Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
В. Ванчура (; 23 маусым 1891 – 1 маусым 1942) – чех жазушысы. Ол сонымен қатар кинорежиссер, драматург және сценарист ретінде де жұмыс істеген. Нацистер оны өлтірді.
Czech writer
Vladislav Vančura (; 23 June 1891 – 1 June 1942) was a Czech writer. He was also active as a film director, playwright and screenwriter. He was murdered by the Nazis.
Алғашқы жылдар
Ванчура 1891 жылғы 23 маусымда Австриялық Силезиядағы (қазіргі Чехия) Háj ve Slezsku қаласында дүниеге келген. Ол ескі ақсүйек Рэхнице әулетінің Ванчураларының ұрпағы болды. Оның әкесі Вацлав Войтех Ванчура 1856 жылы Чаславта туған, протестант дінінде болған және қант фабрикасының басқарушысы қызметін атқарған. Оның анасы Мари Свободова католик болған, 1863 жылы Клукиде дүниеге келген. 1896 жылы отбасы Давлеге көшіп, үлкен шаруа үйінде тұрды. Оның көңілді әкесі кірпіш фабрикасының директоры болды. Давледе жас Владислав 1898-1904 жылдар аралығында жеке репетитордың басшылығымен білім алды. 1905 жылы ол үлкен қарындастарымен бірге Прагаға оқуға кетті; Владислав Йозефская көшесіндегі бастауыш мектептің бесінші сыныбына қабылданды.
Vančura was born on 23 June 1891 in Háj ve Slezsku in Austrian Silesia (today the Czech Republic). He was a descendant of an old noble Vančura of Řehnice family. His father Václav Vojtěch Vančura, born 1856 in Čáslav, was a Protestant and worked as an administrator of sugar refinery. His mother, Marie Svobodová was Catholic, born 1863 in Kluky. In 1896, the family moved to Davle, where they lived in a large country house. His broadminded father became a director of a brick factory. In Davle, young Vladislav was educated by a tutor between 1898 and 1904. In 1905, he and his older sisters moved to Prague to study there; Vladislav entered the fifth class of Primary School in Josefská Street.
Алғашқы прозалық шығармалары мен жасөспірімдік жылдары
1907 жылы Владислав Прагадағы Мала-Странадағы Корольдік гимназияға түсті, бірақ мектептік тәртіп пен профессорлардың қаталдығы оны келесі жылы оқудан кетуге мәжбүр етті. 1909-1910 жылдары ол Прагадан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырымдай қашықтықта орналасқан Бенешов қаласындағы Корольдік гимназияда оқыды. Бұл 1704 жылы негісталған, бұрын пиарлар ордені басқарған, қатаң тәртіп пен талапкер профессорлары бар ескі мектеп болды. Ванчура бұл мектепті өте жек көреді; 1909 жылдың 14 мамырында ол өзінің алғашқы әңгімесін – «Аулада» («V aleji») Horkého týdeník («Horký’s Weekly Magazine») журналының әдеби толықтырмасында жариялады. Бенешовтағы оқуы 1910 жылы құпия студенттік клубқа қатысқандығы үшін консилиум абеунди шешімімен аяқталды. Оның ата-анасы оны Високе Мито қаласына кітап сатушы Чермақтың шәкірті болуға жіберді. Ол депрессияға түсіп, суретші болу арманында болды. 1911 жылы Прагада фотосурет технологиясын оқыды, сонымен қатар Өнер және қолөнер мектебінде курстарға қатысты; бірақ Корольдік өнер академиясына түсіп, суретші мамандығын алуға тырысқанда сәтсіз болды. Ата-анасы оны теңіз офицері немесе әскерге баруын қалағандықтан, өзін-өзі өлтіру туралы ойлады. Анасының ауруына байланысты Владислав Давлеге қайтып келді. 1912 жылы ол үйде жеке оқып, гимназияның 4-ші және 5-ші сыныптарынан емтихан тапсырды. Келесі жылы Прагадағы Кременкова көшесіндегі Корольдік гимназияға түсіп, 6-шы сыныпты бітірді. 1914-1915 жылдары ол қайтадан Прагадағы Мала Страна Корольдік гимназиясының студенті болды, онда 1915 жылдың 6 маусымында соңғы емтихан тапсырды.
