Кіріспе

Тисдр – қазіргі Тунис еліндегі Эль-Джем қаласының жанындағы Карфаген қаласы және Рим колониясы. Римдіктер билігінде ол Африка және Визакена провинцияларында зәйтүн майын өндірудің маңызды орталығы болды және гүлденді. Сақталған амфитеатры – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгендігімен танымал.

Атауы

Қаланың пуникалық атауы (𐤔𐤈𐤐‬𐤔𐤓) болды. Латынша аты Тисдр, бербер тілінен шыққан. Б.з. 45 жылы Юлий Цезардың ардагерлеріне қоныс беруге рұхсат берілді. Пуникалық мәдениет ұзақ уақыт басым болды, қала Августқа дейін пуникалық жазулары бар қола монеталар шығарды. Біреулерінде Астартаның басы және лира бейнеленген, ал енді біреулерінде «Посейдонның» басы және көкжұлдыз бейнеленген. Римдік Африка қазіргі Туниске қарағанда құрғақ болған жоқ, ал Тисдр және оның маңындағы Визакена аймағы зәйтүн майын өндіру және экспорттаудың маңызды орталығы болды. Оның ең маңызды кезеңі 2-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басында Северан әулеті тұсында болды. Септимий Север Рим Африкасының тумасы болды және оған императордың үлкен назары тиді. Ол Тисдрді жартылай римдік азаматтығымен муниципалитет (municipium) мәртебесіне көтерді. 3-ші ғасырдың басында, оның алып амфитеатры салынған кезде, Тисдр Хадруметпен (қазіргі Суссе) Рим Солтүстік Африкасының екінші қаласы ретінде бәсекелесті, Карфагеннен кейін (қазіргі Туниске жақын). Қаланың тіпті Римдегі Circus Maximus сияқты үлкен жарыс алаңы (цирк) да болды, ол шамамен 30 000 көрерменді қабылдай алатын. 238 жылы Тисдр Рим империясын бақылау үшін күрестің ортасында болды. Максимин Тракс Император Александр Северді Төменгі Германиядағы Могунтиякумда өлтіріп, таққа отырғаннан кейін, оның қатал билігі жалпы наразылыққа әкелді. Максиминнің Африкадағы прокураторы, әсіресе, жергілікті аристократияға қарсы жалған айыптаулар қойып, мүмкіндігінше көп салық пен айыппұл алуға тырысты. 50 000 тисдрианның арасында болған көтеріліс прокуратордың өлімімен аяқталды, содан кейін олар Гордианға жүгінді және одан императорлық таққа қауіпті құрметпен ие болуын талап етті. Ол бұл лауазымға тым қарт екенін айтқаннан кейін, тисдриандардың халықтық талабына көніп, 22 наурызда қызғылт түсті және «Африкан» («африкалық») деген лақап алды. Эдвард Гиббонның айтуынша: [Африканың] кейбір бай жастарында әділетсіз үкім шығарылды, оны орындау олардың мүлкінің көп бөлігін алып тастайтын еді. (Рақымсыз қазынашыдан қиындықпен алынған үш күндік тынығу олардың иелерінің бұйрықтарына соқыр түрде берілген көптеген құлдар мен шаруаларды олардың иеліктерінен жинау үшін пайдаланылды, олар ұялы қару-жарақтармен қаруланған еді. Олар прокуратордың алдына келгенде, киімдерінің астына жасырған қылыштармен оған шабуыл жасады және олардың көтерілісшіл жасақтарының көмегімен Тисдр қаласын басып алып, Рим империясының билеушісіне қарсы көтеріліс туын көтерді.) (Гордиан, олардың проконсулы және император ретінде олардың таңдаған адамы, қауіпті құрметтен бас тартты және ұзақ және кінәсіз өмірін азаматтық қанмен ақтамай, тыныштықта аяқтауына рұхсат етуді көз жасымен тіледі. Олардың қатерлері оны императорлық қызғылт түсті қабылдауға мәжбүр етті, бұл оның Максиминнің қызғанышқа толы қатыгездігінен жалғыз қорғаны болды.) Ол өзінің қарттығына байланысты ұлы М. Антоний Гордианды өзінің серігі ретінде жариялауды талап етті. Бірнеше күннен кейін Гордиан халық пен жергілікті саяси көшбасшылардың үлкен қолдауымен Карфаген қаласына кірді. Осы уақытта Римде Максиминнің преториан префекті өлтірілді, ал көтеріліс сәтті болып көрінді. Гордиан сол уақытта өзінің көтерілісін Сенаттың қолдауымен қамтамасыз ету үшін П. Лициний Валериан басшылығымен Римге елшілік жіберді. Сенат жаңа императорды 2 сәуірде бекітті және көптеген провинциялар Гордианның жағына қуана-қуана қосылды. Оған көршілес Нумидия провинциясынан қарсылық күтілуде. Оның губернаторы Капелиан, Максиминнің адал қолдаушысы және Гордианның табанды қарсыласы, императормен одақ орнатып, аймақтағы жалғыз легионмен және басқа да ардагерлік бөлімдермен Африка провинциясына шабуыл жасады. II Гордиан, негізінен Тисдрдан және оның айналасынан келген, жаттығусыз сарбаздардан тұратын отаршылдар армиясының басында Карфаген шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Гордиан Карфаген маңындағы вилласында өз белбеуінен асылып өлді. Гордиандар отыз алты күн ғана «биледі». Осы сәтсіз бүліктен кейін Капелиан әскерлері Тисдрді тонады. Кейіннен 244 жылы Гордиан III Тисдрді колония (colonia) мәртебесіне көтерді. Бұл католик шіркеуінің титулярлық кафедралар тізіміне енген христиандық епархияның орталығы болды. Бірақ ол ешқашан толық қалпына келген жоқ.

Кейінгі тарих

695 жылы римдік-бербер патшайымы Кахина арабтардың басып кіруін тоқтатуға жасаған соңғы әрекеті ретінде Тисдр аймағындағы зәйтүн ағаштарының көп бөлігін жойды. Ол амфитеатрде соңғы қарсылығын көрсетті, бірақ жеңілді. Римдегі Колизей мен Босра театры сияқты, амфитеатр 647 жылы Суфетулада византиялықтар жеңілгеннен кейін аймаққа арабтардың басып кіруін тежеуге тырысқан тайпалардың бекінісіне айналды. 670 жылы арабтар Тисдрден солтүстікке қарай қырық шақырым жерде Кайруан қаласын құрып, оны елдің астанасы етті. Араб көшпелі тайпаларының келуімен байланысты, шаруашылықтан бас тартуға әкелген бұл жағдай Тисдрдың құлдырауына себеп болды. 10 ғасырда Тисдрдың көптеген ғимараттары Кайруандағы құрылысқа пайдаланып, бөлшектелді. 19 ғасырда француз отаршылары амфитеатрдың қиратылған қалдықтарының маңында орналасқан, бірнеше жүз тұрғыны бар Эль-Джем деген шағын ауылды тапты. Олар өз шаруашылықтарынан күнкөріс табуға тікелей байланысты өнім өндіріп, жартылай ғана тіршілік ететін.

Ғимараттар

Эль-Джем амфитеатры шамамен 238 жылы салынған және әлемдегі ең жақсы сақталған тас римдік ескерткіштердің бірі болып табылады. 1979 жылы ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Дін

Тисдрдің епископтары 393, 411 және 641 жылдарғы кеңестерге қатысты. Шамамен 411 жылы донатизм ағымы қалада белең алды.