – ғәзәл, ол урду әдебиетінде сапасымен және мөлшерімен ерекше көзге түседі.
Сонеттер
Ағылшын және басқа еуропа тілдері поэзиясының ықпалымен урду ақындары 20-ғасырдың басында урду тілінде сонеттер жаза бастады. Азмәтұлла Хан (1887-1923) осы форманы урду поэзиясына енгізген деп есептеледі. Сонеттер жазған танымал урду ақындарының қатарында: Ахтар Джунагархи, Ахтар Ширани, Нұн Мием Рашид, Мехр Лал Сони Зия Фатехабади, Салам Махалишахари және Вазир Аға бар.
Романдар
Алғашында урду романдары қалалық әлеуметтік өмірге шолу жасады, бірақ ақырында ауылдық әлеуметтік өмірді де қамтыды. Олар Саджад Захирдің ықпалымен пайда болған прогрессивті жазу қозғалысының өзгеретін заманына да тоқталды. Дегенмен, Үндістанның бөлінуі романға зор әсер етіп, Абдулла Хусейн мен Құратул Айн Хайдердің маңызды туындыларында көрінетіндей, жеке бастық пен көші-қон мәселелерін алға шығарды. Өткен ғасырдың соңына қарай роман қазіргі өмір мен Үндістанның жас ұрпақтарының шындығына көшті. Қазіргі заманғы урду романдарының ең маңыздылары – Пайғам Афакидің «Макаан», Абдус Самадтың «До ғаз замин» және Газанфердің «Пани» романдары. Осы туындылар, әсіресе «Макаан», урду романын бөліну мен жеке бастық туралы тақырыптардан алып, Үндістандағы қазіргі заманғы өмірдің шындығы мен мәселелеріне енгізді. «Макаан» Викрам Сет сияқты көптеген ағылшын жазушыларына әсер етіп, оларды роман жазуға итермеледі. Бұл урду романдары Сарват Ханның «Андхер паг», С.М. Ашрафтың «Нанмердар ка нила» және Ильяс Ахмет Гаддидің «От аймағы» сияқты маңызды туындыларға да ықпал етті. Пайғам Афакидің екінші маңызды романы «Палетта» 2011 жылы жарық көрді. Онда Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейінгі алпыс жыл ішіндегі қарапайым үнді азаматының саяси ашу-ызасы бейнеленген. Демократияның көңіл көншітпейтін жағдайына және Үндістан қоғамының рухани шөлге айналуына оқшаланған басты кейіпкер өзінің өртеліп кеткен жазбаларын қалдырып, дүние салады.
Қысқа әңгімелер (афсана нигари)
Урду әдебиеті қысқа әңгіме түрін жүз жылдан сәл астам уақыттан бері қамтиды. Осы кезең ішінде ол бірнеше маңызды кезеңдерден өтті, соның ішінде ерте романтикалық кезең, прогрессивті жазбалар, модернистік жазбалар және қазіргі кезең. Бірінші кезеңде көптеген ер және әйел жазушылар қысқа әңгімелер жазса да (романтикалық әңгімелер мен әлеуметтік сын-ескертулерді қамти отырып), Мунши Премчандтың жазбаларының дамуымен қысқа әңгіме Урду әдебиетінің тұрақты бөлігі ретінде қалыптасты. Оның ең танымал әңгімелері – "Кафан" және "Пуус ки раат". Урду тіліндегі қысқа әңгіме Премчандтың өмірінің соңына қарай көптеген авторлардың еңбектерін қамтитын "Аңғар" жинағының жарық көргенімен үдемелі дамуға ие болды. Гулам Аббас, Манто, Ражиндер Сингх Беди, Кришан Чандр және Исмат Чугтай сияқты жазушылар қысқа әңгімені Урду әдебиетінің маңызды жанрына айналдырды. Урду тіліндегі қысқа әңгімелердің келесі буынына Құратулайн Хайдер, Қази Абдул Саттар және Жогиндр Пол кірді. Қысқа әңгіме дәстүрі Захида Хина, Пайғам Афақи, Сәйед Мұхаммед Ашраф, Салам Бин Разақ, Наим Байғ, Ахлақ Ахмед Хан, Моинуддин Жинабаде, сондай-ақ Афра Бухари және Ваджида Табассум сияқты белгілі әйел жазушылармен жалғасуда. Урду тіліндегі қысқа әңгімелер өмірдің алуан түрлі жақтарын қамтиды, бірақ ең танымал әңгімелер субконтиненттің бөлінуінің салдарынан туған ауыртпалық пен зорлық-зомбылыққа арналған. Өткен ғасырдың соңына қарай қысқа әңгімелер күнделікті өмірдің күрделілігіне ден қойды, оны Пайғам Афақидің "Мафия" жинағындағы әңгімелерде көруге болады. Мұинуддин Жинабадедің "Тәбір" және Найер Масудтың "Таус чаман ка маина" жинақтарында мүлдем басқаша көзқарас байқалады.
