Кіріспе

В. Ванчура (; 23 маусым 1891 – 1 маусым 1942) – чех жазушысы. Ол сонымен қатар кинорежиссер, драматург және сценарист ретінде де жұмыс істеген. Нацистер оны өлтірді.

Алғашқы жылдар

Ванчура 1891 жылғы 23 маусымда Австриялық Силезиядағы (қазіргі Чехия) Háj ve Slezsku қаласында дүниеге келген. Ол ескі ақсүйек Рэхнице әулетінің Ванчураларының ұрпағы болды. Оның әкесі Вацлав Войтех Ванчура 1856 жылы Чаславта туған, протестант дінінде болған және қант фабрикасының басқарушысы қызметін атқарған. Оның анасы Мари Свободова католик болған, 1863 жылы Клукиде дүниеге келген. 1896 жылы отбасы Давлеге көшіп, үлкен шаруа үйінде тұрды. Оның көңілді әкесі кірпіш фабрикасының директоры болды. Давледе жас Владислав 1898-1904 жылдар аралығында жеке репетитордың басшылығымен білім алды. 1905 жылы ол үлкен қарындастарымен бірге Прагаға оқуға кетті; Владислав Йозефская көшесіндегі бастауыш мектептің бесінші сыныбына қабылданды.

Алғашқы прозалық шығармалары мен жасөспірімдік жылдары

1907 жылы Владислав Прагадағы Мала-Странадағы Корольдік гимназияға түсті, бірақ мектептік тәртіп пен профессорлардың қаталдығы оны келесі жылы оқудан кетуге мәжбүр етті. 1909-1910 жылдары ол Прагадан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырымдай қашықтықта орналасқан Бенешов қаласындағы Корольдік гимназияда оқыды. Бұл 1704 жылы негісталған, бұрын пиарлар ордені басқарған, қатаң тәртіп пен талапкер профессорлары бар ескі мектеп болды. Ванчура бұл мектепті өте жек көреді; 1909 жылдың 14 мамырында ол өзінің алғашқы әңгімесін – «Аулада» («V aleji») Horkého týdeník («Horký’s Weekly Magazine») журналының әдеби толықтырмасында жариялады. Бенешовтағы оқуы 1910 жылы құпия студенттік клубқа қатысқандығы үшін консилиум абеунди шешімімен аяқталды. Оның ата-анасы оны Високе Мито қаласына кітап сатушы Чермақтың шәкірті болуға жіберді. Ол депрессияға түсіп, суретші болу арманында болды. 1911 жылы Прагада фотосурет технологиясын оқыды, сонымен қатар Өнер және қолөнер мектебінде курстарға қатысты; бірақ Корольдік өнер академиясына түсіп, суретші мамандығын алуға тырысқанда сәтсіз болды. Ата-анасы оны теңіз офицері немесе әскерге баруын қалағандықтан, өзін-өзі өлтіру туралы ойлады. Анасының ауруына байланысты Владислав Давлеге қайтып келді. 1912 жылы ол үйде жеке оқып, гимназияның 4-ші және 5-ші сыныптарынан емтихан тапсырды. Келесі жылы Прагадағы Кременкова көшесіндегі Корольдік гимназияға түсіп, 6-шы сыныпты бітірді. 1914-1915 жылдары ол қайтадан Прагадағы Мала Страна Корольдік гимназиясының студенті болды, онда 1915 жылдың 6 маусымында соңғы емтихан тапсырды.

