Кіріспе
Ж. Р. Р. Толкиннің шығармалары суретшілерге, музыканттарға, кино жасаушыларға және жазушыларға шабыт берді, сондықтан оны кейде жоғары фантастика жанрының "әкесі" деп санайды. Күлмеңіз! Бірақ бір кезде (менің туым ұзақ бұрын құлаған) мен шамамен байланысты аңыздар жинағын жасауға ойландым, ол ғарыш құрушылықтан бастап романтикалық ертегілерге дейін жететін еді. Осы циклдер бір-бірімен байланысып, ұлы тұтастық құруы керек еді, сонымен қатар басқалардың да ой-қиялы мен шеберлігіне, сурет салуға, музыка мен драмаға мүмкіндік беруі керек еді. Ұғымсыз. Ж. Р. Р. Толкин.
The works of J. R. R. Tolkien have served as the inspiration to painters, musicians, film makers and writers, to such an extent that he is sometimes seen as the "father" of the entire genre of high fantasy. Do not laugh! But once upon a time (my crest has long since fallen) I had a mind to make a body of more or less connected legend, ranging from the large and cosmogonic to the level of romantic fairy story The cycles should be linked to a majestic whole, and yet leave scope for other minds and hands, wielding paint and music and drama. Absurd.|J. R. R. Tolkien
Фильм
Толкиннің досы К.С.Льюис жазған романдық серия негізінде түсірілген «Нарния» фильмдер трилогиясы «Жүзіктер билеушісі» романының танымалдылығының арқасында жасалды. Джордж Р.Р. Мартин Толкиннің оның «Трон ойыны» телесериалы мен ортағасырлық қиял туралы романдарына әсер еткенін мойындады, ол Толкиннің өмірі туралы фильм туралы айтқанда. Джордж Лукастың 1977 жылғы «Жұлдызды соғыстар» фильмінің алғашқы нұсқасында «Хоббит» кітабының 1-тарауындағы Гандалф пен Бильбо арасындағы әңгімеден тікелей алынған Оби-Ван Кеноби мен Люк Скайуокер арасындағы диалог болған деген аңыз бар, онда Гандалф/Кеноби «Қайырлы таң!» дейді, ал Бильбо/Люк оған «Сіздің таңыңыз жақсы ба, әлде маған жақсы тілейсіз бе, немесе барлық таңдар жақсы ма?» деп жауап береді. Гандалф/Кеноби «Барлығы бірдей» деп жауап береді. Плагиатталған диалогтар алынып тасталды, бірақ Лукас монах сияқты Кенобиді Гандалф үлгісінде жасады; фильм авторы Крис Тейлор «Жұлдызды соғыстардың» бірнеше элементтері Орта Жерде үлгіленген болуы мүмкін деп санайды.
Қиял
Фантазия жазушысы Терри Брукс Толкиннің ықпалында болды. Одан бері көптеген авторлар Толкиннің шығармаларынан шабыт алды. 1960 жылдары «Хоббит» және «Жүзіктердің иесі» кітаптарының табысынан кейін баспагерлер американдық нарықта сауатты фантастикаға деген жаңа сұранысты қанағаттандыруға тырысты. Урсула Ле Гуиннің 1968 жылы «Жер теңізінің сиқыршысы» сериясымен басталған «Жер теңізі» сериясы Толкиннің әсерінен туған алғашқы фантастикалық сериялардың бірі болды. «Жер теңізіндегі» кітаптардағы Толкин архетиптерінің арасында сиқыршылар (соның ішінде кейіпкер Гед), мұрадан айырылған ханзада (Аррен «Ең алыс жағалауда»), сиқырлы жүзік (Атуанның қабірлеріндегі Эрет Акбе жүзігі), Орта Жер стиліндегі ізденіс («Ең алыс жағалауда») және күшті айдаһарлар (мысалы, «Жер теңізінің сиқыршысындағы» Пендордың айдаһары) бар. Баллантайн, редактор Лин Картердің басшылығымен, Толкиннің шығармаларын ұнатып оқитын ересектерге арналған «Баллантайн ересектерге арналған фантастика» сериясы аясында көпшілікке танымал және салыстырмалы түрде түсініксіз шығармаларды жариялады. Терри Пратчеттің «Диск әлемі» және Орсон Скотт Кардтың «Алвин Мейкердің ертегілері» сияқты фантастикалық сериялар, «күмәндісіз» Толкиннің ықпалында болды. Ресейлік авторлық құқық заңдарындағы олқылыққа байланысты орыс жазушылары Толкиннің «Арда» әлемінде оқиғалар орын алатын фантастикалық романдарды жариялай алды. Ник Перумовтың «Қараңғылық жүзігі» (орысша «Кольцо Тьмы») «Жүзіктердің иесі» оқиғасынан кейін орын алады. 