Драмалық
Урдю драмасы Солтүстік Үндістанның дәстүрлі драмалық дәстүрінен, Әудеттің Наваб Важид Али Шаһы сияқты шеберлерінен дамыды. Оның драмалық тәжірибелері Аманнаттың танымал «Индер Сабха» туындысына әкелді, кейін бұл дәстүр Парси театрының нысанына енді. Аға Хашр Кашмири – осы дәстүрдің шыңы. Урду театрының дәстүрі қазіргі үнді театрына зор әсер етті. Барлық тілдердің ішінде урду (кейбір ерте жазушылар оны «Хинди» – «Хиндустан тілі» деп атаған), гуджарати, маратхи және бенгал театрлары кең таралды. Көптеген урду драмалары фильмдерге бейімделді. Классикалық драматургтар қатарында профессор Хасан, Гулам Желани, Дж. Н. Каушал, Шамем Ханфи және Жамиль Шайдайи бар. Даныш Иқбал, Саид Алам, Шахид Анвар, Иқбал Ниязи және Анвар – урду драмасына белсенді үлес қосып жатқан постмодернистік драматургтардың бірі. Саид Алам «Жаңа Делидегі Ғалиб», «Маулана Азад» және «Биг Б» сияқты пьесалардағы өткірлігімен және юморымен танымал. М. С. Сатьюдың қойылымындағы Даныш Иқбалдың «Дара Шикох» пьесасы жаңа театрлық тәсілдерді қолдануы және заманауи көзқарасы үшін заманауи классика саналады. Оның басқа пьесалары: танымал лирик және революциялық ақын туралы «Сахир», Фаиздың поэзиясын жұртқа паш ететін «Кучх Ишк Кия Кучх Каам» (оның өмірінің басындағы оқиғалар, әсіресе бөлініске дейінгі кезеңдегі оқиғалар мен жағдайлар, оның өмірі мен идеалдарын қалыптастырған), және Равалпиндидегі қамауда отырғанда жазылған Фаиздың хаттарынан шабыттанған «Чанд Роз Аур Мери Жан». Ол «Дилли Жо Эк Шехр Тха» және «Майн Гая Вакт Нахин Хун» сияқты тағы 14 пьеса жазған. Шахидтің «Үш Б» пьесасы да маңызды туынды. Ол «Natwa» тобы сияқты көптеген ұжымдармен байланыста болды. Захир Анвар Калькуттада урду театрының туын көтеріп жүр. Алдыңғы буын жазушыларынан айырмашылығы, Саид, Шахид, Иқбал және Захир кітапхана үшін емес, сахна үшін жазады, олардың туындылары белсенді орындаушылық дәстүрдің нәтижесі. Мумбайлық Иқбал Ниязи урду тілінде бірнеше пьеса жазды. Оның «Аур Китне Жальянвала Бағ??» пьесасы бірнеше марапатқа ие болды. Осылайша, Аманнат пен Аға Хашрдан кейін сахна үшін, кітапхана үшін емес жазған жалғыз буын осы.
Danish Iqbal's Dara Shikoh, directed by M S Sathyu, is considered a modern classic for its use of newer theatre techniques and a contemporary perspective. His other plays are Sahir, on the famous lyricist and revolutionary poet; Kuchh Ishq kiya Kuchh Kaam, a Celebration of the Faiz's poetry, featuring events from the early part of his life, particularly the events and incidents of pre partition days which shaped his life and ideals; and Chand Roz Aur Meri Jaan, another play inspired from Faiz's letters written from various jails during the Rawalpindi Conspiracy days. He has written 14 other plays including Dilli Jo Ek Shehr Thaa and Main Gaya Waqt Nahin hoon. Shahid's Three B is also a significant play. He has been associated with many groups including 'Natwa'. Zaheer Anwar has kept the flag of Urdu Theatre flying in Kolkata. Unlike the writers of the previous generation, Sayeed, Shahid, Iqbal, and Zaheer do not write bookish plays but rather their work is a product of a vigorous performing tradition. Iqbal Niyazi of Mumbai has written several plays in Urdu. His play Aur Kitne Jalyanwala Baugh?? won several awards. Hence this is the only generation after Amanat and Agha Hashr who actually write for the stage and not for libraries.
Прогрессивті жазушылар қозғалысы
"Дон" газетінің хабарлауынша, урду әдебиетіндегі прогрессивті жазушылар қозғалысы Сэр Сәйідтің білім беру қозғалысынан кейін пайда болған ең күшті қозғалыс еді.