Университет оқулары, журналистика

1915 жылдың қазан айында Владислав Прагадағы Карл университетінің құқық факультетіне түсті, бірақ ол оған қызығушылық танытпады. 1916 жылдың қысында ол сол университетте медицинаны оқыды; оның отбасы Давледен Прагаға жақын орналасқан Гумбурки елді мекеніне көшті, және Владислав 19 жасар Людвила 'Лида' Тухамен, медицина студентімен танысты. 1917 жылы Жозеф Чапек, Ян Зрзавы, Вацлав Шпала, Властимил Хофман, Бедрих Фейерштейн, Зденек Рыкр және Владиславтың жақын достарынан тұратын "Тврдошиньи" ("Талдар") суретшілер тобы құрылды. Ол олар туралы жазды, ал Жозеф Чапек 1926 жылы жарық көрген "Розмарне лето" кітабына көркем суреттер салған көркемсуретші болды. 1918 жылдың 1 қазаны мен 31 желтоқсаны аралығында Владислав Немецкий Брод қаласындағы ауруханада медициналық тәжірибеден өтті. Бірнеше күннен кейін, 3 қазанда, ол С. К. Нойманның "Червен" ("Маусым") журналында "Рай" ("Жұмақ") атты шағын прозалық туындысын жариялады және "Бесік" ("Kolébka") ертегілер кітабы мен "Иасон" пьесасымен жұмыстады. 1919 жылы Владислав университет оқуын жалғастыру үшін Прагаға оралды; 1919–1920 жылдары ол "Ческе слово" ("Чех сөзі") күнделікті газетінде көптеген өнер туралы рецензиялар жариялады.

1920-жылдар мен ұлы романдар

1921 жылы 2 маусымда Владислав пен Лида медицина докторы мамандығын алып, сол жылдың 16 тамызында үйленді. Күзде олар Збраслав қаласына көшіп, хирургиялық практика ашып жұмыс істеді. 1923 жылы Владислав "Амазонка ағысы" атты әңгімелер жинағын шығарды. Бірақ одан да маңыздысы – 1924 жылы жарық көрген екінші әңгімелер жинағы "Длоу, Широки а Быстрозрак" ("Ұзын, қалың және өткір") кітабында "Cesta do světa" ("Дүниеге саяхат") және F. C. Ball сияқты тамаша туындылар бар. 1924 жылы жарық көрген "Пекарь Ян Мархул" ("Нан пісіруші Ян Мархул") атты үшінші кітабы оны әдебиетке таныстырды. Бұл Ванчураның алғашқы романы және, мүмкін, оның ең жақсы туындысы – бай нан пісірушінің ізгілігіне қарамастан, кедейлікке және өлімге ұласып бара жатқан трагикалық өмірі туралы. Бұл әңгіме ерекше тілмен және керемет стильмен жазылған. 1925 жылы Ванчура "Поле орна а válečná" ("Егістік дала, соғыс даласы") романын жариялады, ал келесі жылы "Розмарне лето" ("Капризді жаз") романы бестселлерге айналды. Бұл – полковник, дін қызметкері және монша иесінің жаңбырлы жазғы демалысындағы оқиғасы. 1967 жылы чех режиссері Жири Менцель кітапты "Каприздік жаз" деп сәтті түсірді және фильмде Арноштек рөлін өзі сомдады. 1928 жылы Ванчура төртінші романын – "Poslední soud" ("Соңғы сот") жазды, ол 1929 жылы жарық көрді. Сондай-ақ, ол Франц Кафканың досы, журналист және аудармашы Милена Есенканың күйеуі, архитектор Яромир Креджар жобалаған Збраславтағы жаңа ақ функционалдық вилласын салдырды.

