Эдмунд Хиллари: Жаңа Зеландияның таушысы және қайырымдылық шаруасы

Кіріспе

Жаңа Зеландиялық альпинист (1919–2008)

Сэр Эдмунд Персиваль Хиллари (20 шілде 1919 – 11 қаңтар 2008) – Жаңа Зеландиялық альпинист, саяхатшы және меценат. 1953 жылғы 29 мамырда Хиллари және шерпа таушысы Тензинг Норгай Эверест тауының шыңына жеткен алғашқы адамдар болып тіркелді. Олар Джон Хант басқарған тоғызыншы британдық Эверест экспедициясының құрамында болды. 1985 жылдан 1988 жылға дейін ол Жаңа Зеландияның Үндістан және Бангладеш елдеріндегі жоғары комиссары, сонымен қатар Непалдағы елші болып қызмет етті. Хиллари орта мектепте оқып жүрген кезінде альпинизмге қызығушылық танытты. Ол 1939 жылы Оливье тауының шыңына көтеріліп, өзінің алғашқы маңызды альпинистік тәжірибесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінде навигатор болып қызмет етіп, бір оқиғада жарақат алды. Эверест экспедициясына дейін Хиллари 1951 жылы британдық тауды барлау экспедициясына, ал 1952 жылы Чо Оюға тау көтеруге жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. 1958 жылы Комонвелт Транс-Антарктика экспедициясының құрамында Оңтүстік полюске құрлықтан жетті. Кейін ол Солтүстік полюске де жетіп, екі полюске де және Эверест шыңына да көтерілген алғашқы адам атанды. Time журналы оны 20 ғасырдың ең беделді 100 адамының бірі деп жариялады. 1960 жылдан бастап Хиллари өзі құрған «Гималай тресті» арқылы Непалдың шерпа халқына көмектесуге белсенді түрде кірісті. Оның еңбегінің нәтижесінде Непалда көптеген мектептер мен ауруханалар салынды. Хиллариге көптеген наградалар берілді, соның ішінде 1995 жылы «Жартер» ордені табысталды. 2008 жылы қайтыс болғаннан кейін Жаңа Зеландияда мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі өткізілді.

Ерте өмір

Хиллари Персиваль Август "Перси" (1885–1965) мен Гертруда (туған есімі Кларк) (1892–1965) Хилларидің ұлы болып, 1919 жылғы 20 шілдеде Жаңа Зеландияның Окленд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Перси 15-ші (Солтүстік Окленд) полкінде Галлиполиде қызмет еткен және 1916 жылы армиядан "дәрігерлік комиссиямен жарамсыз" деп шығарылған; ол Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін Гертрудаға үйленді. Оның әкесінің әкесі Эдмунд Реймонд Хиллари (1836 ж.т.) Англияның Ланкашир қаласында туған, XIX ғасырдың ортасында Уайроаның солтүстігіне көшіп келген сағатшы. Ол Ирландиядан келген Энни "Ида" Флемингке үйленді және төрт балаға ие болды. Оның анасының әке-шешесі, Кларктар, екеуі де Йоркширден шыққан. 1920 жылы Персиге әскери қызметтен оралғаннан кейін, отбасы Оклендтен оңтүстікке қарай Туакуға көшіп келді. Оның анасы оны "жақсы мектепке" жібергісі келді, сондықтан ол пойызбен жүретін, таңғы сағат 7-ден бұрын Туаку станциясына велосипедпен баратын және кешкі сағат 6-дан кейін 3 жарым жыл бойы (екі бағытта бір сағат 40 минуттық сапар) қайтатын. Ол бастапқыда құрбыларынан кішірек және ұялшақ еді, және "Грамматика" мектебі ұнамайтын, себебі сабақтан кейінгі іс-шараларға қатысуға мүмкіндік бермейтін. Ол 2 метрге дейін өсті және бокспен айналысқаннан кейін өзіне сенімді болды. 16 жасында тауға көтерілуге қызығушылық танытты. 1935 жылы Руапеху тауына мектеп сапарынан кейін ол оқудан гөрі саяхаттауға көбірек қызығушылық танытты және "дүниеге көз тікті" деді. Ол кейін Окленд университетінің колледжіне оқуға түсіп, ол жердегі Tramping клубына қосылды. Бірақ 1938 жылы "математика мен ғылымды екі жыл бойы оқығаннан кейін, жетістікке жетпеді" деп, ресми білімнен бас тартты. Содан кейін ол әкесі мен ағасы Рекспен бірге ара бағушы болды; 1600 араға қарау, мыңдаған 90 фунт (41 кг) салмақтағы бал тарағын басқару және күн сайын 12-100 ара шағу. 1938 жылы ол отбасымен бірге "Шырақтай өмір сүру" деп аталатын өмір философиясын жақтаушы Герберт Сатклифті тыңдауға барды. Отбасының барлығы қордың мүшелері болды, ал анасы 1939 жылы оның хатшысы болды. Ол Гисборнға Сатклифтің көмекшісі ретінде барды, ал 1941 жылы "Шырақтай өмір сүру" ілімін оқытуға емтихан тапсырды, 100% нәтиже көрсетті. Оның сынақ лекциясы "Кемсіну – себебі мен емделуі" тақырыбында болды. Ол осы қозғалысқа қатысқан бес жыл бойы "сатудан сенімді сөйлеуді, маңызды тақырыптар туралы еркін ойлауды, әртүрлі адамдармен араласуды үйрендім" деді. Оның ұстанымдары арасында салауатты тамақтану (Жун университетте түскі асқа алып барған салаттар) және бейбітшілік жақтаушылық болды. Ол Radiant Living Tramping клубына қосылды және Вайтакер тауларында ашық ауада жүруге деген сүйіспеншілігін арттырды. 1939 жылы ол өзінің алғашқы ірі өрлеуін аяқтады, Оңтүстік Альптегі Аораки / Кук тауының жанындағы Оливье тауының шыңына жетті. 1943 жылы Тынық мұхитындағы жапондық қауіп-қатер мен әскери міндеттілік енгізілген кезде, ол RNZAF-ке No. 6 эскадрилья RNZAF және кейін No. 5 эскадрилья RNZAF Каталина ұшу қайықтарына навигатор болып қосылды. 1948 жылы Ла-Перузедегі қиын құтқару жұмысына қатысып, альпинист Норман Хардимен достық қарым-қатынас орнатты. 1951 жылы ол Эрик Шиптон басқарған Эверестке британдық барлау экспедициясының құрамында болды, кейін 1953 жылы британдықтардың сәтті әрекетіне қосылды. 1952 жылы Хиллари мен Джордж Лоу Шиптон басқарған британдық команданың құрамында болды, ол Шо Оюға көтерілуге тырысты. Бұл әрекет Непал жағынан жолдың болмауына байланысты сәтсіз аяқталғаннан кейін, Хиллари мен Лоу Нуп-Ла асуын Тибетке кесіп өтіп, солтүстік жағындағы бұрынғы экспедициялардың бәрі орналасқан ескі II лагеріне жетті.

