Карел Чапек: Ұлы чех жазушысы және драматургі

Кіріспе

Чех ғылыми-фантастика жазушысы және драматургы (1890–1938)

Карел Чапек (9 қаңтар 1890 – 25 желтоқсан 1938) – чех жазушысы, драматург, сыншы және журналист. Ол ең белгілісі ғылыми фантастика жанрындағы шығармаларымен танымал, соның ішінде «Жаңартқыштармен соғыс» (1936) романы және «Р.У.Р.» (Россумның әмбебап роботтары, 1920) пьесасы – осы пьесада «робот» сөзі тұңғыш рет қолданылды. Ол заманының әлеуметтік күйреуі туралы көптеген саяси мазмұндағы туындылар жазды. Америкалық прагматикалық либерализмнің ықпалында болып, ол сөз бостандығын қолдады және Еуропадағы фашизм мен коммунизмнің күшеюіне қарсы күресті. Нобель сыйлығына жеті рет ұсынылғанмен, Чапек оны ешқашан алмады. Дегенмен, оның есімін сақтайтын бірнеше сыйлықтар бар, мысалы, Чехия ПЕН клубы екі жылда бір рет берілетін Карел Чапек сыйлығы – бұл сыйлық қоғамда демократиялық және гуманистік құндылықтарды нығайтуға үлес қосатын әдеби еңбектерге беріледі. Ол сондай-ақ Чехословакия ПЕН клубының Халықаралық ПЕН құрамына енуіне үлкен үлес қосты. Чапек Екінші дүниежүзілік соғыстың алдында, өмір бойы бойын қиындырған аурудың салдарынан қайтыс болды. Оның әдеби тұлға ретіндегі мұрасы соғыстан кейін толыққанды қалыптасты. Антонин өте белсенді адам болды; дәрігерлік қызметінен бөлек, ол жергілікті мұражайдың құрылысына қаржы жұмсады және қалалық кеңестің мүшесі болды. Әкесінің материалистік және позитивистік көзқарастарына қарамастан, Карел Чапек әкесін жақсы көріп, құрметтеді, кейін оны «ұлттық оянушылар буынының жарқын үлгісі» деп атады. Карелдің анасы Божена Чапкова үй шаруасымен айналысты. Оның әпкесі Хелена – дарынды пианист, кейін жазушы болып, Карел мен Йозеф туралы бірнеше естеліктер жариялады. Упицедегі бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Карел әжесімен бірге Градец-Краловеге көшіп, онда орта мектепке түсті. Екі жылдан кейін ол заңсыз студенттік клубқа қатысқандығы үшін мектептен қуылды. Осы оқиғадан кейін ол әпкесімен бірге Брноға көшіп, орта мектепті бітіруге тырысты, бірақ екі жылдан кейін ол тағы да Прагаға көшіп, 1909 жылы Академиялық гимназияда орта мектепті бітірді. Жастық шағында Чапек бейнелеу өнеріне, әсіресе кубизмге ғашық болды, ол оның кейінірек жазған шығармаларына әсер етті. Орта мектепті бітіргеннен кейін ол Прагадағы Карл университетінде философия мен эстетиканы оқыды, сонымен қатар Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде және Париждегі Сорбонна университетінде де біраз уақыт оқыды. Университетте оқып жүрген кезінде ол қазіргі заманғы өнер мен әдебиет туралы бірнеше еңбек жазды. 1915 жылы философия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады.

Karel Čapek (; 9 January 1890 – 25 December 1938) was a Czech writer, playwright, critic and journalist. He has become best known for his science fiction, including his novel War with the Newts (1936) and play R. U. R. (Rossum's Universal Robots, 1920), which introduced the word robot. He also wrote many politically charged works dealing with the social turmoil of his time. Influenced by American pragmatic liberalism, he campaigned in favor of free expression and strongly opposed the rise of both fascism and communism in Europe. Though nominated for the Nobel Prize in Literature seven times, Čapek never received it. However, several awards commemorate his name, such as the Karel Čapek Prize, awarded every other year by the Czech PEN Club for literary work that contributes to reinforcing or maintaining democratic and humanist values in society. He also played a key role in establishing the Czechoslovak PEN Club as a part of International PEN. Čapek died on the brink of World War II as the result of a lifelong medical condition. His legacy as a literary figure became well established after the war. Antonín was a very active person; apart from his work as a doctor, he also co funded the local museum and was a member of the town council. Despite opposing his father's materialist and positivist views, Karel Čapek loved and admired his father, later calling him “a good example of the generation of national awakeners”. Karel's mother, Božena Čapková, was a homemaker. His sister, Helena, was a talented pianist who later become a writer and published several memoirs about Karel and Josef. After finishing elementary school in Úpice, Karel moved with his grandmother to Hradec Králové, where he started attending high school. Two years later the school expelled him for taking part in an illegal students' club. After this incident he moved to Brno with his sister and attempted to finish high school there, but two years later he moved again, to Prague, where he finished high school at the Academic Grammar School in 1909. During his teenage years Čapek became enamored with the visual arts, especially Cubism, which influenced his later writing. After graduating from high school, he studied philosophy and aesthetics in Prague at Charles University, but he also spent some time at the Friedrich Wilhelm University in Berlin and at the Sorbonne University in Paris. While still a university student he wrote some works on contemporary art and literature. He graduated with a doctorate of philosophy in 1915.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы

