Кіріспе

Құс түрі

Қарақарны құмқұс (Pterocles orientalis) – құмқұстар тұқымдасына жататын орташа-ірі құс. Аталы түрі Пиреней түбегінде, Солтүстік-Батыс Африкада, Канар аралдарында, Түркияда, Иранда, Кипрде және Израильде көбейеді. Шығыс түрі P. o. arenarius (Паллас, 1775) Қазақстанда, Батыс Қытайда және Солтүстік Пәкістанда таралған. Бұл құс жартылай көшпелі, орталық Азиядағы құстар қыс айларында Пәкістан мен Солтүстік Үндістанға көшеді.

Таксономия

Қарабелді құмқұйрықты швед табиғаттанушысы Карл Линней 1758 жылы "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны барлық басқа тоқылдақтар сияқты Tetra туысына жатқызды және Tetra orientalis есімді екі атаулы номенклатурасын берді. Қарабелді құмқұйрық қазірде 1815 жылы голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк енгізген Pterocles туысына кіретін 13 басқа түрмен бірге орналастырылған. Туыстың атауы ежелгі грек тілінде "қанат" деген мағынаны білдіретін pteron және "көрнекті" немесе "керемет" деген мағынаны білдіретін klēs сөздерінің қосындысынан құралған. Екі таңдаулы түрге бөлінеді: Еркегінің басы, мойны және кеудесі сұр түсті. Төменгі жағы қара, ал жоғарғы жағы қою дақтары бар алтын қоңыр түсті. Төменгі кеудесінің айналасында жұқа қара жиек және кәдімгі қызыл мойын дағы бар. Бұл құмқұйрықтың басы мен мойны көгершінге ұқсас, бірақ денесі тығыз және күшті. Оның ұзын, сүйір қанаттары бар және тікелей, жылдам ұшады. Ақ түсті қанат асты және қара құрсақ оны ұшу кезінде анықтауды жеңілдетеді. Үйірлер таң атқанда су көздеріне ұшып барады. Мекесі қоңыр, әрі жіңішке дақтары бар жоғарғы жағы, соның ішінде басы мен кеудесі. Төменгі жағы мен кеудесінің жолағы еркектермен бірдей. Шығыс түрі orientalis-тен ақшыл және салмақтырақ. Еркектердің жоғарғы жағы сарырақ, ал астыңғы жағы сұрғылт. Мекесі төменгі жағынан ақшыл, бірақ көбінесе ажырату қиын. Дауысы – жұмсақ "шо-ррр рррр".

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл әлеуметтік түр құрғақ, ашық далаларда және осыған ұқсас орталарда көбейеді, бірақ тік мүйізді кескіш торғайдан айырмасы, толығымен өсімдіксіз жерлерден қашып өтеді. Оның ұясы – жерге жасалған ойық, оған жасырын өрнектермен үш жасыл жұмыртқа салынады. Екеуі де жұмыртқаны жарып шығарады, бірақ суды әкелу жұмысын тек атасы атқарады.

Әдебиетте

Шағатай тіліндегі Бабурнама естеліктерінде Моғол императоры Бабур Pterocles orientalis arenarius құсын "ат құйрығы" (қīл құйirūgh) деп атайды және оны "Трансоксиананың багри қарасы" деп сипаттайды.