Кіріспе

Bohumil Hrabal (28 наурыз 1914 – 3 ақпан 1997) – чех жазушысы, көбінесе 20 ғасырдың ең үздік чех жазушыларының қатарында аталды.

Ерте өмір

Храбал 1914 жылы 28 наурызда Жиденицеде (Брноның маңы) Австрия-Мажарстанның Моравия провинциясында, үйленбеген ана Мари Божена Килианованың (1894–1970) отбасында дүниеге келді. 2009 жылы Брнода өткен Храбал көрмесінің ұйымдастырушыларының айтуынша, оның биологиялық әкесі Бохумил Блеха (1893–1970), Мариден бір жас үлкен мұғалімнің баласы, ол оның көршілес досы болған. Маридің ата-анасы қызының Блехаға үйленуіне қарсы болды, өйткені ол Австрия-Мажар әскерінде қызмет етуге дайын еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Храбал туғаннан кейін төрт ай өткен соң басталды, және Блеха итальян майданына жіберілді, кейіннен қызметтен шығарылды. Блеханың қызы Драхомира Блехова Калводова 18 жасында әкесі Храбалдың өзінің туғаннан туған ағасы екенін айтқан. Блехова Калводованың айтуынша, Бохумил мен оның биологиялық әкесі ешқашан ресми түрде кездеспеген. Сондай-ақ Томаш Килиан (1925 жылы қайтыс болды), Аустерлиц шайқасында жарақат алған француз солдатының ұрпағы, Брнода, анасы Полнада қала сыра зауытында бухгалтердің көмекшісі болып жұмыс істеді. Ол өзінің болашақ күйеуі Франтишек Храбалмен (1889–1966) бірге жұмыс істеді; Франтишек Храбал 1914 жылы 4 ақпанда шомылдыру рәсімінен өткенде Бохумилдің құдасы ретінде саналды, бірақ Франтишек сонымен қатар Бохумилдің болашақ ата-бабасының аты болды. Франтишек Храбал, Храбалдың асыраушысы, Блеханың досы болды. Ал "Gaps" автобиографиялық трилогиясының екінші томында Храбал өзінің биологиялық әкесімен кездесуге шақырудан бас тартқанын және Франтишек Храбалды өзінің әкесі деп санағанын жазды. Мари мен Франтишек 1917 жылы ақпанда Бохумилдің екінші туған күніне аз уақыт қалғанда үйленді. Храбалдың туған ағасы Бретислав Йозеф Храбал (1916–1985), сол жылы дүниеге келді; Бретислав, Славек деп аталады, ол керемет әңгімелеуші болған. Мари мен Франтишек әуесқойлық драматургияға қатысты, бірақ Мари белсендірек болды. Храбал кейіннен осыған байланысты күрделілік сезінгенін және өзінің назардың ортасында болғаны үшін ұялғандығын еске алды. Храбалдың ағасы Бохуслав Килиан (1892–1942) - заңгер, журналист және "Салон" және "Мессик" мәдени журналдарының баспашысы. Соңғысының Der Monat деген неміс нұсқасы бар еді, ол бүкіл Еуропаға таратылды, бірақ нацистік Германияда таратылмады. 1920 жылы Нимбургте Храбал бастауыш мектепті бастады. 1925 жылдың қыркүйегінде ол Брнодағы гимназияда (қазіргі Гимназиум třída Kapitána Jaroše, кейіннен Милан Кундера оқыды) бір жыл оқыды. Бірінші курста түлек болмады, кейіннен Нимбургтегі техникалық орта мектепке оқуға түсті. Ол жерде де, ағасының қосымша сабақ беруіне қарамастан, оқуларына көңіл бөлу үшін күресті. 1939 жылы Чехия университеттері жабылды және нацистік оккупация аяқталғанға дейін солай болды. Соғыс кезінде ол Нимбургке жақын Костомлаты қаласында теміржолшы және диспетчер болып жұмыс істеді, бұл тәжірибе оның ең танымал шығармаларының біріне, "Жалпы бақылаудағы пойыздарға" әсер етті. Ол сақтандыру агенті (1946–1947) ретінде, саяхатшы сатушы (1947–1949) ретінде және Кладно болат зауытында график Владимир Будникпен бірге (1949–1952, және тағы да қысқаша, 1953) жұмыс істеді. Бұл тәжірибе ол кезде жазған "Жармилка" сияқты мәтіндердің "тоталды реализмін" қоздырды. Ауыр жарақаттан кейін ол Праганың Либен ауданындағы қайта өңдеу зауытында қағаз қаптаушы болып жұмыс істеді (1954–1959), Прагадағы С. К. Нейман театрында (1959–1962) сахнашы болып жұмыс істеді (бүгінгі Дивадо под Пальмовку). Храбал 1940-шы жылдардың аяғынан бастап қалада өмір сүрді, оның көп бөлігі (1950–1973) 24 Na Hrázi ul. Прага Либен қаласында орналасқан; үй 1988 жылы қиратылған. Топтың тағы бір мүшесі - жазушы Йозеф Шкворэцкий. Храбал топ үшін әңгімелер шығарды, бірақ жариялауға ұмтылмады. 1956 жылы Храбальдың (Hovory lidí) екі әңгімесі 250 данада басылып шыққан Чехияның библиофилдер қауымдастығының жылдық баяндамасына қосымша ретінде жарияланды. Храбалдың алғашқы кітабы 1959 жылы басылымнан бір апта бұрын алынып тасталды. 1963 жылы "Қоңыраудың інжу-маржандары" деп жарияланды. Сол жылы ол кәсіби жазушы болды. 1964 жылы "Елге жеткендерге арналған би сабақтары", ал 1965 жылы "Жалпы бақылаудағы пойыздар" жарық көрді.

