Кіріспе

Американдық жазушы және журналист (1954 жылы туған)
жазушы және альпинист

Джон Кракауэр (12 сәуірде 1954 жылы туған) – американдық жазушы және альпинист. Ол көптеп сатылған «Into the Wild», «Into Thin Air», «Under the Banner of Heaven» және «Where Men Win Glory: The Odyssey of Pat Tillman» кітаптарының авторы, сондай-ақ көптеген журналдардағы мақалалардың авторы. 1996 жылы ол Эверест тауына шығуға бағытталған, тарихындағы ең қасіретті апаттардың біріне ұшыраған экспедицияның құрамында болды.

Ерте өмір

Кракауэр Массачусетс штатының Бруклин қаласында Кэрол Энн (қызметтік аты Джонс) мен Льюис Джозеф Кракауэрдің бес баласының үшіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесі еврей, ал анасы скандинавиялық текті унитарий болған. Ол Орегон штатының Корваллис қаласында өсті. Әкесі жас Кракауэрді сегіз жасында тау шаруашылығымен таныстырды. Әкесі "қатал бәсекеге толы және өте амбициялы" болды және Кракауэрден үлкен үміттер күтті, ұлының Гарвард медицина мектебіне түсіп, дәрігер болуын қалады. Кракауэрдің айтуынша, әкесі бұл нәрсені "мағыналы жетістікке және ұзақ бақытқа жетектейтін жалғыз сенімді жол" деп қарады. Ол Корваллис орта мектебінде тенниспен айналысты және 1972 жылы бітірді. Одан кейін Массачусетс штатындағы Хэмпшир колледжінде оқыды, онда 1976 жылы экологиялық зерттеулер саласындағы білімін алды. 1977 жылы ол бұрынғы таушы Линда Мариам Мурмен танысып, 1980 жылы үйленді. Олар Вашингтон штатының Сиэтл қаласында тұрды, бірақ Кракауэрдің "Into Thin Air" кітабы жарық көргеннен кейін Колорадо штатының Боулдер қаласына көшіп кетті.

Тау-кен көтеру

1977 жылы колледжді бітіргеннен кейін Кракауэр Алясканың Стикин мұздық аймағының шөлінде үш апта жалғыз өмір сүріп, Devils Thumb тауына жаңа бағытпен шықты, бұл тәжірибесін «Eiger Dreams» және «Into the Wild» еңбектерінде сипаттады. 1992 жылы ол Патагонияның Анд тауларындағы Серро-Торре шыңына көтерілді – бұл тау әлемдегі ең қиын техникалық шыңдардың бірі саналады. 1996 жылы Кракауэр Эверест тауына басшылық етуге қатысты. Оның тобы 1996 жылғы Эверест тауы апатында қаза тапқандардың арасында болды, онда қатыгез дауыл таудың биік беткейлерінде бірнеше альпинистерді тұтқындады. Кракауэр шыңға жетіп, лагерьге қайтты, бірақ оның төрт командаласы (топ жетекшісі Роб Холлды қоса) дауылда төмен түсіп бара жатқанда қаза тапты. Оқиға туралы шыншыл естелік «Outside» журналында, кейін «Into Thin Air» кітабында жарияланды. 1996 жылғы альпинистік маусымның соңына қарай тауда он бес адам қаза тапты, бұл сол кезге дейін Эверест тарихындағы ең көп қаза болған жыл болып есептелді. Бұл көрсеткіш 2014 жылы Эверест тауындағы қар көшкінінен қаза тапқан он алты адам және 2015 жылғы жер сілкінісінен туған қар көшкіні апатынан қаза тапқан жиырма екі адамнан асып түсті. Кракауэр Эверест тауының коммерциялық мақсатта пайдаланылуын ашық сынады.