Өмір бойы жұлын проблемасынан әскери қызметтен босатылған Чапек Бірінші дүниежүзілік соғысты Прагадан бақылады. Соғыс оның саяси көзқарастарына зор әсер етті, ал жас журналист ретінде ол ұлтшылдық, тоталитаризм және тұтынушылық сияқты тақырыптарда жаза бастады. Әлеуметтік байланыстар арқылы жас автор Чехословакияның көптеген саяси қайраткерлерімен, соның ішінде Чехословакияның патриоты және тұңғыш президенті Томаш Гарриг Масарикпен және оның ұлы Ян Масарикпен, кейіннен сыртқы істер министрі болғанмен, жақын қарым-қатынас орнатты. Т. Г. Масарик чех зиялыларының жетекші тұлғаларымен өткізілетін "Жұма күнгі" кештерінің тұрақты қонағы болды. Чапек сондай-ақ Масариктің "Град" саяси желісінің мүшесі еді. Олардың түрлі тақырыптарда жиі жүргізген әңгімелері кейіннен Чапектің "Т. Г. Масарикпен сұхбаттасулар" кітабының негізіне айналды. Чапек журналист ретінде жазушылық жолын бастады. 1917 жылдың қазанынан 1921 жылдың сәуіріне дейін ағасы Йозефпен бірге "Národní listy" (Ұлттық газет) чех газетінде редактор болып жұмыс істеді. 1921 жылдың сәуірінде Йозефпен бірге "Lidové noviny" (Халық газеті) газетіне қызметке түсті. Чапектің көркем әдебиетке жасаған алғашқы қадамдары көбінесе ағасы Йозефпен бірлесіп жазылған әңгімелер мен пьесалар болды. Оның халықаралық аренадағы тұңғыш жетістігі – "R.U.R." болды, бұл саналы андроидтармен толыған зауыттағы бір күнді бейнелейтін антиутопиялық туынды. 1922 жылы пьеса ағылшын тіліне аударылып, 1923 жылға қарай Ұлыбритания мен Америкада қойылды. 1920 жылдары Чапек түрлі жазу жанрларында жұмыс істеді, көркем және ғылыми-публицистикалық шығармалар жазды, бірақ негізгі жұмысын журналистика саласында атқарды. 1930 жылдары Чапектің шығармалары қатыгез ұлттық-социалистік және фашистік диктатуралардың қатеріне бағышталды. 1930 жылдардың ортасына қарай Чапек "ашық фашизмге қарсы" күресушіге айналды. Stará Huť қаласындағы жазғы үйіне келген су тасқынынан келген зақымды жөндеу кезінде ол суық тиді. Ағасы Йозеф қыркүйек айында тұтқындалып, 1945 жылдың сәуірінде Берген-Белсен концлагерінде қайтыс болды. Карел Чапек пен оның әйелі Прагадағы Вышеград зиратында жерленген. Қабір тасына: "Бұл жерде суретші және ақын Йозеф Чапек жерленген. Қабір алыста" деген жазу ойылып жазылған. Чапек чех тіліне сіңірген еңбегімен танымал. Ол ғылыми фантастика жанры кеңінен танылмас бұрын жазған ғылыми фантастика авторы ретінде белгілі. Оның көптеген туындыларында XX ғасырдың бірінші жартысында болжамдалған өнеркәсіптік өнертабыстар мен процестердің этикалық аспектілері талқыланады. Оларға жаппай өндіріс, ядролық қару және роботтар немесе андроидтар сияқты зиялы жасанды жаратылыстар жатады. Оның ең өнімді жылдары Бірінші Чехословакия Республикасы кезінде (1918–1938) болды. Чапек сонымен қатар әлеуметтік апаттардан, диктатурадан, зорлық-зомбылықтан, адам ақымақтығынан, корпорациялардың шексіз билігінен және ашкөздіктен қорқыныш білдірді. Ол үміт пен шығу жолын іздеді. 1930 жылдардан бастап оның шығармалары антифашистік, антимилитаристік және "иррационализм" деп санайтын нәрсеге сын көзбен қарауға бағытталды. Иван Клима Чапектің өмірбаянында оның қазіргі чех әдебиетіне және чех тілінің жазу тілі ретінде дамуына тигізген әсерін атап өтті. Чапек, Ярослав Хашек (1883–1923) сияқты замандастарымен бірге, жергілікті тілді қолдану шешімі арқасында 20 ғасырдың басында чех тіліндегі жазу өркендеуіне үлкен үлес қосты. Клима былай деп жазады: "Чапектің арқасында чех тілінің жазуы адамдар сөйлейтін тілге жақындады". Оның ең маңызды туындылары эпистемология мәселелерін шешуге, "білім деген не?" деген сұраққа жауап беруге тырысады. Мысалға, "Екі қалтадан шыққан әңгімелер" және "Хордубал", "Метеор" және "Күнделікті өмір" романдарынан тұратын трилогияның бірінші кітабы жатады. Ол сондай-ақ 1922 жылы Зденек Фолпрехттің "Ласки гра осудна" операсының либреттосын (ағасы Йозефпен бірлесіп) жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чапектің шығармалары Чехословакияның коммунистік үкіметі тарапынан (1948–1989 жылдары билікте болды) теріс қабылданды, өйткені ол өмір бойы коммунизмді тиімді балама ретінде қабылдаудан бас тартқан. Ол "Мен неге коммунист емеспін" атты газет-журналдарға жарияланған эсселер сериясындағы алғашқы марксистік емес зиялы болды. 2009 жылы (оның қайтыс болғанына 70 жыл толуына орай) Карел Чапектің кең көлемді хат алмасуларын қамтитын кітап жарық көрді, онда жазушы бейбітшілік пен әскери қызметке қарсы наразылығын Брно қаласынан құқықтанушы Йиндржих Гроагпен талқылайды. Бұған дейін осы хаттардың бір бөлігі ғана белгілі болған. Артур Миллер 1990 жылы былай деп жазды: "Мен Карел Чапекті алғаш рет 1930 жылдары колледж студенті кезінде оқыдым. Ондай жазушы болған емес – болашақты болжау қабілеті, сюрреалистік юмор және өткір әлеуметтік сатираның бірегей үйлесімі. Оқығанға қуаныш сыйлайды".

