Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
C күмбезі, сондай-ақ Круг күмбезі, Чарли күмбезі немесе Конкордия күмбезі деп те аталады, Антарктидада теңіз деңгейінен жоғары биіктікте орналасқан, Антарктида мұз қабатының көптеген шыңдарының немесе "күмбездерінің" бірі. C күмбезі Антарктика жазық алабында, француздық Dumont D'Urville зерттеу станциясынан, австралиялық Casey станциясынан және Terra Nova шығанағындағы итальяндық Zucchelli станциясынан ішкі жағында орналасқан. Ресейдің Восток станциясы шамалы қашықтықта. C күмбезі – Франция мен Италия бірлесіп басқаратын Конкордия ғылыми-зерттеу станциясының орналасқан жері.
Dome C, also known as Dome Circe, Dome Charlie or Dome Concordia, located at Antarctica at an elevation of above sea level, is one of several summits or "domes" of the Antarctic Ice Sheet. Dome C is located on the Antarctic Plateau, inland from the French research station at Dumont D'Urville, inland from the Australian Casey Station and inland from the Italian Zucchelli station at Terra Nova Bay. Russia's Vostok Station is away. Dome C is the site of the Concordia Research Station, jointly operated by France and Italy.
Тарих
1970 жылдары C күмбезі бірнеше елдің далалық топтарының мұз ядросын бұрғылау орны болды. Ол Dome Charlie (НАТО фонетикалық әліпбиіндегі C әрпі) деп аталды. Антарктидадағы АҚШ Теңіз күштерінің қолдау бөлімшесі және оның VXE 6 эскадрильясы далалық топтарға логистикалық қолдау көрсетті. 1975 жылдың қаңтар және қараша айларында үш LC 130 Hercules ұшағы Dome Charlie-ден ұшып көтерілу кезінде ауыр зақымдар алды. 1975 жылдың қарашасында және 1976 жылдың қарашасында АҚШ Теңіз күштері Dome Charlie-де ұшақтарды құтқару үшін далалық лагерьлер құрды. Үлкен құрылымдық жөндеулерден және қозғалтқыштарды ауыстырудан кейін үш LC 130 ұшағы 1975 жылдың 26 желтоқсанында, 1976 жылдың 14 қаңтарында және 1976 жылдың 25 желтоқсанында (Рождество күні) МакМердо станциясына ұшырылды. 1977 жылдың қарашасынан 1978 жылдың наурызына дейін 13 француздық топ ұшақ құтқарушылары қалдырған лагерьге орналасты. Олар VXE 6 ұшақтарының көмегімен бірнеше тонна жабдық әкелді және 980 метрге дейін мұздықтың бұрғылау жоспарын орындады, содан кейін 45 000-50 000 жылдық мұз үлгілерін зертханаларына алып келіп зерттеді. 1979 жылғы Антарктида жазында американдықтар мен француздар лагерьде қайтадан жұмыс істеді. Терең мұз ядросын бұрғылау, метеорология және сейсмикалық зерттеулер жүргізілді. Жазда максимум 18 адамға дейін сыйымды лагерьді ITT Antarctic Services компаниясының төрт қызметкері және АҚШ Теңіз күштерінің бір медициналық қызметкері басқарды. Лагерь шамамен 1980 жылдың қаңтарында маусымдық жұмысын аяқтады, радиоизотопты қуатпен жұмыс істейтін ауа райы станциясы іске қосылған күйі қалды. 1992 жылы Франция Антарктидалық үстіртте жаңа станция салуды шешті. Кейін Италия да осы бағдарламаға қосылды. 1996 жылы француз-итальяндық команда C күмбезінде жазғы лагерь құрды. Лагерьдің екі басты мақсаты Антарктидадағы мұздықты зерттеу жөніндегі Еуропалық жобаға (EPICA) логистикалық қолдау көрсету және тұрақты зерттеу станциясын салу болды. Жаңа, жыл бойы жұмыс істейтін Конкордия станциясы 2005 жылы пайдалануға берілді. Антарктика атаулары жөніндегі консультативтік комитет (АҚШ ACAN) "Dome Charlie" атауын "Dome C" бейресми атауынан артық деп санайды және ол грек мифологиясынан алынған "Dome Circe" атауынан да басым. Бұл атау 1982 жылы SPRI әуе радиоэхолық зерттеу тобының мүшелері тарапынан, күн құдайы Гелиос пен Океанида нимфа Перседен тараған, адамдарды жануарларға айналдыратын сиқырлы патшайым Киркеден шабыттандырылды. Кейін ол сол француз-итальяндық ғылыми базаның атымен "Конкордия күмбезі" деп аталды.
