Кіріспе

C күмбезі, сондай-ақ Круг күмбезі, Чарли күмбезі немесе Конкордия күмбезі деп те аталады, Антарктидада теңіз деңгейінен жоғары биіктікте орналасқан, Антарктида мұз қабатының көптеген шыңдарының немесе "күмбездерінің" бірі. C күмбезі Антарктика жазық алабында, француздық Dumont D'Urville зерттеу станциясынан, австралиялық Casey станциясынан және Terra Nova шығанағындағы итальяндық Zucchelli станциясынан ішкі жағында орналасқан. Ресейдің Восток станциясы шамалы қашықтықта. C күмбезі – Франция мен Италия бірлесіп басқаратын Конкордия ғылыми-зерттеу станциясының орналасқан жері.

Тарих

1970 жылдары C күмбезі бірнеше елдің далалық топтарының мұз ядросын бұрғылау орны болды. Ол Dome Charlie (НАТО фонетикалық әліпбиіндегі C әрпі) деп аталды. Антарктидадағы АҚШ Теңіз күштерінің қолдау бөлімшесі және оның VXE 6 эскадрильясы далалық топтарға логистикалық қолдау көрсетті. 1975 жылдың қаңтар және қараша айларында үш LC 130 Hercules ұшағы Dome Charlie-ден ұшып көтерілу кезінде ауыр зақымдар алды. 1975 жылдың қарашасында және 1976 жылдың қарашасында АҚШ Теңіз күштері Dome Charlie-де ұшақтарды құтқару үшін далалық лагерьлер құрды. Үлкен құрылымдық жөндеулерден және қозғалтқыштарды ауыстырудан кейін үш LC 130 ұшағы 1975 жылдың 26 желтоқсанында, 1976 жылдың 14 қаңтарында және 1976 жылдың 25 желтоқсанында (Рождество күні) МакМердо станциясына ұшырылды. 1977 жылдың қарашасынан 1978 жылдың наурызына дейін 13 француздық топ ұшақ құтқарушылары қалдырған лагерьге орналасты. Олар VXE 6 ұшақтарының көмегімен бірнеше тонна жабдық әкелді және 980 метрге дейін мұздықтың бұрғылау жоспарын орындады, содан кейін 45 000-50 000 жылдық мұз үлгілерін зертханаларына алып келіп зерттеді. 1979 жылғы Антарктида жазында американдықтар мен француздар лагерьде қайтадан жұмыс істеді. Терең мұз ядросын бұрғылау, метеорология және сейсмикалық зерттеулер жүргізілді. Жазда максимум 18 адамға дейін сыйымды лагерьді ITT Antarctic Services компаниясының төрт қызметкері және АҚШ Теңіз күштерінің бір медициналық қызметкері басқарды. Лагерь шамамен 1980 жылдың қаңтарында маусымдық жұмысын аяқтады, радиоизотопты қуатпен жұмыс істейтін ауа райы станциясы іске қосылған күйі қалды. 1992 жылы Франция Антарктидалық үстіртте жаңа станция салуды шешті. Кейін Италия да осы бағдарламаға қосылды. 1996 жылы француз-итальяндық команда C күмбезінде жазғы лагерь құрды. Лагерьдің екі басты мақсаты Антарктидадағы мұздықты зерттеу жөніндегі Еуропалық жобаға (EPICA) логистикалық қолдау көрсету және тұрақты зерттеу станциясын салу болды. Жаңа, жыл бойы жұмыс істейтін Конкордия станциясы 2005 жылы пайдалануға берілді. Антарктика атаулары жөніндегі консультативтік комитет (АҚШ ACAN) "Dome Charlie" атауын "Dome C" бейресми атауынан артық деп санайды және ол грек мифологиясынан алынған "Dome Circe" атауынан да басым. Бұл атау 1982 жылы SPRI әуе радиоэхолық зерттеу тобының мүшелері тарапынан, күн құдайы Гелиос пен Океанида нимфа Перседен тараған, адамдарды жануарларға айналдыратын сиқырлы патшайым Киркеден шабыттандырылды. Кейін ол сол француз-итальяндық ғылыми базаның атымен "Конкордия күмбезі" деп аталды.

Климат

C күмбезі – Жердегі ең суық жерлердің бірі. Жазда температура көтеріліп, шамалы ғана градусқа жетеді, ал қыста төмендеп, теріс градусқа түседі. Жылдық орташа ауа температурасы төмен, ылғалдылығы да аз, жыл бойы жауын-шашын мүлдем немесе өте сирек жауады. C күмбезінің биік орналасқандығы және Антарктика платосының шеттерінен қашықтықта болуына байланысты, Антарктиканың жағалау аймақтарына тән катабатикалық желдерге ұшырамайды. Қыстағы желдің орташа жылдамдығы 2,8 м/с (6 миль/сағ) құрайды. C күмбезі әлемдегі ең үлкен мұзды шөл – Антарктика полярлық платосының үстінде орналасқан. Оңтүстік мұхитынан бірнеше жүз метрден артық қашықтықта ешқандай жануар мен өсімдік тіршілік етпейді. Дегенмен, оңтүстік полярлық скуалар станцияның үстінен, ең жақын тамақ көзінен алысқа ұшып бара жатқаны байқалды. Олар мұзды континентті айналып өтудің орнына, оны кесіп өтуге бейімделген деп саналады.