Exempted from military service due to the spinal problems that would haunt him his whole life, Čapek observed World War I from Prague. His political views were strongly affected by the war, and as a budding journalist he began to write on topics like nationalism, totalitarianism and consumerism. Through social circles, the young author developed close relationships with many of the political leaders of the nascent Czechoslovak state, including Tomáš Garrigue Masaryk, Czechoslovak patriot and the first President of Czechoslovakia, and his son Jan Masaryk, who would later become minister of foreign affairs. T. G. Masaryk was a regular guest at Čapek's "Friday Men" garden parties for leading Czech intellectuals. Čapek was also a member of Masaryk's Hrad political network. Their frequent conversations on various topics later served as the basis for Čapek's book Talks with T. G. Masaryk. Čapek began his writing career as a journalist. With his brother Josef, he worked as an editor for the Czech paper Národní listy (The National Newspaper) from October 1917 to April 1921. Upon leaving, he and Josef joined the staff of Lidové noviny (The People's Paper) in April 1921. Čapek's early attempts at fiction were short stories and plays for the most part written with his brother Josef. His first international success was R. U. R., a dystopian work about a bad day at a factory populated with sentient androids. The play was translated into English in 1922, and was being performed in the UK and America by 1923. Throughout the 1920s, Čapek worked in many writing genres, producing both fiction and non fiction, but worked primarily as a journalist. In the 1930s, Čapek's work focused on the threat of brutal national socialist and fascist dictatorships; by the mid 1930s, Čapek had become "an outspoken anti fascist". While repairing flood damage to his family's summer house in Stará Huť, he contracted a common cold. His brother Josef was arrested in September and eventually died in the Bergen Belsen concentration camp in April 1945. Karel Čapek and his wife are buried at the Vyšehrad cemetery in Prague. The inscription on the tombstone reads: "Here Josef Čapek, painter and poet, would have been buried. Grave far away." Čapek is renowned for his work with the Czech language. He is known as a science fiction author who wrote before science fiction became widely recognized as a separate genre. Many of his works also discuss ethical aspects of industrial inventions and processes already anticipated in the first half of the 20th century. These include mass production, nuclear weapons and intelligent artificial beings such as robots or androids. His most productive years were during the First Republic of Czechoslovakia (1918–1938). Čapek also expressed fear of social disasters, dictatorship, violence, human stupidity, the unlimited power of corporations, and greed. He tried to find hope, and a way out. From the 1930s onward his work became increasingly anti fascist, anti militarist, and critical of what he saw as "irrationalism". Ivan Klíma, in his biography of Čapek, notes his influence on modern Czech literature, as well as on the development of Czech as a written language. Čapek, along with contemporaries like Jaroslav Hašek (1883 1923), spawned part of the early 20th century revival in written Czech thanks to their decision to use the vernacular. Klíma writes, "It is thanks to Čapek that the written Czech language grew closer to the language people actually spoke". His most important works attempt to resolve problems of epistemology, to answer the question: "What is knowledge?" Examples include Tales from Two Pockets, and the first book of the trilogy of novels Hordubal, Meteor, and An Ordinary Life. He also co wrote (with his brother Josef) the libretto for Zdeněk Folprecht's opera Lásky hra osudná in 1922. After World War II, Čapek's work was only reluctantly accepted by the communist government of Czechoslovakia (in office 1948–1989), because during his life he had refused to accept communism as a viable alternative. He was the first in a series of influential non Marxist intellectuals who wrote a newspaper essay in a series called "Why I am not a Communist". In 2009 (70 years after his death), a book was published containing extensive correspondence by Karel Čapek, in which the writer discusses pacifism and his conscientious objection to military service with lawyer Jindřich Groag from Brno. Until then, only a portion of these letters were known. Arthur Miller wrote in 1990: I read Karel Čapek for the first time when I was a college student long ago in the Thirties. There was no writer like him prophetic assurance mixed with surrealistic humour and hard edged social satire: a unique combination he is a joy to read.