Hillary was born to Percival Augustus "Percy" (1885–1965) and Gertrude (née Clark) (1892–1965) Hillary in Auckland, New Zealand, on 20 July 1919. His father Percy had served at Gallipoli with the 15th (North Auckland) Regiment, and was discharged "medically unfit" from the Army in 1916; he had married Gertrude after his return to New Zealand. His grandfather Edmund Raymond Hillary (b. 1836) from Lancashire, England was a watchmaker, who immigrated to northern Wairoa in the mid 19th century. He married Annie "Ida" Fleming from Ireland having four children. His maternal great grandparents, the Clarks, were both from Yorkshire. His family moved to Tuakau, south of Auckland, in 1920, after Percy was allocated eight acres (3.2 ha) of land there as a returned soldier. His mother wanted him to go to a "good school" and he commuted by train, cycling to Tuakau station before 7 am and returning after 6 pm for 3 1/2 years (a one hour and 40 minutes journey each way) until the family moved to Remuera, Auckland in 1935, his last of four years at "Grammar". He was initially smaller than his peers and shy, and did not enjoy "Grammar", where commuting barred him from after school activities. He grew to be 6 feet (2 m) and gained confidence after taking up boxing. He became interested in climbing when he was 16 following a 1935 school trip to Mount Ruapehu, after which he showed more interest in tramping than in studying and said he "wanted to see the world". He then attended Auckland University College, and joined the Tramping Club there. But in 1938, "after two notably unsuccessful years studying mathematics and science" he gave up on formal education. He then became an apiarist with his father and brother Rex; with 1600 hives to attend, thousands of 90 lb (41 kg) boxes of honey comb to handle, and 12 to 100 bee stings daily. In 1938, he went to hear Herbert Sutcliffe, the proponent of a life philosophy called "Radiant Living", with his family. The family all became foundation members, and his mother became its secretary in 1939. He went to Gisborne as Sutcliff's assistant, and in 1941 sat examinations to become a teacher of Radiant Living, getting a 100% pass mark. His test lecture was on "Inferiority – cause and cure". He said of his five year association with the movement that "I learned to speak confidently from the platform; to think more freely on important topics; to mix more readily with a wide variety of people". Tenets included healthy eating (the salads that June took to university for lunch) and pacificism. He joined the Radiant Living Tramping Club, and further developed his love of the outdoors in the Waitākere Ranges. In 1939, he completed his first major climb, reaching the summit of Mount Ollivier, near Aoraki / Mount Cook in the Southern Alps. In 1943, with the Japanese threat in the Pacific and the arrival of conscription, he joined the RNZAF as a navigator in No. 6 Squadron RNZAF and later No. 5 Squadron RNZAF on Catalina flying boats. He took part in an arduous rescue on La Perouse in 1948, befriending fellow climber Norman Hardie. In 1951 he was part of a British reconnaissance expedition to Everest led by Eric Shipton, before joining the successful British attempt of 1953. In 1952, Hillary and George Lowe were part of the British team led by Shipton, that attempted Cho Oyu. After that attempt failed due to the lack of a route from the Nepal side, Hillary and Lowe crossed the Nup La pass into Tibet and reached the old Camp II, on the northern side, where all the previous expeditions had camped.