In 1907 Vladislav entered the Royal Gymnasium in Prague Malá Strana, but problems with school routine and pedantry of professors made him leave the next year. Between 1909 and 1910, he attended Royal Gymnasium in a small town of Benešov, about 30 miles south east of Prague. It was an old school founded in 1704 and formerly led by the Piarist Order, with severe discipline and rigid professors. Vančura hated this school immensely; on 14 May 1909 he published his first short story V aleji ("In Alley") in the literary supplement of Horkého týdeník ("Horký's weekly magazine"). The studies in Benešov ended in 1910 by a consilium abeundi because of his membership in a secret student club. His parents sent him to Vysoké Mýto to be an apprentice to a bookseller Čermák. He felt depressed and dreamed of becoming a painter. In 1911, he studied the technology of photography in Prague and also began courses at Arts and Crafts School; he was unsuccessful in his attempt to enter the Royal Academy of Arts and start a career as a painter. He considered suicide because his parents wanted him to be a marine officer or soldier. Due to the illness of his mother, Vladislav returned to Davle. In 1912 he studied privately at home and completed the exams of 4th and 5th class of the gymnasium. The next year he entered Royal Gymnasium on Křemencová Street in Prague and finished the 6th class. Between 1914 and 1915 he was again a student at Prague Malá Strana Royal Gymnasium where he took the final exam on 6 June 1915.
Университет оқулары, журналистика
1915 жылдың қазан айында Владислав Прагадағы Карл университетінің құқық факультетіне түсті, бірақ ол оған қызығушылық танытпады. 1916 жылдың қысында ол сол университетте медицинаны оқыды; оның отбасы Давледен Прагаға жақын орналасқан Гумбурки елді мекеніне көшті, және Владислав 19 жасар Людвила 'Лида' Тухамен, медицина студентімен танысты. 1917 жылы Жозеф Чапек, Ян Зрзавы, Вацлав Шпала, Властимил Хофман, Бедрих Фейерштейн, Зденек Рыкр және Владиславтың жақын достарынан тұратын "Тврдошиньи" ("Талдар") суретшілер тобы құрылды. Ол олар туралы жазды, ал Жозеф Чапек 1926 жылы жарық көрген "Розмарне лето" кітабына көркем суреттер салған көркемсуретші болды. 1918 жылдың 1 қазаны мен 31 желтоқсаны аралығында Владислав Немецкий Брод қаласындағы ауруханада медициналық тәжірибеден өтті. Бірнеше күннен кейін, 3 қазанда, ол С. К. Нойманның "Червен" ("Маусым") журналында "Рай" ("Жұмақ") атты шағын прозалық туындысын жариялады және "Бесік" ("Kolébka") ертегілер кітабы мен "Иасон" пьесасымен жұмыстады. 1919 жылы Владислав университет оқуын жалғастыру үшін Прагаға оралды; 1919–1920 жылдары ол "Ческе слово" ("Чех сөзі") күнделікті газетінде көптеген өнер туралы рецензиялар жариялады.
In October 1915, Vladislav entered the Faculty of Law of Charles University in Prague, but this bored him. In the winter of 1916, he studied medicine at the same university; his family moved from Davle to a country manor Humburky, not far from Prague and Vladislav met 19 year old Ludmila 'Lída' Tuhá, a student of medicine. In 1917, the painter group Tvrdošíjní ("Stubborns") was founded by Josef Čapek, Jan Zrzavý, Václav Špála, Vlastimil Hofman, Bedřich Feuerstein, Zdeněk Rykr and other close friends of Vladislav. He wrote about them and Josef Čapek became the congenial illustrator of his later book Rozmarné léto in 1926. Between 1 October and 31 December 1918 Vladislav practiced medicine at a hospital in Německý Brod. A few days later, on 3 October, he published his small prose Ráj ("Paradise") in S. K. Neumann's magazine Červen ("June") and worked on a fairy tale book Kolébka ("Cradle") and on a play Iason. In 1919 Vladislav returned to Prague to continue his university studies; from 1919–1920 he published many art reviews in daily newspaper České slovo ("The Czech Word").