Роботтың этимологиясы

Карел Чапек 1920 жылы өзінің "Р.У.Р." пьесасында алғаш рет пайда болған, қазіргі кезде көп қолданылатын халықаралық "робот" сөзін таныстырып, танымал етті. Көптеген адамдар оның осы сөзді ойлап тапқан деп санайды, бірақ ол Оксфорд ағылшын сөздігінің этимологиялық мақаласына сілтеме жасайтын қысқа хатында, оның нақты ойлап тапқан адамы – суретші және жазушы ағасы Йозеф Чапек екенін айтты. 1933 жылы "Lidové noviny" чех журналында жарияланған мақаласында ол бастапқыда осы жандарды "laboři" (латынша "labor" – жұмыс) деп атағысы келгенін түсіндірді. Бірақ ол бұл сөзді ұнатпады, оны тым жасанды деп ойлады және ағасы Йозефтен кеңес сұрады, ол "roboti" (ағылшын тілінде "robots") дегенді ұсынды. "Робот" сөзі "robota" сөзінен шыққан. "Robota" сөзінің сөзбе-сөз мағынасы – "корви", "жергілікті жұмыс", ал бейнелі мағынасы – "қиын жұмыс" немесе "ауыр еңбек". Бұл сөз сонымен қатар, қарапайым словак тілінде, ескі чех тілінде және көптеген басқа славян тілдерінде (мысалы, болгар, орыс, серб, поляк, македон, украин және т.б.) "жұмыс", "еңбек" деген мағынаны білдіреді. Ол *orbota деген протославян сөзінен туындаған, ол "жұмыс, ауыр жұмыс, патшаға міндетті жұмыс немесе жырту үшін қолданылатын қысқартылған форма" дегенді білдіреді.

Марапаттар мен құрметтер

Любош Кохутек ашқан 1931 жылғы Čapek астероиды оның құрметіне аталды. Чапек 1991 жылы Томаш Гарриг Масарик орденімен марапатталды, бұл марапат өлімнен кейін берілді. Ричард Э. Паттис Карел (программалау тілі) тілін Чапек есімімен атады.