Басылымға тыйым салу және кейінгі мансап

1968 жылы тамызда Варшава шарты бойынша Чехословакияға басып кіргеннен кейін Храбалдың шығармаларын жариялауға тыйым салынды. 1970 жылы оның екі кітабы – «Domácí úkoly» және «Poupata» басылып, дайын болғаннан кейін, таратылмастан бұрын тыйым салынды. Келесі жылдары ол өзінің ең танымал туындыларын самиздат басылымдарында жариялады (оның ішінде «Уақыт тоқтаған шағын қала» және «Мен Англия короліне қызмет еттім»). 1975 жылы Храбал «Творба» басылымына сұхбат берді, онда өзін-өзі сынға алды, бұл оның кейбір шығармаларының басылымда жарық көруіне мүмкіндік берді, бірақ көбінесе ауыр редакцияланған күйде. Журналда Храбалмен сұхбаттасқандар анонимді болды, бірақ кейін жарияланған сұхбат мәтінінің кем дегенде үшінші нұсқасы екені анықталды. Дегенмен, оның жақтастары сұхбатпен бірге «Сабақшы шәкірттерге арналған нұсқаулықтың» өңделген нұсқасы жарияланғанын айтады, бұл жариялауға тыйым салуды тоқтатты және оның туындыларына Чехословакияның кеңінен оқырман қауымының қол жеткізуіне жол ашты. Людвик Вачулик, оның шығармаларын самиздатта жариялаған және кейін де жалғастырған, оны қорғап, сұхбаттың Храбалдың осындай беделді жазушы екенін көрсеткенін айтты, сондықтан оны басып тастау мүмкін емес және үкімет оны мойындауға мәжбүр болды. Ол Храбалдың өлімінен кейін де оның пікірін цензуралау әрекеті деп ашуланып, бұл хабарларды жоққа шығарды. Бірінші Рот Керско маңындағы Храдишткодағы зираттағы отбасылық склепіне жерленді. Оның өтініші бойынша, ол анасы мен әкесі танысқан «Полна сыра зауыты» деген жазуы бар еменнен жасалған табытқа қойылды.