1920-жылдар мен ұлы романдар
1921 жылы 2 маусымда Владислав пен Лида медицина докторы мамандығын алып, сол жылдың 16 тамызында үйленді. Күзде олар Збраслав қаласына көшіп, хирургиялық практика ашып жұмыс істеді. 1923 жылы Владислав "Амазонка ағысы" атты әңгімелер жинағын шығарды. Бірақ одан да маңыздысы – 1924 жылы жарық көрген екінші әңгімелер жинағы "Длоу, Широки а Быстрозрак" ("Ұзын, қалың және өткір") кітабында "Cesta do světa" ("Дүниеге саяхат") және F. C. Ball сияқты тамаша туындылар бар. 1924 жылы жарық көрген "Пекарь Ян Мархул" ("Нан пісіруші Ян Мархул") атты үшінші кітабы оны әдебиетке таныстырды. Бұл Ванчураның алғашқы романы және, мүмкін, оның ең жақсы туындысы – бай нан пісірушінің ізгілігіне қарамастан, кедейлікке және өлімге ұласып бара жатқан трагикалық өмірі туралы. Бұл әңгіме ерекше тілмен және керемет стильмен жазылған. 1925 жылы Ванчура "Поле орна а válečná" ("Егістік дала, соғыс даласы") романын жариялады, ал келесі жылы "Розмарне лето" ("Капризді жаз") романы бестселлерге айналды. Бұл – полковник, дін қызметкері және монша иесінің жаңбырлы жазғы демалысындағы оқиғасы. 1967 жылы чех режиссері Жири Менцель кітапты "Каприздік жаз" деп сәтті түсірді және фильмде Арноштек рөлін өзі сомдады. 1928 жылы Ванчура төртінші романын – "Poslední soud" ("Соңғы сот") жазды, ол 1929 жылы жарық көрді. Сондай-ақ, ол Франц Кафканың досы, журналист және аудармашы Милена Есенканың күйеуі, архитектор Яромир Креджар жобалаған Збраславтағы жаңа ақ функционалдық вилласын салдырды.
On 2 June 1921 Vladislav and Lída graduated as doctors of medicine and married on 16 August that year. In autumn, they moved to Zbraslav, where they opened a surgical practice. In 1923, Vladislav published a book of short stories Amazonský proud ("Amazon Stream"). More important was his second short stories book, published in 1924, Dlouhý, Široký a Bystrozraký ("Long, Thick and Sharpsighted"), containing excellent texts like Cesta do světa (Journey to the World) or F. C. Ball. The third book, Pekař Jan Marhoul ("Baker Jan Marhoul"), published in 1924, introduced him as a great author to the public. It is Vančura's first novel and maybe also his best story of tragical life of a wealthy baker who is continuously declining into destitution and death despite his gentleness and goodness. The story is written with extraordinary language and a brilliant style. In 1925, Vančura published the novel Pole orná a válečná ("Fields of Plough, Fields of War") and the following year the novel Rozmarné léto ("Summer of Caprice"), became a bestseller. It is a humorous story of three men – a colonel, a priest and a bath keeper – during rainy summer holidays. In 1967, the book was successfully filmed as Capricious Summer by the Czech director Jiří Menzel who also played the role of Arnoštek in this movie. In 1928 Vančura wrote his fourth novel, Poslední soud ("Last Judgement"), published in 1929 and built his new white functionalistic villa in Zbraslav designed by architect Jaromír Krejcar, the husband of Franz Kafka's friend, journalist and translator Milena Jesenská.