1980 жылдан бастап «фантазия» термині Толкиннің шығармаларының жалпы ерекшеліктерімен синонимге айналды: әртүрлі нәсілдер, соның ішінде гномдар мен эльфтер, сиқырлы артефактіні жоюға бағытталған ізденіс және әлемді бақылауға тырысатын зұлымдық. Пэт Мерфидің 1999 жылғы «Онда да, қайта да» романы «Хоббит» романының сюжетін мақсатты түрде қайталайды, бірақ оны ғарыш саяхатын қамтитын ғылыми фантастикалық ортаға ауыстырады. Дж. К. Роулингтің «Гарри Поттер» сериясы Толкиннің шығармаларының ықпалында болған деп есептеледі; әсіресе, сиқыршы Дамблдор Толкиннің Гендальфынан шабыттанған деп айтылады. С. М. Стирлингтің 2004 жылдан бастап жарық көрген «Emberverse» сериясында «Жүзіктердің иесіне» құмар кейіпкер бар, ол Орта Жердің эльфтері мен дунедайн-дарына негізделген апокалиптикалық қоғам құрады. Орыс жазушысы Владимир Березин өзінің «Жол белгілері» романында (Метро 2033 әлемінен) осы сюжеттік желіні пайдаланды. Стивен Кинг, ең алдымен қорқыныш жазушысы ретінде танымал, өзінің «Тұру» романына және «Қара мұнара» фантастикалық сериясына Толкиннің ықпалын мойындады. Джордж Р. Р. Мартин, Майкл Суонвик, Реймонд Е. Фейст, Пол Андерсон, Карен Хабер, Гарри Тертлдоув, Чарльз Де Линт және Орсон Скотт Кард сияқты басқа да танымал фантазия жазушылары Толкиннің шығармаларын шабыт көзі ретінде мойындады.
Парадия
Толкиннің шығармаларының алғашқы коммерциялық түрде жарияланған пародиязы 1969 жылы «Гарвард Лампуны» жариялаған «Сақинадан жалыққандар» болды. BBC 1980 жылы «Нәрселердің көпшілігі» атты пародиялық радиосериал шығарды. «Соңғы сақина иесі» – 1999 жылы палеонтолог Кирилл Эсковтың жазған фантастикалық романы, ол Сауронның Мордор еліндегі халықтың көзқарасынан соғысты көрсететін параллель роман түрінде, ал түпнұсқа «жеңімпаздар жазған тарих» деген ұғымға негізделген.
Радио пьесалары
"Сақиналардың Иесі" романы бойынша үш радиоспектакль жасалды, олар 1955–1956, 1979 және 1981 жылдары эфирге шықты. Бірінші және соңғы спектакльдер BBC арнасымен өндірілді. Толкин 1955–56 жылғы өндіріске қатысты ауыр сын айтты.
Музыка
Толкиннің туындылары әртүрлі стильдегі көптеген әндер мен музыкалық шығармаларға шабыт берді.
Жаз
Австралиялық джаз музыканты және композитор Джон Сангстер Толкиннің шығармаларына музыкалық жауап ретінде алты альбом жазды. Ол "Хоббит сюитасы" (1973, Swaggie Records – S1340) және "Дабл Виб: Хоббит" (1977) жазды; олардың біріншісі, екіншісінен үзінділермен бірге, 2002 жылы CD форматында жарық көрді (Swaggie CD 404). Кейінгі төрт қос альбом – "Жүзіктер мырзасы: Музыкалық интерпретация", 1, 2 және 3 томдары (1975–77) және "Орта Жердің ландшафтары" (1978) 2002 жылы CD-де қайта шығарылды: Move Records MD 3251, 3252, 3253 және 3254.
Халықтық
Салли Олдфилдтің тұңғыш жеке альбомы Water Bearer (1978) Толкиннің шығармаларынан, әсіресе "Songs of the Quendi" еңбегінен, оның өлеңдерінен алынған үзінділерді қамтитын шығармасынан шабыттанды. Толкин қоғамының голланд бөлімшесіне жататын фольклорлық топ The Hobbitons 1996 жылы Толкиннің өлеңдеріне жазылған 16 тректен тұратын CD шығарды. Ирландиялық әнші Enya "The Fellowship of the Ring" (2001) фильмінің саундтрегіне "May it Be" әнін үлестірді. Бұл ән "Үздік ән" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды. Ол 1991 жылы шыққан Shepherd Moons альбомында "Lothlórien" атты әнді жариялады. 2001 жылы блюграсс және анти-фолк орындаушысы Крис Тил Гандальфтың Билбоға айтқан сөзіне және Билбоның Арагорн туралы өлеңіне сілтеме жасайтын "Not All Who Wander Are Lost" атты инструменталды альбомын шығарды. Альбомдағы әндердің бірі "Riddles in the Dark" ("Қараңғыдағы жұмбақтар") деп аталады, бұл атау "Хоббит" кітабындағы бір тараудың атына сәйкес келеді. Селттік квартет Broceliande-тің The Starlit Jewel альбомы Толкиннің таңдалған өлеңдерін музыкаға қосады.
