Кіріспе
Тисдр – қазіргі Тунис еліндегі Эль-Джем қаласының жанындағы Карфаген қаласы және Рим колониясы. Римдіктер билігінде ол Африка және Визакена провинцияларында зәйтүн майын өндірудің маңызды орталығы болды және гүлденді. Сақталған амфитеатры – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгендігімен танымал.
Thysdrus was a Carthaginian town and Roman colony near present day El Djem, Tunisia. Under the Romans, it was the center of olive oil production in the provinces of Africa and Byzacena and was quite prosperous. The surviving amphitheater is a World Heritage Site.
Атауы
Қаланың пуникалық атауы (𐤔𐤈𐤐𐤔𐤓) болды. Латынша аты Тисдр, бербер тілінен шыққан. Б.з. 45 жылы Юлий Цезардың ардагерлеріне қоныс беруге рұхсат берілді. Пуникалық мәдениет ұзақ уақыт басым болды, қала Августқа дейін пуникалық жазулары бар қола монеталар шығарды. Біреулерінде Астартаның басы және лира бейнеленген, ал енді біреулерінде «Посейдонның» басы және көкжұлдыз бейнеленген. Римдік Африка қазіргі Туниске қарағанда құрғақ болған жоқ, ал Тисдр және оның маңындағы Визакена аймағы зәйтүн майын өндіру және экспорттаудың маңызды орталығы болды. Оның ең маңызды кезеңі 2-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басында Северан әулеті тұсында болды. Септимий Север Рим Африкасының тумасы болды және оған императордың үлкен назары тиді. Ол Тисдрді жартылай римдік азаматтығымен муниципалитет (municipium) мәртебесіне көтерді. 3-ші ғасырдың басында, оның алып амфитеатры салынған кезде, Тисдр Хадруметпен (қазіргі Суссе) Рим Солтүстік Африкасының екінші қаласы ретінде бәсекелесті, Карфагеннен кейін (қазіргі Туниске жақын). Қаланың тіпті Римдегі Circus Maximus сияқты үлкен жарыс алаңы (цирк) да болды, ол шамамен 30 000 көрерменді қабылдай алатын. 238 жылы Тисдр Рим империясын бақылау үшін күрестің ортасында болды. Максимин Тракс Император Александр Северді Төменгі Германиядағы Могунтиякумда өлтіріп, таққа отырғаннан кейін, оның қатал билігі жалпы наразылыққа әкелді. Максиминнің Африкадағы прокураторы, әсіресе, жергілікті аристократияға қарсы жалған айыптаулар қойып, мүмкіндігінше көп салық пен айыппұл алуға тырысты. 50 000 тисдрианның арасында болған көтеріліс прокуратордың өлімімен аяқталды, содан кейін олар Гордианға жүгінді және одан императорлық таққа қауіпті құрметпен ие болуын талап етті. Ол бұл лауазымға тым қарт екенін айтқаннан кейін, тисдриандардың халықтық талабына көніп, 22 наурызда қызғылт түсті және «Африкан» («африкалық») деген лақап алды. Эдвард Гиббонның айтуынша: [Африканың] кейбір бай жастарында әділетсіз үкім шығарылды, оны орындау олардың мүлкінің көп бөлігін алып тастайтын еді. (Рақымсыз қазынашыдан қиындықпен алынған үш күндік тынығу олардың иелерінің бұйрықтарына соқыр түрде берілген көптеген құлдар мен шаруаларды олардың иеліктерінен жинау үшін пайдаланылды, олар ұялы қару-жарақтармен қаруланған еді. Олар прокуратордың алдына келгенде, киімдерінің астына жасырған қылыштармен оған шабуыл жасады және олардың көтерілісшіл жасақтарының көмегімен Тисдр қаласын басып алып, Рим империясының билеушісіне қарсы көтеріліс туын көтерді.) (Гордиан, олардың проконсулы және император ретінде олардың таңдаған адамы, қауіпті құрметтен бас тартты және ұзақ және кінәсіз өмірін азаматтық қанмен ақтамай, тыныштықта аяқтауына рұхсат етуді көз жасымен тіледі. Олардың қатерлері оны императорлық қызғылт түсті қабылдауға мәжбүр етті, бұл оның Максиминнің қызғанышқа толы қатыгездігінен жалғыз қорғаны болды.) Ол өзінің қарттығына байланысты ұлы М. Антоний Гордианды өзінің серігі ретінде жариялауды талап етті. Бірнеше күннен кейін Гордиан халық пен жергілікті саяси көшбасшылардың үлкен қолдауымен Карфаген қаласына кірді. Осы уақытта Римде Максиминнің преториан префекті өлтірілді, ал көтеріліс сәтті болып көрінді. Гордиан сол уақытта өзінің көтерілісін Сенаттың қолдауымен қамтамасыз ету үшін П. Лициний Валериан басшылығымен Римге елшілік жіберді. Сенат жаңа императорды 2 сәуірде бекітті және көптеген провинциялар Гордианның жағына қуана-қуана қосылды. Оған көршілес Нумидия провинциясынан қарсылық күтілуде. Оның губернаторы Капелиан, Максиминнің адал қолдаушысы және Гордианның табанды қарсыласы, императормен одақ орнатып, аймақтағы жалғыз легионмен және басқа да ардагерлік бөлімдермен Африка провинциясына шабуыл жасады. II Гордиан, негізінен Тисдрдан және оның айналасынан келген, жаттығусыз сарбаздардан тұратын отаршылдар армиясының басында Карфаген шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Гордиан Карфаген маңындағы вилласында өз белбеуінен асылып өлді. Гордиандар отыз алты күн ғана «биледі». Осы сәтсіз бүліктен кейін Капелиан әскерлері Тисдрді тонады. Кейіннен 244 жылы Гордиан III Тисдрді колония (colonia) мәртебесіне көтерді. Бұл католик шіркеуінің титулярлық кафедралар тізіміне енген христиандық епархияның орталығы болды. Бірақ ол ешқашан толық қалпына келген жоқ.