1953 жылы Эверестке экспедиция

1949 жылы Эверест шыңына дейінгі ұзақ жылдар бойы қолданылып келген бағыт қытай басқаратын Тибет тарапынан жабылды. Келесі бірнеше жыл бойы Непал жылына бір-екі экспедицияға ғана рұқсат берді. 1952 жылы швейцариялық экспедиция (оның құрамында Тензинг те болды) шыңға көтерілуге тырысты, бірақ нашар ауа райы мен оттегі құралдарындағы мәселелерге байланысты шыңнан 800 фут (244 м) төменге қайтаруға мәжбүр болды. 1952 жылы Хиллари Лоу екеуінің 1953 жылғы британдық экспедициясына Гималай комитеті шақырғанын біліп, дереу келісті. Шиптон жетекші болып тағайындалған, бірақ оның орнына Хант келді. Хиллари қарсылық білдірді, бірақ Ханттың энергиясы мен нық қадамдарына бірден таң қалды. Хант Чарльз Эванс пен Хиллариден экспедицияны жоспарлайтын үш адамнан тұратын топ құруды сұрады. Хант былай деп жазды:
Хилларидің Гималайдағы сынақтары оның Эверестке ғана емес, сонымен қатар шыңға жеткен топқа да өте лайықты екенін көрсетті. Өткен күзде Шиптонмен кездескенімде, оның осы туралы болжаған сөздері мен оның қаншалықты дұрыс болғанын жақсы есімде сақтаймын. Өте күшті, тынышсыз энергияға толы, дәлелденбеген кедергілерді жойған, өткір ойлы Эд Хилларидің тұлғасы маған оның Чо Ою және барлау экспедицияларындағы достары арқылы және оның маған жазған хаттары арқылы әсер етті. Хиллари Лоумен бірге көтерілуді үміттенеді, бірақ Хант көтерілу үшін екі команданы тағайындады: Том Бурдильон мен Чарльз Эванс; және Хиллари мен Тензинг. Сондықтан Хиллари Тензингпен жұмысқа жарамды қарым-қатынас орнатуға күш салды. Хиллари: "Тензинг кездескен шерпалардың барлығынан да зор жеке амбицияға ие болды". Ханттың экспедициясының құрамында 400-ден астам адам болды, оның ішінде 362 жүк тасушы, 20 шерпа және багаж. Келесі күні таңертең Хиллари оның аяқ киімдері шатырдың сыртында қатып қалғанын байқады. Ол Тензингпен бірге соңғы көтеріліске шығар алдынан, екі сағат бойы оларды пеште жылытып, дайындалды. Соңғы кедергі – кейіннен "Хиллари қадамы" деп аталған 40 фут (12 м) тау беті болды; Хиллари кейіннен былай деп жазды:
Тензинг 1955 жылғы өмірбаянында Хилларидің шыңға бірінші қадамды басқанын және оның соңынан ергенін айтты. Олар сағат 11:30-да Эвересттің 29 028 фут (8 848 м) биіктігіндегі шыңына – жер бетіндегі ең биік нүктеге – жетті. Олар шыңда шамамен 15 минут өткізді. Хиллари Тензингтің мұз балтасымен суретке түскенін түсірді, бірақ Хилларидің суреті жоқ; Тензингтің автобиографиясында Хилларинің суретке түсуден бас тартқаны айтылған. Олар сондай-ақ таудан төмен қарап тұрған суреттерді де түсірді. Тензинг шыңда құрбандық ретінде шоколад қалдырды, ал Хиллари Джон Ханттан алған крестті қалдырды. Олардың түсуін қардың жаууы қиындатты, ол олардың іздерін жапқан. Олар алғашқы кездескен адам – Лоу болды; Хиллари: "Жарайды, Джордж, біз оны жеңдік" деді. Британияға бұл жаңалық патшайым Елизавета II-нің таққа отырған күні жетті, ал баспасөз оны таққа отыру сыйы деп атады. Экспедицияның 37 мүшесі кейіннен королева Елизавета II-нің таққа отыру медалін алды, оның жиегіне жазылған. Хиллари мен Ханттың рыцарьдық атағынан басқа, Непал азаматы болғандықтан рыцарь атағына лайық емес Тензингке Джордж медалі табысталды. Тензинг сонымен қатар король Трибхуваннан Непал жұлдызы орденін алды.