1930 жылдар мен ұлы романдар
Ванчураның бесінші романы «Hrdelní pře aneb Přísloví» («Қылмыстық дау немесе мақал-мәтелдер») 1930 жылы Прагадағы Aventinum баспасында жарық көрді, бірақ сол кезде аса танымал болған жоқ. Бұл Ванчураның романдарының ең күрделісі, оның жанры детективтік роман мен ноэтикалық теория туралы трактаттың арасында жатыр. Тілдік тұрғыдан алғанда, бұл кітап аудармашылар үшін қиын мәселе, себебі мәтінде жүздеген ескі мақал-мәтелдер қолданылған; бүгінгі күні тек поляк тілінде ғана бір аудармасы бар. 1931 жылы «Маркета Лазарова» романы жарық көріп, бестселлер атанды. Роман Ванчура әулетінің рыцарларының басқа ақсүйектермен және патшаның Млада-Болеслав қаласымен жеке соғыста болған орта ғасырлық оқиғаға негізделген. Ванчура бұл кітапты өзінің туысы және досы Жири Махенге арнады. 1967 жылы режиссер Франтишек Влачил бұл романды сәтті экранизациялады. Сол жылы (1931) Ванчура ондаған жылдар бойы танымал болған «Кубула а Куба Кубикула» («Кубула және Куба Кубикула») атты ертегілер жинағын шығарды. Ванчураның шығармашылық қызметі келесі жылы да жалғасты, ол «Будапештке қашу» («Útěk do Budína») романын жариялады. Бұл роман – Прагадағы орта тапқа жататын әйел мен словак дворянының махаббаты, некесі және өмірі туралы заманауи әңгіме. 1934 жылы тағы екі кітабы жарық көрді: «Люк královny Dorotky» («Кеші патшайым Доротидің садағы»), әңгімелер жинағы және «Көне заманның соңы» («Konec starých časů») – Богемиядағы шатодағы өмір туралы сатирикалық және юмористикалық бестселлер (бұл кітапты 1989 жылы Жири Менцель де сәтті экранизациялады). 1934 жылы Ванчура Иван Олбрахттың әңгімесі бойынша «Марика Неверница» фильмін түсірді. «Көне заманның соңы» романымен бірге Ванчураның ең жақсы кітаптары жазылуы да аяқталды. Оның келесі екі кітабы – 1935 жылы жазылған «Жезеру Укереве» («Ukerewe Lake») пьесасы және 1936 жылы жазылған социализм әсерімен жазылған «Три реки» («Үш өзен») сәтті болмады.
Vančura's fifth novel Hrdelní pře aneb Přísloví ("Criminal Dispute or The Proverbs") published in 1930 in Aventinum Publishing House, Prague, was not very popular in its time; it is the most complicated of Vančura's novels, the genre of which lies between a detective novel and a tract on noetic theory. From the language point of view this book is a serious problem for translators because of hundreds of old proverbs used in text; there is only one translation today Polish. In 1931, the novel Markéta Lazarová was published and became a bestseller. The novel was inspired by a true Middle Ages story of the knights of the Vančura family who were in a private war with other noblemen and with the King's town Mladá Boleslav. Vančura dedicated this book to his cousin and friend Jiří Mahen. In 1967, the book was successfully filmed by director František Vláčil. In the same year (1931) Vančura also published a fairy tale book Kubula a Kuba Kubikula (Kubula and Kuba Kubikula) that remained popular for decades. Vančura's activity continued through the next year as he published the novel Útěk do Budína ("Escape to Budapest"), a contemporary story of love, marriage and life of a Prague middle class woman and a Slovak nobleman. In 1934, two other books were published: Luk královny Dorotky ("Bow of Little Queen Dorothy"), a collection of short stories and Konec starých časů ("End of the Old Times") a bestseller, satirical and humorous novel about the life at a Bohemian country chateau in the first years of the republic (this book was also successfully filmed by Jiří Menzel in 1989). In 1934 also, Vančura directed the film Marika Nevěrnice, from a story by Ivan Olbracht. With the 'End of the Old Times', the time of Vančura's best books ended too. His next two books, a play Jezero Ukerewe ("Ukerewe Lake") from 1935 and a socialism influenced book Tři řeky ("Three Rivers"), 1936 were not successful.