Стиль

Храбал көркем, өте бейнелі стильде жазды. Ол ұзақ сөйлемдерді жиі қолданды; оның "Қарлы жастағыларға арналған би сабақтары" (1964) және "Vita Nuova" (1987) шығармалары толығымен бір ғана сөйлемнен тұрады. Саяси қиындықтар мен олармен байланысты моральдық беймәлімдіктер оның шығармаларында жиі кездесетін тақырыптар. Храбалдың көптеген кейіпкерлері "ақылды ақымақтар" ретінде бейнеленеді – кейде кездейсоқ терең ойларға келетін қарапайым адамдар, сонымен қатар олар дөңгелек әзілдерге, ұятсыздыққа және қиын жағдайларға қарамастан, өмір сүруге және оның құдіретін сезінуге бейім. Храбалдың жазуының күші көбінесе күнделікті өмірдегі сұлулық пен қатыгездікті қатар көрсетуінен туындайды. Адамдардың жануарларға салған азапты көрсететін суреттер (мысалы, тышқандар отбасысы қағаз қысып шығаратын машинаға түсіп қалғандағы көрініс) адамдар арасындағы қатыгездіктің кең таралғанын көрсетеді. Оның кейіпкерлерді сомдауы да көңілді болуы мүмкін, бұл оның прозасына барокколық немесе орта ғасырлық сипат береді. Ол "кедей жұмысшылар, ерекше тұлғалар, сәтсіздікке ұшырағандар және бұрынғылар туралы күлкілі, сәл сюрреалистік әңгімелерімен" белгілі; оның ертедегі әңгімелері "әлеуметтік бейімделемегендер мен абыройсыз, бірақ бақытты адамдар" туралы. Храбал, Ярослав Гашек, Карел Чапек және Милан Кундера сияқты сатириктермен бірге, ХХ ғасырдың ең ұлы чех жазушыларының бірі деп есептеледі. Автор Эва Мазиерска оның шығармаларын Ладислав Гросманның шығармаларымен салыстырды, өйткені оның әдеби туындылары көбінесе комедия мен трагедияның үйлесімін қамтиды. Оның шығармалары 27 тілге аударылған.

Чех тілінде

Храбал спайсидің толық шығармалар жинағы 1990 жылдары Pražská imaginace баспасында 19 томдық болып жарық көрді. Жыл Атауы Ағылшын тіліндегі атауы Баспа Үлгілер ISBN 1948 Ztracená ulička Жоғалған көше Hrádek 1963 Perlička na dně Теңіздің інжуі Československý spisovatel 1964 Pábitelé Әңгімешілер Mladá Fronta 1965 Taneční hodiny pro starší a pokročilé Ересектерге арналған би сабақтары Československý spisovatel 1965 Ostře sledované vlaky Жақын бақылаудағы пойыздар Československý spisovatel 1966 Inzerát na dům, ve kterém už nechci bydlet Бұрын тұрғым келмейтін үйге жарнама Mladá Fronta 1967 Automat svět Әлемдік кафетерий/Мырза Балтисбергердің өлімі 1968 Toto město je ve společné péči obyvatel Бұл қала тұрғындарының бірлескен қамқорлығында Československý spisovatel 1968 Morytáty a legendy Қанды әңгімелер мен аңыздар 1970 Domácí úkoly, Úvahy a rozhovory Үй тапсырмасы, ойлар және сұхбаттар Mladá Fronta 1973 Poupata Гүлқұрттар Коммунистік режиммен жартылай өрттелген 1974 Obsluhoval jsem anglického krále Мен Англия короліне қызмет еттім Petlice Петлице – коммунизмге қарсы құпия баспа 1974 Něžný barbar Жұмсақ варвар 1978 Postřižiny Шашты қысқалап кесу Městečko, kde se zastavil čas Уақыт тоқтап қалған шағын қала Exile Edition: 1978 1977 Příliš hlučná samita Тымсыздау жалғыздық Česká expedice Чехия экспедициясы – коммунизмге қарсы құпия баспа 1978 Slavnosti sněženek Қар құлжалары мерекесі Československý spisovatel 1979 Krasosmutnění Көңілді қайғы/Сұлу қайғы 1981 Harlekýnovy milióny Арлекиннің миллиондары Kluby poezie Поэзия клубтары Mladá Fronta 1982 Domácí úkoly z pilnosti Еңбекқорлықтан үй тапсырмасы Československý spisovatel 1986 Život bez smokingu Костюмсыз өмір Svatby v domě Үйдегі тойлар Pražská imaginace – коммунизмге қарсы құпия баспа 1987 Vita nuova Жаңа өмір 1987 Proluky Бос орын/Қабаттар Petlice Exile edition: 1986 1989 Kličky na kapesníku – Kdo jsem Қалташадағы түйіндер – Мен кіммін? Сұхбаттар Pražská imaginace 1990 Chcete vidět Zlatou Prahu? : výbor z povídek Алтын Праганы көруге тілейсіз бе?: әңгімелер жинағы Mladá fronta Jaromír Pelc (ред.) 1990 Totální strachy Тотальді қорқыныш: Дубенкаға хаттар Listopadový uragán Қарашадағы дауыл Tvorba 1991 Bambino di Praga; Barvotisky; Krásná Poldi Československý spisovatel 1991 Ponorné říčky Жер астындағы өзендер Pražská imaginace 1991 Růžový kavalír Қызғылт кавалер Atomová mašina značky Perkeo Перкео маркалы атом машинасы Československý spisovatel 1992 Básnění Өлеңдер Pražská imaginace 1992 Aurora na mělčině Құмдағы Аврора 1993 Večerníčky pro Cassia Кассийге арналған кешкі ертегілер 1997 Bibliografie dodatky rejstříky 1998 Já si vzpomínám jen a jen na slunečné dny Мен тек күннөлді күндерді есімде сақтаймын Triton 1999 Buďte tak hodná, vytáhněte rolety: výbor z milostné korespondence Жақсылық қылыңыз, ролеттерді көтеріңіз: махаббат хаттарынан жинақ 2014 Skřivánek na niti Жіптегі торғай Hrabal spisy collection #2; шағын әңгімелер (Perlička na dně, Pábitelé, Inzerát na dům, ve kterém už nechci bydlet, Morytáty a legendy) 2015 Jsme jako olivy Біз зәйтүндейміз Hrabal spisy collection #3; шағын әңгімелер (Taneční hodiny pro starší a pokročilé, Ostře sledované vlaky, Postřižiny, Městečko, kde se zastavil čas, Něžný barbar, Obsluhoval jsem anglického krále, Příliš hlučná samita) 2016 Rukověť pábitelského učně Әңгімеші шәкіртінің нұсқаулығы Hrabal spisy collection #4; шағын әңгімелер (Slavnosti sněženek, Krasosmutnění, Harlekýnovy milióny, Autíčko) 2016 Život bez rukávů Жезделмейтін өмір Hrabal spisy collection #4; автобиографиялық трилогия 2017 Křehký dluh Нашақорлық борышы Hrabal spisy collection #1; өлеңдер

