Кіріспе

Италияның бұрынғы валютасы – лира. 1861 жылдан 2002 жылға дейін Италияның валютасы болды. 1807 жылы Наполеондық Италия Корольдігі француз франкімен бірдей шартта енгізді, ал кейіннен 1861 жылы Италия Корольдігін құраған түрлі мемлекеттер қабылдады. Ол 100 цент (центесимо) бөліктеріне бөлінді, яғни «жүзден бір» немесе «цент» деген мағынаны білдіреді. Лира 1941-1943 жылдар аралығында Албания Корольдігінің де валютасы болды. Бұл термин 8-шы ғасырдан 20-шы ғасырға дейін Батыс Еуропа және басқа жерлерде қолданылған Каролинг ақша жүйесінің ең ірі бірлігі – либрадан шыққан. Каролинг жүйесі француздық livre tournois (франктің алдағысы), итальяндық лира, фунт стерлинг және оған байланысты валюталардың пайда болуына бастау болды. 1999 жылы евро Италияның есептік бірлігіне айналды, лира 1 € = 1 936,27 лира шарасымен евроның ұлттық бөлімшесіне айналды, ал 2002 жылы қолма-қол ақша ретінде толығымен алынып тасталды.

Этимология

Каролингтер ақша жүйесі либраны 20 солид (солидус) немесе 240 динарийге (динарий) бөлді. Бұл өлшемдер итальян тілінде лира, сольдо және динаро, француз тілінде ливр, су және денье, ал ағылшын тілінде фунт, шиллинг және пенни деп аударылады. Францияда "франк" бір ливр турнуаға тең монетаны білдірді. Бұл термин сонымен қатар Италия лирасын атау үшін Солтүстік-Батыс Италияның түрлі галло-итальян тілдерінде қолданылды.

Жазу және символдар

Италия лирасының стандартты белгісі немесе қысқартуы болған жоқ. Lit. (Италия лирасын білдіретін) және L. (лираны білдіретін) қысқартулары, сондай-ақ ₤ немесе £ белгілері – бұл валютаны белгілеудің барлық қабылданған тәсілдері еді. Банктер мен қаржы институттары, оның ішінде Италия Банкі, көбінесе Lit. қолданды, және бұл халықаралық деңгейде Италия лирасының қысқартуы ретінде мойындалды. Қолмен жазылған құжаттар мен базарлардағы жарнамалар көбінесе "£" немесе "₤" белгісін пайдаланды, ал монеталарда "L." қолданылды. Италиялық пошта маркалары көбінесе "лира" сөзін толық жазды, бірақ кейбіреулері (мысалы, 1975 жылғы ескерткіштер сериясы) "L." қолданды. Валюта атауы префикс немесе суффикс ретінде толық жазылуы мүмкін еді (мысалы, Lire 100,000 немесе 100,000 лира). Лираның ISO 4217 валюта коды ITL болды.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс Латын валюталық одағын бұзды және Италияда бағалардың бірнеше есе өсуіне әкелді. Инфляцияны Муссолини біршама басып қысты, ол 1926 жылдың 18 тамызында лира мен фунт стерлинг арасындағы жаңа айырбас бағамын £1 = 92,46 лира (соққан 90 деп аталады) деп жариялады, бірақ еркін айырбас бағамы фунт стерлингке 140-150 лираға жақын болды, бұл уақытша дефляцияға және нақты экономикада кең таралған проблемаларға әкелді. 1927 жылы лира АҚШ долларына $1 = 19 лира бағамымен бекітілді. Бұл мөлшерлеме 1934 жылға дейін сақталды, ал 1936 жылы $1 = 24,89 лира "туристік" мөлшерлеме орнатылды. 1939 жылы "ресми" баға 19,80 лираны құрады. Италияға одақтастар шабуыл жасағаннан кейін, 1943 жылдың маусым айында айырбас бағамы $1 = 120 лира (£1 = 480 лира) болып белгіленді, келесі айда 100 лираға дейін төмендетілді. Германия басып алған аймақтарда айырбас бағамы 10 лира болып белгіленді. Соғыстан кейін лираның құны ауытқыды, Италия 1947 жылдың қарашасында Бреттон-Вудс жүйесінде $1 = 575 лира мөлшерлемесін белгіледі. Фунттың құнсыздануынан кейін Италия 1949 жылдың 21 қыркүйегінде $1 = 625 лираға құнсызданды. Бұл мөлшерлеме 1970 жылдардың басында Бреттон-Вудс жүйесінің аяқталуына дейін сақталды. Еуро енгізілгенге дейін бірнеше рет жоғары инфляция тіркелді.