In 1949, the long standing climbing route to the summit of Everest was closed by Chinese controlled Tibet. For the next several years, Nepal allowed only one or two expeditions per year. A Swiss expedition (in which Tenzing took part) attempted to reach the summit in 1952, but was forced back by bad weather and problems with oxygen sets 800 feet (244 m) below the summit. In 1952, Hillary learned that he and Lowe had been invited by the Joint Himalayan Committee for the 1953 British attempt and immediately accepted. Shipton had been named as leader but was replaced by Hunt. Hillary objected but was immediately impressed by Hunt's energy and determination. Hunt asked Charles Evans and Hillary to form with him a small three man planning group on the expedition. Hunt wrote that:
Hillary's testing in the Himalayas had shown that he would be a very strong contender, not only for Everest, but for an eventual summit party. When I met Shipton last autumn I well remember his prophesying this – and how right he was. Quite exceptionally strong and abounding in a restless energy, possessed of a thrusting mind which swept away all unproven obstacles, Ed Hillary's personality had made an imprint on my mind, through his Cho Oyu and Reconnaissance friends and through his letters to me. Hillary had hoped to climb with Lowe, but Hunt named two teams for the ascent: Tom Bourdillon and Charles Evans; and Hillary and Tenzing. Hillary, therefore, made a concerted effort to forge a working friendship with Tenzing. Hillary wrote, "Tenzing had substantially greater personal ambition than any Sherpa I had met." The Hunt expedition totalled over 400 people, including 362 porters, 20 Sherpa guides, and of baggage. On the following morning Hillary discovered that his boots had frozen solid outside the tent. He spent two hours warming them over a stove before he and Tenzing, wearing packs, attempted the final ascent. The final obstacle was the 40 foot (12 m) rock face later called "Hillary Step"; Hillary later wrote:

Tenzing in his 1955 autobiography wrote that Hillary took the first step onto the summit and he followed. They reached Everest's 29,028 ft (8,848 m) summitthe highest point on earthat 11:30 am. They spent about 15 minutes at the summit. Hillary took a photo of Tenzing posing with his ice axe, but there is no photo of Hillary; Tenzing's autobiography says that Hillary simply declined to have his picture taken. They also took photos looking down the mountain. Tenzing left chocolates at the summit as an offering, and Hillary left a cross given to him by John Hunt. Their descent was complicated by drifting snow that had covered their tracks. The first person they met was Lowe; Hillary said, "Well, George, we knocked the bastard off." News reached Britain on the day of Queen Elizabeth II's coronation, and the press called it a coronation gift. The 37 members of the party later received the Queen Elizabeth II Coronation Medal with engraved along the rim. In addition to the knighting of Hillary and Hunt, Tenzingineligible for knighthood as a Nepalese citizenreceived the George Medal. Tenzing also received the Star of Nepal from King Tribhuvan.

Эверестке дейін

Хиллари 1956, 1960–1961 және 1963–1965 жылдары Гималайдағы тағы он шыңға көтерілді. Ол сондай-ақ 4 қаңтар 1958 жылы Ұлыбританияның Антарктикалық экспедициясының бөлігі ретінде Оңтүстік полюске жетті, онда Жаңа Зеландиялық бөлімді басқарды. Оның тобы 1911 жылы Амундсен және 1912 жылы Скотттан кейін құрлықпен Полюсқа жеткен алғашқы және автокөлік құралдарын пайдаланып алғашқы болып жеткен экспедиция болды. 1960 жылы Хиллари Гриффит Пьюгпен бірлесіп 1960–61 жылдарғы «Күміс қаңтар» экспедициясын ұйымдастырды. Пьюг Эверест тауына оттегісіз, 6 ай бойы 6096 метр биіктікте бейімделу арқылы көтерілуге болатынын көрсетті. Әлемдегі бесінші биік тау – Макалуға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. Хиллари экспедицияда бес ай болды, бірақ ол он айға созылды. Экспедиция сонымен қатар аңызға айналған қар адамды іздеді. Экспедициядан кейін Хиллари: «Йети адамдардың ойлағандай керемет, адамнан асқан жаратылыс емес. Йети құбылыстарының көп бөлігіне ұқсас түсіндірмелер таптық» деді. 1962 жылы ол «Мен кіммін?» телешоуына қатысты және Дороти Килгаллен, Арлин Фрэнсис, Беннет Серф және Мерв Гриффинден тұратын қазылар алқасын қызықтырды. 1977 жылы ол «Мұхиттан аспанға» деген атпен Ганг өзенінің бастауына дейін реактивті қайықпен экспедиция ұйымдастырды. 1977 жылдан 1979 жылға дейін Air New Zealand компаниясы ұйымдастырған Антарктикаға саяхат рейстерінде комментатор болды және 901 рейсіндегі гид ретінде жұмыс істеуге жоспарланған, бірақ басқа міндеттемелерге байланысты одан бас тартуға мәжбүр болды. 1985 жылы ол Нил Армстронгпен бірге Арктика мұхитының үстінен екі қозғалтқышты шаңғы ұшағымен Солтүстік полюске қонды. Осылайша Хиллари Эверест шыңына және екі полюске де шыққан алғашқы адам атанды. Бұл жетістік келешекте «Үш полюс сындығы» деп аталатын жарысқа ұрпақтарды шабыттандырды. 2007 жылдың қаңтар айында Хиллари Скот базасының құрылғанына 50 жыл толуына арналған делегация құрамында Антарктидаға сапар шекті.