1930 жылдар мен ұлы романдар

Ванчураның бесінші романы «Hrdelní pře aneb Přísloví» («Қылмыстық дау немесе мақал-мәтелдер») 1930 жылы Прагадағы Aventinum баспасында жарық көрді, бірақ сол кезде аса танымал болған жоқ. Бұл Ванчураның романдарының ең күрделісі, оның жанры детективтік роман мен ноэтикалық теория туралы трактаттың арасында жатыр. Тілдік тұрғыдан алғанда, бұл кітап аудармашылар үшін қиын мәселе, себебі мәтінде жүздеген ескі мақал-мәтелдер қолданылған; бүгінгі күні тек поляк тілінде ғана бір аудармасы бар. 1931 жылы «Маркета Лазарова» романы жарық көріп, бестселлер атанды. Роман Ванчура әулетінің рыцарларының басқа ақсүйектермен және патшаның Млада-Болеслав қаласымен жеке соғыста болған орта ғасырлық оқиғаға негізделген. Ванчура бұл кітапты өзінің туысы және досы Жири Махенге арнады. 1967 жылы режиссер Франтишек Влачил бұл романды сәтті экранизациялады. Сол жылы (1931) Ванчура ондаған жылдар бойы танымал болған «Кубула а Куба Кубикула» («Кубула және Куба Кубикула») атты ертегілер жинағын шығарды. Ванчураның шығармашылық қызметі келесі жылы да жалғасты, ол «Будапештке қашу» («Útěk do Budína») романын жариялады. Бұл роман – Прагадағы орта тапқа жататын әйел мен словак дворянының махаббаты, некесі және өмірі туралы заманауи әңгіме. 1934 жылы тағы екі кітабы жарық көрді: «Люк královny Dorotky» («Кеші патшайым Доротидің садағы»), әңгімелер жинағы және «Көне заманның соңы» («Konec starých časů») – Богемиядағы шатодағы өмір туралы сатирикалық және юмористикалық бестселлер (бұл кітапты 1989 жылы Жири Менцель де сәтті экранизациялады). 1934 жылы Ванчура Иван Олбрахттың әңгімесі бойынша «Марика Неверница» фильмін түсірді. «Көне заманның соңы» романымен бірге Ванчураның ең жақсы кітаптары жазылуы да аяқталды. Оның келесі екі кітабы – 1935 жылы жазылған «Жезеру Укереве» («Ukerewe Lake») пьесасы және 1936 жылы жазылған социализм әсерімен жазылған «Три реки» («Үш өзен») сәтті болмады.

1940-шы жылдар, саяси дағдарыс және соғыс

1938 жылдың наурыз айында Адольф Гитлер Австрияны шабуылдады. Ванчураның досы, драматург Отокар Фишер осы жаңалықты естігенде жүрек талмасынан қайтыс болды; Ванчура оның қасіретіне арнап «Литературные листы» журналына некролог жазды. 1938 жылы «Хорват отбасы» («Rodina Horvátova») романы жарық көрді, бірақ саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты оқырмандардың қызығушылығын тудырмады. 1938 жылдың желтоқсанында Ванчура өзінің досы, белгілі жазушы Карел Чапектің жерлеу рәсіміне қатысты. Ванчура Гитлерге қарсы күресетін мәдени қозғалысқа қосылып, «Бөгемия халқының тарихынан суреттер» («Obrazy z dějin národa českého») кітабын жаза бастады; оның алғашқы бөлімдері жарық көрді, кейіннен бұл кітап бестселлерге айналып, қарсылықтың символы болды. 1939 жылдың 15 наурызында Гитлер Чехословакияның қалған бөлігін басып алды, ал бір аптадан соң, 22 мамырда Жири Махен нацизмге қарсы наразылық ретінде өз-өзіне қол жұмсады. Ванчура Чехословакия Коммунистік партиясының құрылған күнінен бастап мүшесі болды. 1929 жылы «Жетінің манифестіне» қол қойғандығы үшін партиядан қуылды, бірақ Коммунистік партияны қолдауын жалғастырды. Германия Чехословакияны басып алған кезде, 1939 жылдың күзінде Ванчура жасырын коммунистік қарсылық тобына қосылды. 1942 жылдың 12 мамырында таңғы сағат 5:00-де гестапо Збраславтағы үйіне шабуыл жасап, оны тұтқынға алып, Прагадағы гестапо штаб-пәтерінде азаптады. 1942 жылдың 27 мамырында Ұлыбританияда орналасқан Чехословакия Сыртқы әскерінің жасағы Гитлердің Прагадағы губернаторы Рейнхард Гейдрихті өлтірді. Осыдан кейін жазалау шаралары күшейді: келесі апталарда чех элитасының 2000-нан астам өкілі атылып тасталды. Олардың бірі – Ванчура, ол 1942 жылдың 1 маусымында сағат 18:45-те Прага Кобылисы әскери ауданында СС офицерлері тарапынан атылды. Оның денесі көптеген адамдармен бірге Страшнице крематорийіне жасырын түрде әкелінді.