Астрономиялық обсерватория

C күмбезі өте жақсы астрономиялық байқау орны болу мүмкіндігімен ерекшеленеді; Антарктика атмосферасының мөлдірлігі тіпті Күн 38° ең жоғары биіктік бұрышында болғанда да жұлдыздарды байқауға мүмкіндік береді. Жақсы көру өте төмен инфрақызыл аспан сәулеленуіне, өте төмен ылғалдылыққа, бұлтсыз уақыттың жоғары пайызына, атмосфералық аэрозоль мен шаңның аз мөлшеріне, жарық ластануынан және Aurora мен ай сәулесінен басқа фондық жарықтан азат болуына байланысты. Бұл орын ESO-ның EELT жобасы үшін маңызды кандидат еді. Дегенмен, аспан көлемі төмен ендіктегі орындарға қарағанда кіші, себебі солтүстік аспан жарты шарындағы объектілер көтерілмейді немесе көкжиектен тым төмен болады. Тынық мұхиты астрономиялық қоғамының басылымдарында осы орынның астрономия үшін қолайлылығы, көру сапасы тұрғысынан талданған. Олар медиандық көруді (мұнара басына орнатылған Дифференциалдық бейне қозғалысы мониторымен өлшенген) 1.3±0.8 доғалық секунд деп анықтады. Бұл көптеген ірі обсерватория орындарынан әлдеқайда нашар, бірақ Антарктидадағы басқа обсерваториялармен салыстырылады. Алайда, олар (шарлар қолданып) турбуленттіліктің 87%-ы 36 метрден төмен екенін анықтады. Мұнараға орнатылған телескоп осы "шекаралық қабаттан" жоғары көтеріліп, тамаша көруге қол жеткізе алады. Шекаралық қабат Оңтүстік полюсте орналасқан және А күмбезінде одан да төмен болуы мүмкін. Алдыңғы зерттеу жұмысында бұл орын қарастырылып, "C күмбезі – жаңа астрономиялық обсерваторияны дамыту үшін ең жақсы жер" деген қорытынды жасалған. Бұл 0.27 доғалық секундтық жоғары сапалы көруді көрсетіп, Мауна-Кеа обсерваториясындағы көрсеткіштен екі есе кіші. Бұл мәліметтер жерге жақын турбуленттілікке сезімтал емес құралмен алынған, сондықтан ол "еркін атмосфералық көру" үшін өлшенген 0.35 доғалық секундқа ұқсас. 2004 жылғы орынның астрономиялық жағдайларын өлшеуге арналған эксперименттер қадағаланбады, оларды реактивті отынмен жұмыс істейтін Стирлинг қозғалтқышы арқылы өз электр энергиясын өндіруді бақылайтын компьютерлік жүйе басқарды. Linux жүйесінде жұмыс істейтін компьютер сыртқы әлеммен Иридиум телефоны арқылы байланыс жасады.

ЕҚА зерттеулері

Конкордия станциясы негізгі ғарыш миссиясының аналогы болғандықтан, Еуропалық ғарыш агенттігі француз (IPEV) және итальяндық (ENEA/PNRA) Антарктика бағдарламаларымен бірлесіп биомедициналық зерттеулер жүргізеді. C күмбезіндегі өмірлік жағдайлар астронавттардың ұзақ мерзімді ғарыш сапарларында бастан кешетін жағдайды имитациялайды. Конкордия экипажы мен астронавттардың кездесетін ортақ қиындықтарының бірнешеуін атап өтсек, олар оқшауланған және қамауда өмір сүреді, әртүрлі атмосфералық қысымда, бұрыс күндіз-түн циклында және олардың күнделікті өміріне әсер ететін, мысалы, ұйқының бұзылуы сияқты мәселелерге тап болады. Әрине, аталған параметрлер физиология ғана емес, психологияға да әсер етеді. Еуропалық ғарыш агенттігі (ЕКА) жыл сайын Конкордия станциясында қыстау үшін және экипажға биомедициналық эксперименттер жүргізу үшін дәрігерді шақырады. Бұл эксперименттер Еуропалық университеттер ұсынған әртүрлі сынақтардың ішінде іріктеледі, ал экипаждың қалған бөлігінің қатысуы ерікті (және өте бағаланады). Маңыздысы, бұл зерттеулердің мақсаты болашақта Марсқа адамдардың қатысуымен жоспарланған ғарыш сапарларында астронавттардың өмірлік жағдайын жақсарту ғана емес, сонымен қатар нәтижелері қоғамға тікелей қолданылады – дәрігерлерге Еуропа және басқа да елдерде ұқсас қиындықтарға тап болған науқастарға арналған емдеу әдістерін әзірлеуге көмектеседі.