Қоғамдық мойындау

1953 жылы 6 маусымда Хиллари Британ империясы орденінің кавалер-командующийы болып тағайындалды және сол жылы Елизавета II патшаның тәж кию медалімен марапатталды. 1987 жылы 6 ақпанда ол Жаңа Зеландия орденінің төртінші иегері атанды. Сондай-ақ, ол 1958 жылы Ұлттар Достастығының Антарктикалық экспедициясына қатысқандығы үшін Полярлық медальмен, шамамен 1960 жылы Францияның Спорттық Еңбек орденінің командирі дәрежесімен, 1953 жылы Непал Корольдігінің 1-сыныпты Горкха Дакшина Баху орденімен және 1975 жылы Тәж кию медалімен марапатталды. 1995 жылы 22 сәуірде Хиллари Ең Тәуелді Жартырауыл орденінің серігі болып тағайындалды. 2004 жылы 17 маусымда Хиллари Польша Республикасының Еңбек орденінің Командирлік крестімен марапатталды. 2008 жылы Үндістан үкіметі оған екінші жоғары азаматтық наградасы – «Падма Вибхушан» орденін қаза болғаннан кейін табыстады. Эверестке алғашқы табысты шағылысудың 50 жылдығын мерекелеу үшін Непал үкіметі Хиллариге Катмандуда өткен алтын мерейтойда құрметті азаматтық атағын берді. Ол бұл құрметке ие болған алғашқы шетелдік азамат болды. 2005 жылдан 2007 жылға дейінгі Reader's Digest жүргізген жылдық сауалнамалар Хиллариді «Жаңа Зеландияның ең сенімді адамы» деп таныды. Хилларидің Жаңа Зеландиядағы ең жақын серігі – Сэр Эдмунд Хилларинің сыртқы іс-қимылдар орталығы, ол 35 жыл бойы оның басшысы болды. Ол осы ұйымның жас жаңа зеландиялықтарды 16 жасында Руапеху тауына жасаған алғашқы саяхаты сияқты, табиғатпен таныстыруына ерекше мән берді. Хилларидің қола мүсіні Маунт Кук ауылындағы «Эрмитаж» қонақ үйінің алдына орнатылды; ол 2003 жылы Хилларидің өзінің қатысуымен ашылды. Жаңа Зеландия мен шетелдегі түрлі көшелер, мекемелер мен ұйымдар оның құрметіне аталды, мысалы, 2001 жылы Хиллари құрған Отарадағы Сэр Эдмунд Хиллари атындағы колледж. Антарктикадағы екі географиялық нысан Хилларидің есімімен аталады. Хиллари жағалауы – Росс аралының оңтүстігінде және Шеклтон жағалауының солтүстігінде орналасқан жағалау бөлігі. Хиллари каньоны – Росс теңізіндегі теңіз астындағы құрылым, ол Халықаралық гидрографиялық ұйым жариялаған «Океандардың жалпы батиметриялық картасында» көрсетілген.

On 6 June 1953, Hillary was appointed Knight Commander of the Order of the British Empire, and he received the Queen Elizabeth II Coronation Medal the same year. On 6 February 1987, he was the fourth appointee to the Order of New Zealand. He was also awarded the Polar Medal in 1958 for his part in the Commonwealth Trans Antarctic Expedition, the class of commander of the Order of Sports Merit of France in about 1960, the Order of Gorkha Dakshina Bahu, 1st Class of the Kingdom of Nepal in 1953 and the Coronation Medal in 1975. On 22 April 1995, Hillary was appointed Knight Companion of the Most Noble Order of the Garter. On 17 June 2004, Hillary was awarded the Commander's Cross of the Order of Merit of the Republic of Poland. The Government of India conferred on him its second highest civilian award, the Padma Vibhushan, posthumously, in 2008. To mark the 50th anniversary of the first successful ascent of Everest, the Nepalese government conferred honorary citizenship upon Hillary at a special Golden Jubilee celebration in Kathmandu, Nepal. He was the first foreign national to receive that honour. Annual Reader's Digest polls from 2005 to 2007 named Hillary as "New Zealand's most trusted individual". Hillary's favoured New Zealand charity was the Sir Edmund Hillary Outdoor Pursuits Centre, of which he was patron for 35 years. He was particularly keen on how this organisation introduced young New Zealanders to the outdoors in a very similar way to his first experience of a school trip to Mt Ruapehu at the age of 16. A bronze statue of Hillary was erected outside The Hermitage Hotel at Mount Cook Village; it was unveiled by Hillary himself in 2003. Various streets, institutions and organisations around New Zealand and abroad are named after him – for example, the Sir Edmund Hillary Collegiate in Ōtara, which was established by Hillary in 2001. Two Antarctic features are named after Hillary. The Hillary Coast is a section of coastline south of Ross Island and north of the Shackleton Coast. The Hillary Canyon, an undersea feature in the Ross Sea, appears on the General Bathymetric Chart of the Oceans, published by the International Hydrographic Organization.