1940-шы жылдар, саяси дағдарыс және соғыс
1938 жылдың наурыз айында Адольф Гитлер Австрияны шабуылдады. Ванчураның досы, драматург Отокар Фишер осы жаңалықты естігенде жүрек талмасынан қайтыс болды; Ванчура оның қасіретіне арнап «Литературные листы» журналына некролог жазды. 1938 жылы «Хорват отбасы» («Rodina Horvátova») романы жарық көрді, бірақ саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты оқырмандардың қызығушылығын тудырмады. 1938 жылдың желтоқсанында Ванчура өзінің досы, белгілі жазушы Карел Чапектің жерлеу рәсіміне қатысты. Ванчура Гитлерге қарсы күресетін мәдени қозғалысқа қосылып, «Бөгемия халқының тарихынан суреттер» («Obrazy z dějin národa českého») кітабын жаза бастады; оның алғашқы бөлімдері жарық көрді, кейіннен бұл кітап бестселлерге айналып, қарсылықтың символы болды. 1939 жылдың 15 наурызында Гитлер Чехословакияның қалған бөлігін басып алды, ал бір аптадан соң, 22 мамырда Жири Махен нацизмге қарсы наразылық ретінде өз-өзіне қол жұмсады. Ванчура Чехословакия Коммунистік партиясының құрылған күнінен бастап мүшесі болды. 1929 жылы «Жетінің манифестіне» қол қойғандығы үшін партиядан қуылды, бірақ Коммунистік партияны қолдауын жалғастырды. Германия Чехословакияны басып алған кезде, 1939 жылдың күзінде Ванчура жасырын коммунистік қарсылық тобына қосылды. 1942 жылдың 12 мамырында таңғы сағат 5:00-де гестапо Збраславтағы үйіне шабуыл жасап, оны тұтқынға алып, Прагадағы гестапо штаб-пәтерінде азаптады. 1942 жылдың 27 мамырында Ұлыбританияда орналасқан Чехословакия Сыртқы әскерінің жасағы Гитлердің Прагадағы губернаторы Рейнхард Гейдрихті өлтірді. Осыдан кейін жазалау шаралары күшейді: келесі апталарда чех элитасының 2000-нан астам өкілі атылып тасталды. Олардың бірі – Ванчура, ол 1942 жылдың 1 маусымында сағат 18:45-те Прага Кобылисы әскери ауданында СС офицерлері тарапынан атылды. Оның денесі көптеген адамдармен бірге Страшнице крематорийіне жасырын түрде әкелінді.
In March 1938, Adolf Hitler annexed Austria. Vančura's friend, playwright Otokar Fischer died of a heart attack when he learned about it; Vančura wrote an obituary about him to Literární listy magazine. In 1938, Rodina Horvátova ("Horvát Family"), a novel about life of three generations of a gentry family was published which did not attract any reader interest, due to the political crisis. In December 1938, Vančura took part in the burial of his friend Karel Čapek, the famous writer. Vančura entered the strong anti Hitler cultural movement and started to write the book Obrazy z dějin národa českého (Pictures of the History of the Bohemian Nation); its first parts were published and then became a bestseller and symbol of resistance. On 15 March 1939 the rest of Czechoslovakia was occupied by Hitler and a week later, on 22 May, Jiří Mahen committed suicide in a protest against Nazism. Vančura was a member of the Communist Party of Czechoslovakia since its founding. He was expelled from the party in 1929 for signing the Manifesto of the Seven, nonetheless he continued to support the Communist Party. During the German occupation of Czechoslovakia, Vančura joined a secret communist resistance group in Autumn 1939. On 12 May 1942, at 5:00 a. m., the Gestapo assaulted his house in Zbraslav, arrested him and tortured him in the Prague Gestapo headquarters. On 27 May 1942 a commando of the Czechoslovak Foreign Army based in Britain assassinated Reinhard Heydrich, Hitler's governor in Prague. As a result, there was a wave of reprisals: in the following weeks more than 2000 members of the Czech elite were executed. One of them was Vančura, executed by SS members in the military area Prague Kobylisy on 1 June 1942 at 6:45 p. m. His body together with many others was disposed of secretly at Strašnice Crematorium.