In the 1970s, Dome C was the site of ice core drilling by field teams of several nations. It was called Dome Charlie (NATO Phonetic Alphabet code for the letter C) by the U. S. Naval Support Force, Antarctica, and its Squadron VXE 6, which provided logistical support to the field teams. In January and November 1975, three LC 130 Hercules aircraft suffered severe damage during attempted takeoffs from Dome Charlie. In November 1975 and November 1976, the U. S. Navy established field camps on Dome Charlie to recover the aircraft. Following major structural repairs and replacement of engines in the field, the three LC 130s were flown to McMurdo Station on December 26, 1975, January 14, 1976, and December 25 (Christmas Day), 1976. From November 1977 to March 1978 a French party of 13 settled down in the existing camp left by the aircraft rescuers. They brought several tons of equipment—thanks to the VXE 6 airplanes—and achieved the planned ice coring campaign down to 980 m bringing to surface, and later on in their labs for study, ice samples 45,000 to 50,000 years old. During the Antarctic summer of 1979, the camp was re occupied by Americans and French, under the auspices of the US Antarctic Research Program, sponsored by the National Science Foundation. Deep ice core drilling, meteorology and seismic studies were conducted. The camp, with a maximum summer population of 18, was operated and maintained by four employees of ITT Antarctic Services and one US Navy medical corpsman. When the camp was shut down for the season in about January, 1980, it was left mostly intact, with a radio isotope powered remote weather station operational. In 1992, France decided to build a new station on the Antarctic Plateau. The program was later joined by Italy. In 1996, a French Italian team established a summer camp at Dome C. The two main objectives of the camp were the provision of logistical support for the European Project for Ice Coring in Antarctica (EPICA) and the construction of a permanent research station. The new all year facility, Concordia Station, became operational in 2005. The Advisory Committee on Antarctic Names (US ACAN) considers "Dome Charlie" to be superior to the informal name, "Dome C," and that it has precedence over "Dome Circe", a name suggested from Greek mythology after Circe, the bewitching queen of Aeaea island, one of the children of solar god Helios and the Oceanid nymph Perse, who changed men into animals by magic, by members of the SPRI airborne radio echo sounding team in 1982. Later, it was named "Dome Concordia" after that same French/Italian scientific base.
Климат
C күмбезі – Жердегі ең суық жерлердің бірі. Жазда температура көтеріліп, шамалы ғана градусқа жетеді, ал қыста төмендеп, теріс градусқа түседі. Жылдық орташа ауа температурасы төмен, ылғалдылығы да аз, жыл бойы жауын-шашын мүлдем немесе өте сирек жауады. C күмбезінің биік орналасқандығы және Антарктика платосының шеттерінен қашықтықта болуына байланысты, Антарктиканың жағалау аймақтарына тән катабатикалық желдерге ұшырамайды. Қыстағы желдің орташа жылдамдығы 2,8 м/с (6 миль/сағ) құрайды. C күмбезі әлемдегі ең үлкен мұзды шөл – Антарктика полярлық платосының үстінде орналасқан. Оңтүстік мұхитынан бірнеше жүз метрден артық қашықтықта ешқандай жануар мен өсімдік тіршілік етпейді. Дегенмен, оңтүстік полярлық скуалар станцияның үстінен, ең жақын тамақ көзінен алысқа ұшып бара жатқаны байқалды. Олар мұзды континентті айналып өтудің орнына, оны кесіп өтуге бейімделген деп саналады.