Жеке өмір

Хилари 1953 жылдың 3 қыркүйегінде Эверестке көтерілгеннен кейін Луиза Мэри Роузға (1930-1975) үйленді; ол оған ұсыныс жасаудан қатты қорқып, оның атынан ұсыныс жасау үшін анасына сенегенін мойындады. Олардың үш баласы болды: Питер (1954 жылы туған), Сара (1956 жылы туған) және Белинда (1959-1975). 1975 жылдың 31 наурызында Хиллариге Фаблу ауылында, ол аурухана салуға көмектесіп жатқанда қосылу үшін бара жатқанда, Луиза мен Белинда ұшақ апатында қаза тапты (1975 жылғы Royal Nepal Airlines Pilatus PC 6 Porter ұшағының апаты) Катманду әуежайынан ұшып кеткеннен кейін көп ұзамай. Оның ұлы Питер Хиллари да альпинист болды және 1990 жылы Эверест шыңына көтерілді. 2002 жылдың мамырында Питер Эверестке 50 жылдық мерекелік шара аясында көтерілді; экспедиция құрамында Тензинг Норгайдың ұлы Жамлинг Тензинг Норгай (Тензинг 1986 жылы қайтыс болған) де болды. Хиллари өмірінің көп бөлігінде Окленд қаласындағы Ремуера жолындағы мүлігінде тұрды, зейнеткерлікке шыққаннан кейін оқиғалық және ғылыми фантастикалық романдар оқығанды ұнататын. Бұл Ауклендтің батыс жағалауындағы Анавата мен Солтүстік Пиха арасында орналасқан жағалаулардың бірі. Досы бұл жерді Хилларинің тынығу орны деп атады, онда ол бұқаралық ақпарат құралдарының назарынан жалтара алатын. Отбасы Уайтс-Бичтегі жерді Эдмундтың құрметіне аталған Хиллари жолымен жүретін саяхатшылар өтетіндей етіп сыйға тартты. Хиллари осы аймақ туралы былай деді: "Халықаралық саяхаттар маған осыны түсіндіреді – үйде болу әрқашан жақсы. Мен өмірімді өткізгім келетін жалғыз орын осы, мен күндерімнің соңына дейін осы жерде болғым келеді".

Қайырымдылық

Эверестке көтерілгеннен кейін ол 1960 жылы құрған және 2008 жылы қайтыс болғанға дейін басқарған «Гималай тресі» арқылы Непалдың шерпа халқына көмектесуге өмірін арнады. Оның еңбегінің арқасында Гималайдың осы шалғай аймағында көптеген мектептер мен ауруханалар салынды. Ол Гималайдағы экологияны жақсартуға және тұрғындардың өмір сүру жағдайларын жақсартуға көмектесетін американдық коммерциялық емес ұйым – «Америка Гималай Қорының» құрметті президенті болды. Ол сонымен қатар бүкіл әлемдегі тауларды қорғауға бағытталған халықаралық бейүкіметтік ұйым «Mountain Wilderness»-тің де құрметті президенті болды.

Саяси қатысу

Хиллари 1975 жылы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлауда "Роулингті қолдайтын азаматтар" науқанының мүшесі ретінде Лейбористік партияны қолдады. Оның осы науқанға қатысуы генерал-губернаторлыққа үміткерлігіне кедергі келтірді; 1977 жылы бұл лауазым Кит Холиоакқа ұсынылды. 1985 жылы Хиллари Үндістанға Жаңа Зеландияның жоғарғы комиссары (сонымен бірге Бангладешке жоғарғы комиссар және Непалға елші) болып тағайындалды және төрт жарым жыл Нью-Делиде өтті. 1975 жылы Хиллари Жаңа Зеландияның Аборт заңдарын реформалау қауымдастығының вице-президенті, ұлттық "өзінше шешім қабылдауды" қолдайтын ұйым болды. Ол сондай-ақ 1977 жылғы Контрацепция, стерилизация және аборт туралы шектеуші заңды жоюды көздейтін REPEAL ұйымының қамқоршысы болды. 2008 жылдың 11 қаңтарында Окленд қалалық ауруханасында жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Жаңа Зеландияның мемлекеттік ғимараттарында және Антарктидадағы Скотт базасындағы байрақтар жартылай төмен түсірілді, ал премьер-министр Хелен Кларк Хилларидің өлімін "Жаңа Зеландия үшін зор қайғы" деп атады. 21 қаңтарда Хилларидің табыты Оклендтегі Қасиетті Үштік соборында жатқызылды. 2008 жылдың 22 қаңтарында мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті, содан кейін денесі өртелді. 2008 жылдың 29 ақпанында оның көп бөлігі оның тілегі бойынша Оклендтің Хаураки шығанағына шашылды. Қалған күлі Эверест тауының жанындағы непалдық монастырға жіберілді; оларды шыңға шашу жоспары 2010 жылы тоқтатылды.

