Кіріспе

Құс түрі

Қиыр құс (Pterocles alchata) – қиыр құстар тұқымдасына жататын орташа-ірі құс. Оның басы мен мойны көгершінге ұқсас, ал денесі мықты және тығыз. Ұзын, үшкір қанаттарының асты жағы ақ, құйрығы ұзын, тікелей және жылдам ұшады. Үйірлер таңертең суатқа барады. Оның дауысы – қатты "каттар-каттар". Бұл әлеуметтік түр құрғақ, ашық, ағашсыз жазықтарда және осыған ұқсас жерлерде көбейеді. Ұясы жерге қазылған ойықтан тұрады, оған екі-үш, сызықтары бар, қаймақ түсті жұмыртқа салынады. Екі жыныс та жұмыртқаларды жатыр. Қиыр құстың ұзындығы шамамен ... (өлшемі көрсетілмеген). Басы мен жоғарғы бөлігі сарғыш-жасыл түсті. Астыңғы бөлігі ақ, кестенді кеуде жолағы құрсағын жасыл мойыннан бөліп тұрады. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас, бірақ ұрғашысы жақсы жасырынып, еркегінен қысқа құйрығы бар. Екі түрге бөлінеді: P. a. alchata – Оңтүстік Еуропада, ал P. a. caudacutus – Солтүстік-Батыс Африкада, Таяу Шығыста және Оңтүстік-Шығыс Азияда кездеседі. Бұл жартылай көшпелі құс, кейбір Азия құстары қыста Таяу Шығысқа және Солтүстік Пәкістанға көшеді. Шығыс түрлерінің еркектерінің астыңғы бөлігі еуропалықтарға қарағанда көмескі, ал ұрғашыларының қанат жапқыштары сары емес, ақ түсті болады.

Таксономия

Екі түршесі бар. Атаулы түрі, P. a. alchata, Иберия және Оңтүстік Францияда көбейеді, ал шығыс түрі P. a. caudacutus (Гмелин, 1774) Солтүстік-батыс Африкада және Оңтүстік-шығыс Түркиядан шығысқа қарай Қазақстанға дейін таралған. «Алшата» түрінің атауының араб тіліндегі «al gata» القطا сөзінен шыққандығы айтылады, ол құстың дауысынан туындаған.

Сипаттама

Қауырсын құсы – орташа мөлшердегі, мықты денелі құс, ұзындығы шамамен ... см. Жалпы түсі жасырын, жолақты және ұсақ дақты зәйтүн жасыл, қоңыр, сары, сұр және қара түстердің қоспасынан тұрады. Кездігі мен қауырсынды аяқтары бозғылт ақ түсті. Ұрғашысы еркегіне ұқсас, бірақ түстері аздап күңгірт. Екі жағы да алтын сары түсті, еркегінен айырмашылығы жасыл реңі жоқ. Көзі арқылы қара жолақ өтеді. Жұмсағы ақ, ал кеудесінде кең қара жолақпен, одан жоғары, төменгі жағынан үштен біріндей жерде жіңішке қара жолақпен, қосымша сары-қоңыр жолақ бар. Арқасы мен қанаттары қара жолақты сұр түсті. Құйрығы (орталық қауырсындары еркегіне қарағанда қысқа) түсі еркегіне ұқсас, бірақ қара жолақтары жіңішкелеу. Қауырсын құсы тасты далалардың ашық жерлерінде, шөлдердің шетіндегі жартылай құрғақ аймақтарда, ағашсыз жазықтарда және кейде құрғаған лайлы жерлерде мекендейді. Қыс айларында өңделген немесе тың жерлерге ұшыраса да, құмды топырақты артық көреді және қара құмқұстың (Pterocles orientalis) сияқты кең таралған аймақтарында өсімдік жамылғысына онша тәуелді емес. Климаттың өзгеруіне байланысты Түркияның оңтүстік-шығысындағы таралу аймағы кеңейіп жатқан болуы мүмкін. Дегенмен, Еуропаның кейбір бөліктерінде ауыл шаруашылығы өндірісінің өзгеруіне байланысты популяциясы азайып барады. Бұл құс Испанияда кең таралған, бірақ Францияның оңтүстігіндегі Ла-Крау жерінде 2002 жылы бар болғаны 170 шамасындай жұп қалды, ал Португалияда сол жылы 100-ден аз жұп көбейді.