An iniquitous sentence had been pronounced against some opulent youths of [Africa], the execution of which would have stripped them of far the greater part of their patrimony. ( ) A respite of three days, obtained with difficulty from the rapacious treasurer, was employed in collecting from their estates a great number of slaves and peasants blindly devoted to the commands of their lords, and armed with the rustic weapons of clubs and axes. The leaders of the conspiracy, as they were admitted to the audience of the procurator, stabbed him with the daggers concealed under their garments, and, by the assistance of their tumultuary train, seized on the town of Thysdrus, and erected the standard of rebellion against the sovereign of the Roman empire. ( ) Gordianus, their proconsul, and the object of their choice [as emperor], refused, with unfeigned reluctance, the dangerous honour, and begged with tears that they should suffer him to terminate in peace a long and innocent life, without staining his feeble age with civil blood. Their menaces compelled him to accept the Imperial purple, his only refuge indeed against the jealous cruelty of Maximin ( ). Due to his advanced age, he insisted that his son M. Antonius Gordianus be acclaimed as his coruler. A few days later, Gordian entered the city of Carthage with the overwhelming support of the population and local political leaders. Meanwhile, in Rome, Maximinus's praetorian prefect was assassinated and the rebellion seemed to be successful. Gordian in the meantime had sent an embassy to Rome under the leadership of P. Licinius Valerianus to obtain the Senate's support for his rebellion. The senate confirmed the new emperor on 2 April and many of the provinces gladly sided with Gordian. Opposition would come from the neighboring province of Numidia. Its governor Capelianus, a loyal supporter of Maximinus and a stalwart opponent of Gordian, renewed his alliance to the emperor and invaded the province of Africa with the only legion stationed in the region and other veteran units. GordianII, at the head of a militia army of untrained soldiers mostly from Thysdrus and surroundings, lost the Battle of Carthage and was killed. Gordian killed himself in his villa near Carthage by hanging himself with his belt. The Gordians had "reigned" only thirty six days. Following this abortive revolt, Capelianus's troops sacked Thysdrus. Thysdrus was subsequently raised to the level of a colony (colonia) by Gordian III in AD244. It was the seat of a Christian diocese, which is included in the Catholic Church's list of titular sees. All the same, it never really recovered.
Кейінгі тарих
695 жылы римдік-бербер патшайымы Кахина арабтардың басып кіруін тоқтатуға жасаған соңғы әрекеті ретінде Тисдр аймағындағы зәйтүн ағаштарының көп бөлігін жойды. Ол амфитеатрде соңғы қарсылығын көрсетті, бірақ жеңілді. Римдегі Колизей мен Босра театры сияқты, амфитеатр 647 жылы Суфетулада византиялықтар жеңілгеннен кейін аймаққа арабтардың басып кіруін тежеуге тырысқан тайпалардың бекінісіне айналды. 670 жылы арабтар Тисдрден солтүстікке қарай қырық шақырым жерде Кайруан қаласын құрып, оны елдің астанасы етті. Араб көшпелі тайпаларының келуімен байланысты, шаруашылықтан бас тартуға әкелген бұл жағдай Тисдрдың құлдырауына себеп болды. 10 ғасырда Тисдрдың көптеген ғимараттары Кайруандағы құрылысқа пайдаланып, бөлшектелді. 19 ғасырда француз отаршылары амфитеатрдың қиратылған қалдықтарының маңында орналасқан, бірнеше жүз тұрғыны бар Эль-Джем деген шағын ауылды тапты. Олар өз шаруашылықтарынан күнкөріс табуға тікелей байланысты өнім өндіріп, жартылай ғана тіршілік ететін.
In the next centuries, Thysdrus largely disappeared from the record, with a worsening arid climate apparently damaging its olive oil production. By the 10th century, many of Thysdrus's buildings had been dismantled for use in construction at Kairouan. In the 19th century, French colonizers found only a small village named El Djem, with a few hundred inhabitants living around the remains of the amphitheater and barely eking out enough production from their farms to survive.
Ғимараттар
Эль-Джем амфитеатры шамамен 238 жылы салынған және әлемдегі ең жақсы сақталған тас римдік ескерткіштердің бірі болып табылады. 1979 жылы ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
Дін
Тисдрдің епископтары 393, 411 және 641 жылдарғы кеңестерге қатысты. Шамамен 411 жылы донатизм ағымы қалада белең алды.