Өлгеннен кейін құрмет көрсету

2008 жылдың қаңтар айында Непалдағы Лукла қаласындағы Лукла әуежайы оның құрылысын ынталандырғаны үшін Тензинг-Хиллари әуежайы деп қайта аталды. 2008 жылдың 2 сәуірінде Уиндзор сарайындағы Сент-Джордж шіркеуінде Хилларидің құрметіне өткен алғыс айту рәсіміне Елизавета II патшайым, Жаңа Зеландияның шенеуніктері, оның ішінде премьер-министр Хелен Кларк және Хиллари мен Норгей отбасының мүшелері қатысты. Непалдан келген Гуркха сарбаздары салтанаттың сыртында күзетте тұрды. 2008 жылдың қазан айында Англия мен Жаңа Зеландия арасындағы регби сынақ матчтары Хиллари қалқаны үшін өткізілетіні жарияланды. 2009 жылы Жаңа Зеландиядағы Эдинбург герцогінің сыйлығы, бұрынғы Жаңа Зеландия жастарының шақыруы «Эдинбург герцогінің Хиллари сыйлығы» деп өзгертілді. 2008 жылдың 5 қарашасында Жаңа Зеландия почтасы бес маркадан тұратын естелік жиынтығын шығарды. Хиллариге тұрақты құрмет көрсету туралы көптеген ұсыныстар түсті. Алғашқы маңызды қоғамдық құрмет – Сэр Эдмунд Хиллари қоры ұйымдастырған «Эд үшін саммиттер» атты құрметтік саяхат. Бұл саяхат Оңтүстік аралдың ең төменгі нүктесіндегі Блаффтан Солтүстік аралдың ең шеткі нүктесіндегі Рейнга мысына дейін созылып, жол бойындағы 39 қала мен елді мекенге барды. Әрбір жерде мектеп оқушылары мен жұртшылық мүшелері Хиллариге құрмет көрсету үшін өз аймақтарындағы маңызды төбеге немесе орынға шығуға шақырылды. Сондай-ақ, жұртшылық Хилларидің ескерткішіне қосылатын, олар үшін ерекше маңызы бар кішкентай тастар мен қиыршықтар әкелуге шақырылды. Саяхат кезінде жиналған қаражат қордың Жаңа Зеландия жастарын ашық ауадағы курстарға жіберуге жұмсалады. 2008 жылдың наурыз-мамыр айлары аралығында осы «Жоғарғы шыңға» 8000-нен астам адам қатысты. Жаңа Зеландиялық дуэт The Kiwis-тің «Hillary 88» әні Хиллариге арналған ресми әлемдік ескерткіш әні болып табылады, бұл туралы леди Хиллари да келісім берді. Оклендтің батыс жағалауындағы Уаитакера тауларындағы төрт күндік жол Хилларидің құрметіне Хиллари жолы деп аталды. Хиллари бұл аймақты өте жақсы көріп, Анаватаның жанында жеке үйі болған. Жол 2010 жылдың 11 қаңтарында, Хиллари қайтыс болған күнінің екінші жылдығында ашылды. Роуз жолы Анавата жолынан Уайтс-Бичке дейін төмен түседі, ол Роуз отбасының құрметіне аталған. Жаңа Зеландияның ең биік тауы Аораки / Кук тауының Оңтүстік қырқасы 2011 жылдың 18 тамызында Хиллари қырқасы деп аталды. Хиллари мен тағы үш альпинист 1948 жылы алғаш рет осы қырқаға сәтті өрмелеген. 2013 жылдың қыркүйегінде Непал үкіметі Непалдағы бір тауды оның құрметіне Хиллари шыңы деп атауды ұсынды. 2015 жылдың 14 шілдесінде New Horizons миссиясы Плутоннан тау жотасын тапқаннан кейін, ол Халықаралық астрономиялық одақ тарапынан ресми түрде Хиллари Монтес (Хиллари таулары) деп аталды. Непалдық Mountain Legacy бейімдемелік ұйымы «Таулы аймақтардағы мәдениет пен табиғатты сақтаудағы еңбегі үшін» сыйлық беріп, Сэр Эдмунд Хиллари тау мұрасы медалін 2003 жылы Сэр Эдмунд Хилларинің келісімімен тағайындады. Офелия Гордон Белл салған Хилларидің қола бюсті (шамамен 1953 жылғы) Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы Те Папа мұражайында сақталады. Сэр Эдмунд Хиллари мұрағаты 2013 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естеліктер» тізіміне енгізілді және қазіргі уақытта Окленд соғыс ескерткіші мұражайында сақталады. 2016 жылдан 2020 жылға дейін Жаңа Зеландияға пилоттық иммиграциялық бағдарлама Эдмунд Хиллари стипендиясын тағайындады, оның артықшылықтарына Жаңа Зеландиядан жағымды жаһандық әсер беретін кәсіпорындар мен үлгілерді құру, қолдау және дамыту үшін 3 жылдық жаһандық әсер визасы кірді. Үш жылдан кейін иммигранттар тұрақты тұруға құқылы болды. Пилоттық бағдарламаны жүргізген Эдмунд Хиллари қоры, пилоттық бағдарлама аяқталғанға дейін 400 визаның 250-ден астамы берілгенін мәлімдеді.