Ағылшын тіліндегі таңдамалы басылымдар

Жыл Атауы Аудармашы Баспасөз Жазбалар ISBN
1968 Поездарды тығыз бақылау немесе жақсы байқалатын поездар немесе қатаң бақыланған поездар Эдит Паргетер Джонатан Кейп Йозеф Шкворцкийдің алғы сөзі
1975 Балтисбергер мырзаның өлімі Майкл Генри Хейм Doubleday
1992 Ұзақ сөйлеуді қысқарту Джеймс Ноттон Time Warner Books UK
1993 Уақыт тоқтаған шағын қала Пантеон кітаптары
1989 Мен Англия короліне қызмет еттім Пол Уилсон Харкорт Брейс Йованович
1990 Тым үлкен жалғыздық Майкл Генри Хейм
1995 Ересектерге арналған би сабақтары Майкл Генри Хейм Харкорт Брейс
1998 Толық қорқыныштар: Дубенкаға хаттар Джеймс Ноттон Twisted Spoon Press
2007 Үйде тойлар (Шексіз Еуропадан жазбалар) Тони Лайман Солтүстік-Батыс университетінің баспасы
2008 Пошта маркасындағы пируэттер Дэвид Шорт Karolinum Press
2010 Vita Nuova: Роман Тони Лайман Солтүстік-Батыс университетінің баспасы
2011 Бос орындар: Роман (Шексіз Еуропадан жазбалар)
2012 Арлекиннің миллиондары Стейси Кнехт Archipelago Books
2014 Саяхаттау: Сыйлықке сөздікке арналған шәкірттің нұсқаулығы Дэвид Шорт Karolinum Press
2015 Мырза Кафка: және культ дәуірінен басқа әңгімелер Пол Уилсон New Directions Publishing
2019 Барлық мысықтарым
2020 Неге жазамын?: 1945-1952 жылдар аралығындағы алғашқы проза Дэвид Шорт Karolinum Press
2021 Жұмсақ варвар Пол Уилсон New Directions