Бағалы лира

Соғыстан кейін лираның құны төмендегендіктен экономикалық есептеулер мен бағаларды көрсету көптеген нөлдердің болуынан қиындық тудырды. 1950 жылдары лираны қайта номиналдау туралы ұсыныстар жасалды, бірақ сол кезде ешқандай нақты шаралар қабылданбады. 1970 жылдары lira pesante (ағылш. «қатты лира») немесе lira nuova (жаңа лира) деп аталатын жоспар ұсынылды. Лира песанте валютаны 1000:1 пропорциясында қайта номиналдауды көздеп, үш нөлді алып тастауға тиіс болды. Алайда, жоба 1984 жылға дейін тоқтап тұрды, содан кейін қайта жандандырылды. Үнемі жалғасып жатқан жоғары инфляция лира песанте жобасын кейінге ықтарды және 1991 жылы бірыңғай еуропалық валюта құру жоспарларына байланысты одан толығымен бас тартуға әкелді.

Евроны енгізу

Лира 1999 жылдың 1 қаңтарына дейін Италияның ресми валюта бірлігі болды, содан кейін еуроға алмастырылды (лира 2002 жылы еуро монеталары мен банкноталары айналымға енгенге дейін еуроның ұлттық бөлімшесі болды). Ескі лирамен есептелу валютасы 2002 жылдың 28 ақпанында заңды төлем құралы болмай қалды. Айналымға түсу бағамы 1 еуроға 1936,27 лираны құрады. Еуро енгізілуге дейін қолданылған барлық лира банкноттары мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығарылған барлық монеталар Италия Банкі тарапынан 2011 жылдың 6 желтоқсанына дейін айырбасталды. Алғашқыда Италияның орталық банкі итальяндық монеталар мен банкноттарды 2012 жылдың 29 ақпанына дейін қабылдауға міндеттенген, бірақ бұл мерзім 2011 жылдың 6 желтоқсанына дейін жылжытылды.

Наполеондық монеталар

Италияның Наполеондық Корольдігі 1807 және 1813 жылдар аралығында 1 және 3 цент, 1 сольдо (5 цент) мыстан, c.10 20% күміс қорытпасынан, s.5, s.10 және s.15 (немесе c.25, c.50 және c.75 цент), 1 лира, 2 лира және 5 лира 90% күмістен, ал 20 лира және 40 лира 90% алтыннан монеталар шығарды. C.10-нан басқа барлық монеталарда Наполеон I-нің суреті бейнеленген, 1 лирадан төмен номиналды монеталарда сәулелі тәж, ал жоғары номиналды монеталарда Корольдіктің құрамына кіретін әртүрлі аймақтарды көрсететін қалқан салынған.