In January 2008, Lukla Airport, in Lukla, Nepal, was renamed to Tenzing–Hillary Airport in recognition of their promotion of its construction. On 2 April 2008, a service of thanksgiving in Hillary's honour at St George's Chapel at Windsor Castle was attended by Queen Elizabeth II, New Zealand dignitaries including Prime Minister Helen Clark, and members of Hillary's and Norgay's families; Gurkha soldiers from Nepal stood guard outside the ceremony. In October 2008, it was announced that future rugby test matches between England and New Zealand would be played for the Hillary Shield. In 2009 the Duke of Edinburgh's Award in New Zealandformerly the Young New Zealanders' Challengewas renamed "The Duke of Edinburgh's Hillary Award". On 5 November 2008, a commemorative set of five stamps was issued by New Zealand Post. There have been many calls for lasting tributes to Hillary. The first major public tribute has been by way of the "Summits for Ed" tribute tour organised by the Sir Edmund Hillary Foundation. This tribute tour went from Bluff at the bottom of the South Island to Cape Reinga at the tip of the North Island, visiting 39 towns and cities along the way. In each venue, school children and members of the public were invited to join to climb a significant hill or site in their area to show their respect for Hillary. The public were also invited to bring small rocks or pebbles that had special significance to them, that would be included in a memorial to Hillary at the base of Mt Ruapehu, in the grounds of the Sir Edmund Hillary Outdoor Pursuits Centre. Funds donated during the tour are used by the foundation to sponsor young New Zealanders on outdoor courses. Over 8,000 persons attended these "Summit" climbs between March and May 2008. The tribute song "Hillary 88", by the New Zealand duo The Kiwis, is the official world memorial song for Hillary, with the endorsement of Lady Hillary. A four day track in the Waitākere Ranges, along Auckland's west coast, is named the Hillary Trail, in honour of Hillary. Hillary loved the area, and had his own bach near Anawhata. The track was opened on 11 January 2010, the second anniversary of Hillary's death. Rose Track, descending from Anawhata Road to Whites Beach, is named after the Rose family. The South Ridge of Aoraki / Mount Cook, New Zealand's highest mountain, was renamed Hillary Ridge on 18 August 2011. Hillary and three other climbers were the first party to successfully climb the ridge in 1948. In September 2013 the Government of Nepal proposed naming a mountain in Nepal Hillary Peak in his honour. After the New Horizons mission discovered a mountain range on Pluto on 14 July 2015, it was officially named Hillary Montes (Hillary Mountains) by International Astronomical Union. The Sir Edmund Hillary Mountain Legacy Medal, awarded by the Nepalese NGO Mountain Legacy "for remarkable service in the conservation of culture and nature in mountainous regions" was inaugurated in 2003, with the approval of Sir Edmund Hillary. A bronze bust of Hillary (circa 1953) by Ophelia Gordon Bell is in the Te Papa museum in Wellington, New Zealand. The Sir Edmund Hillary Archive was added to the UNESCO Memory of the world archive in 2013, it is currently held by Auckland War Memorial Museum. From 2016 to 2020, a pilot immigration programme to New Zealand awarded Edmund Hillary Fellowships, the benefits of which included a 3 year Global Impact Visa to create, support, and incubate ventures and models that result in positive global impact, from New Zealand. After 3 years, migrants could qualify for permanent residency. The Edmund Hillary Foundation, which operated the pilot, claims that more than 250 of the allocated 400 visas were awarded before the pilot closed.

Жарияланымдар

+ Эдмунд Хиллари жазған кітаптар Атауы Жыл Баспасөз ISBN/ASIN Коавтор Сілтеме High Adventure 1955 n/a East of Everest – 1954 жылы Жаңа Зеландия Альпілік клубының Барун аңғарына жасаған Гималай экспедициясы туралы есеп 1956 E. P. Dutton Джордж Лоу Қателікке жол жоқ 1961 Hodder & Stoughton n/a Жаңа Зеландияның Антарктика экспедициясы 1959 R. W. Stiles, баспагерлер n/a Антарктиканы кесіп өту: 1955–1958 жылдарғы Ұлттар Достастығының Антарктикалық экспедициясы 1958 Cassell Вивиан Фукс High in the Thin Cold Air 1962 Doubleday Десмонд Дойг Бұлттағы мектеп 1965 Hodder & Stoughton n/a Ешбір тәуекелсіз, ешбір жеңіс жоқ 1975 Hodder & Stoughton n/a Океаннан аспанға дейін: Ганг өзенімен реактивті қайықпен саяхат 1979 Viking n/a Екі буын 1984 Hodder & Stoughton Питер Хиллари Саммиттен көрініс: Эверестті жаулаған алғашқы адамның керемет естеліктері 2000 Pocket n/a