Dome C is one of the coldest places on Earth. Temperatures hardly rise above in summer and can fall below in winter. The annual average air temperature is Humidity is low and it is also very dry, with very little or no precipitation throughout the year. Dome C does not experience the katabatic winds typical of the coastal regions of Antarctica because of its elevated location and its relative distance from the edges of the Antarctic Plateau. Typical wind speed in winter is 2.8 m/s (6 mph). Dome C is situated on top of the Antarctic Polar Plateau, the world's largest frozen desert. No animals or plants live at a distance of more than a few hundred meters from the Southern Ocean. However, south polar skuas have been spotted overflying the station, away from their nearest food sources. It is believed that these seabirds have learned to cross the frozen white continent instead of circumnavigating it.
Астрономиялық обсерватория
C күмбезі өте жақсы астрономиялық байқау орны болу мүмкіндігімен ерекшеленеді; Антарктика атмосферасының мөлдірлігі тіпті Күн 38° ең жоғары биіктік бұрышында болғанда да жұлдыздарды байқауға мүмкіндік береді. Жақсы көру өте төмен инфрақызыл аспан сәулеленуіне, өте төмен ылғалдылыққа, бұлтсыз уақыттың жоғары пайызына, атмосфералық аэрозоль мен шаңның аз мөлшеріне, жарық ластануынан және Aurora мен ай сәулесінен басқа фондық жарықтан азат болуына байланысты. Бұл орын ESO-ның EELT жобасы үшін маңызды кандидат еді. Дегенмен, аспан көлемі төмен ендіктегі орындарға қарағанда кіші, себебі солтүстік аспан жарты шарындағы объектілер көтерілмейді немесе көкжиектен тым төмен болады. Тынық мұхиты астрономиялық қоғамының басылымдарында осы орынның астрономия үшін қолайлылығы, көру сапасы тұрғысынан талданған. Олар медиандық көруді (мұнара басына орнатылған Дифференциалдық бейне қозғалысы мониторымен өлшенген) 1.3±0.8 доғалық секунд деп анықтады. Бұл көптеген ірі обсерватория орындарынан әлдеқайда нашар, бірақ Антарктидадағы басқа обсерваториялармен салыстырылады. Алайда, олар (шарлар қолданып) турбуленттіліктің 87%-ы 36 метрден төмен екенін анықтады. Мұнараға орнатылған телескоп осы "шекаралық қабаттан" жоғары көтеріліп, тамаша көруге қол жеткізе алады. Шекаралық қабат Оңтүстік полюсте орналасқан және А күмбезінде одан да төмен болуы мүмкін. Алдыңғы зерттеу жұмысында бұл орын қарастырылып, "C күмбезі – жаңа астрономиялық обсерваторияны дамыту үшін ең жақсы жер" деген қорытынды жасалған. Бұл 0.27 доғалық секундтық жоғары сапалы көруді көрсетіп, Мауна-Кеа обсерваториясындағы көрсеткіштен екі есе кіші. Бұл мәліметтер жерге жақын турбуленттілікке сезімтал емес құралмен алынған, сондықтан ол "еркін атмосфералық көру" үшін өлшенген 0.35 доғалық секундқа ұқсас. 2004 жылғы орынның астрономиялық жағдайларын өлшеуге арналған эксперименттер қадағаланбады, оларды реактивті отынмен жұмыс істейтін Стирлинг қозғалтқышы арқылы өз электр энергиясын өндіруді бақылайтын компьютерлік жүйе басқарды. Linux жүйесінде жұмыс істейтін компьютер сыртқы әлеммен Иридиум телефоны арқылы байланыс жасады.