Италия Корольдігі, 1861-1946 жылдар

1861 жылы Флоренция, Милан, Неаполь және Турин қалаларында c.1, c.2, c.5, c.10 және c.50, 1 лира, 2, 5, 10 және 20 лира номиналында монеталар соғылды, ең төменгі төртеуі мыс, ең жоғарғы екеуі алтын, ал қалғандары күміс болды. 1863 жылы 5 лирадан төменгі күміс монеталардың құрамы 90%-дан 83,5%-ға дейін төмендетілді және күміс c.20 монеталары енгізілді. 1870 жылдары монета соғу Римге көшірілді. 1894 жылы купроникельді (кейін никель) c.20 монеталары және 1902 жылы никельді c.25 монеталары енгізілгеннен басқа, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін монеталардың құрамы негізінен өзгермеді. 1919 жылы лираның сатып алу қабілеті 1914 жылғы деңгейден бес есеге төмендегендіктен, никельді c.20 монеталарын қоспағанда, барлық бұрынғы монеталардың шығарылуы тоқтатылды, содан кейін кішкентай, мыс c.5 және c.10, сондай-ақ никельді c.50 монеталары енгізілді, одан кейін 1922 және 1923 жылдары тиісінше 1 лира және 2 лира монеталары шығарылды. 1926 жылы 5 және 10 лиралық күміс монеталар шығарылды, олардың мөлшері мен құрамы бұрынғы 1 лиралық және 2 лиралық монеталармен бірдей болды. 1927 жылы күміс 20 лиралық монеталар қосылды. 1936 жылы күміс монеталардың соңғы маңызды шығарылымы жасалды, ал 1939 жылы монеталардың құнын төмендету мақсатында мыс алюминий қорытпасына, ал никель – тот баспайтын болатқа алмастырылды. 1943 жылы монета соғу тоқтатылды. 1943 жылы 9 шілдеде Сицилияға десанттан кейін Италияда айналымға түскен AM лирасы шығарылды. 1946 жылдан кейін AM лирасы ресми төлем құралы болмай, 1950 жылдың 3 маусымына дейін қалыпты банкноттармен бірге қолданылды. 1947 және 1954 жылдар аралығында Триест еркін аумағының B аймағы Триест лирасын пайдаланды.

Ватикан қаласы

Ватикан лирасы (лиралар) – Ватикан қаласы мемлекетінің ресми валюта бірлігі болды. Италиямен жасалған конкордат шартының талаптарына сәйкес, ол итальян лирасымен бірдей шартта болды. Италия лирасының банкноттары мен монеталары Ватикан қаласында қолданысқа жарамды болды, және керісінше. Ватиканға арналған ерекше монеталар Римде соғылды, сонымен қатар Италия мен Сан-Маринода да қолданысқа жарамды болды. Ватикан Италия мен Сан-Мариномен бірге евроға көшті. Ескі Ватикан лиралары сияқты, Ватиканның да өз евро монеталары бар.

Сан-Марино

Самарлин лирасы (: лира) – Сан-Мариноның ресми валютасы болды. Ватикан лирасы сияқты, Самарлин лирасы итальян лирасымен бірдей шартта болды. Италия лирасының банкноттары мен монеталары Сан-Маринода қолданысқа жарамды төлем құралы болып саналды (және керісінше). Сан-Мариноға арналған монеталар Римде соғылды және Италияда, сондай-ақ Ватикан қаласында қолданысқа жарамды төлем құралы болды. Сан-Марино Италия мен Ватиканмен бірге евроға көшті. Ескі Самарлин лиралары сияқты, елдің өз евро монеталарының жиынтығы бар.

Шағын ақша белгілері

Miniassegni (: miniassegno) – 1970 жылдардың соңында Италияда қолма-қол айналымға шыққан ақша түрі. Сол кезде ұсақ монеталар жетіспегендіктен, олар көбінесе дәмдік тағамдармен, маркалармен, телефондық жетонмен немесе тіпті қоғамдық көлік билеттерімен алмастырылды. Алғашқы miniassegni 1975 жылдың желтоқсанында пайда болды, кейін көптеген банктер оларды шығарды. Олардың номиналды құны 50, 100, 150, 200, 250, 300 және 350 лираны құрады.

Қалпына келтіру

2005 жылы «Солтүстік Лига» лираны қосымша валюта ретінде қайта енгізу науқанын бастады. 2014 жылы «Бес Жұлдыз Қозғалысының» лидері Беппе Грилло да осы мәселені көтерді.