Қазіргі заман
Модернистік қозғалыс 1960 жылдар шамасында урду әдебиетінде басталды. Бұл қозғалыс тікелей және айқын өрнектерге қарағанда, символдық және басқа да тікелей емес өрнектерге көбірек мән берді. Осы қозғалыстың ең белгілі өкілдері – Шәмсур Рехман Фаруки және Гопичанд Наранг, сондай-ақ ақындар Нун Мием Рашид пен Миражи. Олардан өзге, Зафер Иқбал, Насыр Қазми, Башир Бадер және Шахрияр сияқты көптеген ақындар да осы қозғалыспен байланысты.
Халқа мен Арбап және Заук
Халқа-э-Арбаб-э-Зауқ – 1939 жылы Британдық Үндістандағы Лахорда басталған әдеби қозғалыс. Оның алғашқы мүшелері – ақындар Нун Мием Рашид, Зия Жаландхари, Мухтар Сиддики, Хафиз Хошиярпури және Миражи, оны достасы, белсенді мүше Қайюм Назар әкелген. Халқа – 20 ғасырдағы урду поэзиясындағы екінші заманауи әдеби қозғалыс. Ол солшыл «Прогрессивті жазушылар қозғалысынан» кейін бірнеше жыл өткен соң құрылды және урду тіліндегі заманауи поэзияға ең ықпалды ұйым деп есептеледі.
Постмодернизм
Гопи Чанд Наранг урду әдебиетіне постмодернизмді енгізді. Ұрду әдебиетіндегі көптеген сыншылар да осы сын көзқарасына бейім. Постмодернизм өзін қозғалыс деп жарияламайды және ешбір жазушыдан нақты стильде жазуды талап етпейді. Ол көбінесе заманауи әдебиетті мазмұны тұрғысынан түсіну әдісіне назар аударады – әсіресе феминистік, далит, аймақтық және басқа да әдебиет түрлерін қарастырады, халықаралық деңгейде қалыптасқан үрдістер негізінде әлемдік әдебиетте біртектілік іздеуден гөрі.
Тәуелсіз жазушылар
1980 жылдардың соңына қарай урду әдебиетіндегі атмосфера қатты депрессиялық болды. Прогрессивті қозғалыс дерлік тоқтап, модернистік қозғалыс жаңа идеялардан қырылды. Бірақ осы кезде субконтиненттегі әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуалды өзгертіп жатқан жаңа өмірге қатысты жаңа шығармашылық күштердің артуы да орын алды. Осы ахуалда Пайғам Афақинің "Макаан" романы жарық көргенімен, жаңа көркем әдебиет дәуірі басталды. Афақи және басқа жазушылар ешқандай қозғалысқа жатпауды қалап, роман жазу үшін жеке қалыптасқан стильдер мен тәсілдерді қолдануда толық тәуелсіздік танытып, өз философияларын және өмірге деген көзқарастарын зерттеді. Бұл Қуртул Айн Хайдер мен Абдулла Хусейн сияқты жазушылардың басты тақырыбы болған бөлініс және модернизмнің өлшемі болған экзистенциализм тақырыбынан елеулі үзіліс болды. Ғазанфер мен Мүшәрраф Әлем Зәуқи сияқты жазушылар жаңа тақырыптар мен мәселелердің шеңберін одан әрі кеңейтті.
Абсурд театры
Абсурд театры – урду әдебиеті тарихындағы жаңа және біршама сирек кездесетін жанр. Бұл жанрдағы алғашқы пьесаны 2008 жылдың желтоқсан айында Пәкістандық зерттеуші, жазушы, ақын, заңгер және публицист Мұжтаба Хайдер Заиди «Мазарон ке Пхул» (яғни «Қырым гүлдері») деген атпен жазып, жариялаған.
Классикалық әдебиет пен танымал әдебиет
Урдү тіліндегі классикалық әдебиет пен халық әдебиеті арасындағы ежелгі айырмашылық бар, онда дайджесттер мен журналдардың халық жазушылары белгілі бір дәрежеде "төменгі санатқа" жатқызылып, кемсітілген. Алайда, қазіргі заманғы статистикалық әдістердің енгізілуімен миллиондаған тиражбен шыққан әдебиетті, әдеби элита мақұлдамаса да, назардан тыс қалдыруға болмайды. Әдеби сыншылар әлі де халық жазушыларын мойындауға құлшынбаса да, Ибн-э-Сафи және оған ұқсас Хумаюн Иқбал, Мохиуддин Наваб, Ильяc Ситапури, М.А. Рахат, Иштиак Ахмет сияқты жазушылардың урду әдебиетіне қосқан үлесін жоққа шығаруға болмайды.