Dome C is notable for its potential to be an extremely good astronomical observation site; the transparency of the Antarctic atmosphere allows stars to be observed, even when the Sun is at its highest possible elevation angle of 38°. The good viewing is due to very low infrared sky emission, extremely low humidity, a high percentage of cloud free time, low atmospheric aerosol and dust content, and freedom from light pollution and background light other than auroras and moonlight. This location was a serious candidate for the ESO's E ELT project. However, sky coverage is less than at lower latitude locations as northern celestial hemisphere objects never rise or are too low above the horizon. The Proceedings of the Astronomical Society of the Pacific discuss the suitability of the site for astronomy in terms of the seeing. They determined the median seeing (measured with a Differential Image Motion Monitor placed on top of an tower) to be 1.3±0.8 arcseconds. This is significantly worse than most major observatory sites, but similar to other observatories in Antarctica. However, they found (using balloons) that 87% of turbulence was below 36 meters. A telescope built on a tower could rise above this "boundary layer" and achieve excellent seeing. The boundary layer is at the South Pole and may be as low as at Dome A. An earlier paper considered the site and concluded that "Dome C is the best ground based site to develop a new astronomical observatory". This shows a measured superior seeing of 0.27 arcseconds, half as large as at Mauna Kea Observatory. This figure was taken with an instrument insensitive to near ground turbulence and so it is comparable to the 0.35 arcseconds Agabi et al. measured for "free atmospheric seeing". The 2004 experiments to measure the astronomical conditions at the site were unattended, controlled by a computer system that had to supervise the generation of its own electricity using a jet fuel powered Stirling engine. The computer, running Linux, communicated with the outside world using an Iridium phone.
ЕҚА зерттеулері
Конкордия станциясы негізгі ғарыш миссиясының аналогы болғандықтан, Еуропалық ғарыш агенттігі француз (IPEV) және итальяндық (ENEA/PNRA) Антарктика бағдарламаларымен бірлесіп биомедициналық зерттеулер жүргізеді. C күмбезіндегі өмірлік жағдайлар астронавттардың ұзақ мерзімді ғарыш сапарларында бастан кешетін жағдайды имитациялайды. Конкордия экипажы мен астронавттардың кездесетін ортақ қиындықтарының бірнешеуін атап өтсек, олар оқшауланған және қамауда өмір сүреді, әртүрлі атмосфералық қысымда, бұрыс күндіз-түн циклында және олардың күнделікті өміріне әсер ететін, мысалы, ұйқының бұзылуы сияқты мәселелерге тап болады. Әрине, аталған параметрлер физиология ғана емес, психологияға да әсер етеді. Еуропалық ғарыш агенттігі (ЕКА) жыл сайын Конкордия станциясында қыстау үшін және экипажға биомедициналық эксперименттер жүргізу үшін дәрігерді шақырады. Бұл эксперименттер Еуропалық университеттер ұсынған әртүрлі сынақтардың ішінде іріктеледі, ал экипаждың қалған бөлігінің қатысуы ерікті (және өте бағаланады). Маңыздысы, бұл зерттеулердің мақсаты болашақта Марсқа адамдардың қатысуымен жоспарланған ғарыш сапарларында астронавттардың өмірлік жағдайын жақсарту ғана емес, сонымен қатар нәтижелері қоғамға тікелей қолданылады – дәрігерлерге Еуропа және басқа да елдерде ұқсас қиындықтарға тап болған науқастарға арналған емдеу әдістерін әзірлеуге көмектеседі.
Since Concordia Station is a prime space mission analogue, the European Space Agency conducts biomedical research there in collaboration with the French (IPEV) and Italian (ENEA/PNRA) Antarctic programs. Living conditions upon Dome C simulate what Astronauts have to go through in long duration spaceflights. To name a few of the common challenges that the Concordia crew and Astronauts have to face, they both live in isolation and confinement, in different atmospheric pressure conditions, with an abnormal day/night cycle plus several effects on their everyday life, such as sleep difficulties. Obviously the above parameters influence not only physiology but also psychology. The European Space Agency (ESA) hires a Medical Doctor each year to winterover at Concordia Station and facilitate biomedical experiments on the crew. These experiments are selected over a variety of tests proposed to ESA by European universities and participation from the rest of the crew is voluntary (and highly appreciated). It is important to mention that this research aims not only at improving living conditions for Astronauts in a future human journey to Mars, but the results are also applied directly on society they help doctors devise therapies for patients with similar difficulties in Europe and elsewhere.