Классикалық / кино музыкасы
Дональд Сванн Толкиннің жеті өлеңі мен поэмасын ағылшын өнер әндері дәстүрінде жинақтап, «Жол әрқашан жалғасады» деп жариялады. Бұл туындының өзі Толкин бекіткен, ол жарияланған кітапқа түсініктемелер мен жазбалар қосып үлес қосты. Әндерді Уильям Элвин (бас-баритон) Сваннмен бірге фортепианода орындап, 1967 жылы Caedmon Records компаниясы LP түрінде шығарды. Норвегиялық классикалық композитор Мартин Ромберг «Сильмариллионнан» шабыттанған «Quendi» (2008), «Telperion et Laurelin» (2014) және «Fëanor» (2017) атты үш симфониялық поэма жазды. Бұл туындылар Оңтүстік Францияда тұсаукесерленді. Ромберг сондай-ақ Толкиннің эльф тіліндегі поэмаларын «Eldarinwë Liri» атты қыздар хоры үшін музыкаға қосты. Бұл туындының премьерасы 2010 жылы Vestfold халықаралық фестивалінде Норвегиялық қыздар хоры мен Trio Mediæval тобының орындауында болды. Йохан де Мейдің №1 симфониясы «Жалпы аспаптар» концерттік тобы үшін жазылған және бес бөлімнен тұрады, әр бөлімі романның кейіпкерлерін немесе маңызды эпизодтарын көрсетеді: Гандальф, Лотлориен, Голлум, Қараңғыдағы саяхат (Мория шахталары / Хазад-Дум көпірі) және Хоббиттер. Симфония 1984 жылдың наурызынан 1987 жылдың желтоқсанына дейін жазылды және 1988 жылдың 15 наурызында Брюссельде тұсаукесерленді. Ол төрт рет жазылған, соның ішінде Хенк де Вигер оркестрлеген оркестрлік нұсқасы да бар. 1989 жылы Sudler композициялық сыйлығына ие болды. Жаклин Кларктың 1983 жылғы «Tinuviel» туындысы контртенор солисі, SATB хоры және фортепианомен сүйемелдеуге арналған. Леонард Розенман Ральф Бакшидің анимациялық фильміне музыка жазды, ал Говард Шор «Алдақтар иесі» фильмдер сериясіне музыка жазды. Пол Корфилд Годфри Толкин туындыларына негіделген көптеген шығармалардың авторы, олардың ең маңыздысы – «Сильмариллионға» арналған төрт кештік цикл, сонымен қатар «Алдақтар иесіне» арналған үш опера: «Том Бомбадил» (бір актілі), «Қара қақпа жабылды» (үш актілі) және «Сұр портерлер», сондай-ақ бірнеше әндер жинағы. Оның үшінші симфониясы «Айнулиндэле» «Сильмариллионның» ашылу тарауына негіделген, ал Бильбоның Ривенделдегі әніне негіделген «Эарендил жырлары» жарты сағаттық туынды болып табылады. [[File:The Tolkien Ensemble (cropped). jpg|thumb|The Tolkien Ensemble «Алдақтар иесіндегі» барлық поэмалардың музыкалық қойылымдарын CD-де жариялады. Финляндияның жетекші классикалық композиторларының бірі Аулис Саллинен 1996 жылы балетке қойылатын музыкадан бастап жазылған «Гандальфтың армандары» атты жетінші симфониясын жазды. Австралиялық музыкант Патрик Флегг, Толкин суретшісі Мэри Фэрберннің қайтыс болған күйеуі, «Anduin: The Mighty River» фортепиано сюитасын жазды, оны Венди Роулендс 2001 жылы орындады. Канадтық композитор Гленн Бур «Beren and Lúthien» атты үш бөлімді поэмалық музыка жазды, оны Виннипег симфониялық оркестрімен бірге «Winter Poems» CD-сіне жазды.
Желдетушілердің жұмысы
Ортажердегі алғашқы фан-фикшн 1959 жылы жарияланды. Интернетке қолжетімділіктің кеңеюі және Джексон фильмдерінен туған қызығушылықтың артуы 2000-шы жылдардың басында онлайн қауымдастықтарда Толкиннен шабыттанған көптеген жанкүйерлік туындылардың жасалуына әкелді. Толкиннен шабыттанған жанкүйерлік туындыларға "Голлумды іздеу" және "Үміт туды" фильмдері, "Соңғы сақина ұстаушы" романы және 2022 жылы тізімделген 80 000-нан астам басқа туындылар кіреді. 2004 жылы Толкин туындыларына арналған сайттардың барлық фан-фикшн веб-сайттарының 10% құрағаны бағаланды, ал 2019 жылы Толкин фан-фикшны Archive of Our Own және FanFiction.net екеуінде де кітаптарға негізделген туындылардың ең танымал санаттарының бірі болды. Ортажердегі жанкүйерлік туындыларды зерттеуді Толкин ғалымдары да, жанкүйерлерді зерттеушілер де көбінесе назардан тыс қалдырды, ал жасалған зерттеулердің көп бөлігі сапалық сипатта болып, бірнеше таңдалған жанкүйерлік туындыларға бағытталды.