Журналистика

Краклауэрдің жазушы ретінде танымалдылығының көп бөлігі "Outside" журналында журналист ретінде жұмыс істегенінен туындады. 1983 жылғы қарашада ол толық уақытты жазушы болу үшін балықшы және ағаш шеберлігімен айналысқан жарты күндік жұмысынан бас тартты. Тау шаруасымен айналысудан басқа, ол бос штатты жазушы ретінде түрлі тақырыптарды қамтыды; оның жазбалары Architectural Digest, National Geographic Magazine, Rolling Stone және Smithsonian журналдарында да жарияланды. Кракауэрдің 1992 жылғы "Эйгер армандары" кітабы 1982 және 1989 жылдар аралығында жазған мақалаларының жинағы. "Outside" журналының тапсырмасымен Кракауэр Эверест тауына шығу кезінде екі топқа қатысты мақала жазды: Роб Холл басқарған және Скотт Фишер басқарған топтар. Екеуі де клиенттерін сәтті шыңға жеткізді, бірақ түсу кезінде қиындықтарға тап болды. Дауыл және, оның пікірінше, екі топтың да жетекшілерінің жауапсыз шешімдері бірнеше адамның, оның ішінде екі жетекшінің қаза болуына әкелді. Кракауэр бұл қысқаша есеп оқиғаны толыққанды жатпайды деп ойлады және "Жұқа атмосферада" кітабында бастапқы мәлімдемелерін, әсіресе Энди Харристің қазасына қатысты мәлімдемелерін нақтылады, сондай-ақ осы оқиғаның куәгерлерімен жасаған сұхбаттарын да қосты. 1999 жылы ол Америка өнер және әдебиет академиясынан әдебиет саласындағы өнер және әдебиет сыйлығын алды.

Айгер армандары

Eiger Dreams: Ventures Among Men and Mountains (1990) – Джон Кракауэрдің альпинизм және тау шатырларына көтерілу туралы мақалалары мен эсселерінің көркем емес жинағы. Онда Швейцария Альпындағы Эйгер Нордванды, Аляскадағы Денели немесе Қарақорымдағы К2 сияқты тауларға шығу, сондай-ақ Кракауэр сапарларында кездескен Джон Гилл секілді танымал тау-шатыр альпинистері туралы сан алуан тақырыптар қамтылған.

Жабайы табиғатқа

Into the Wild 1996 жылы жарық көрді және екі жыл бойы The New York Times ең сатылатын кітаптар тізімінде тұрды. Кітапта хронологиялық реті келмейтін повество қолданылады, ол Кристофер МакКендлесс атты, жақсы жағдайдағы Шығыс жағалауының отбасынан шыққан жас жігіттің саяхатын баяндайды. 1990 жылы Эмори университетін бітірген соң, ол банк шотындағы барлық ақшасын (24 000 доллар) гуманитарлық «Оксфам» қайырымдылық қорына сыйлап, өзін «Александр Супертрэмп» деп атап, Америка батысында саяхатқа шықты. МакКендлесс тірі болмаған күйде 1992 жылдың қыркүйегінде табылған; ол Аляскадағы Stampede Trail жолында аштықтан көз жұмған. Кітапта Кракауэр МакКендлесс өмірі мен өзінің, сондай-ақ басқа да саяхатшылардың тәжірибелері арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді. Into the Wild 2007 жылдың 21 қыркүйегінде бір атпен фильмге бейімделді.

Ауаға

1997 жылы Кракауэр 1996 жылғы қыркүйектегі «Outside» мақаласын «Into Thin Air» деп кеңейтті. Кітапта альпинистердің тәжірибесі және сол кездегі Эверестке көтерілудің жалпы жағдайы сипатталған. Журналға журналист ретінде жұмысқа алынған Кракауэр 1996 жылы Эверест таушаңындағы апат кезінде ең көп адам қаза тапқан Роб Холл басқарған Эверестке көтерілуші команданың клиенті ретінде қатысты. Бұл кітап The New York Times-тің ойын-сауық емес бестселлерлер тізімінің басына шықты, Time журналы «Жыл кітабы» деп атады және 1998 жылы жалпы ойын-сауық емес Пулитцер сыйлығына ұсынылған үш кітаптың бірі болды. 1999 жылы Америка өнер және әдебиет академиясы Кракауэрге әдебиет саласындағы академиялық сыйлықты берді, оның жұмысы туралы былай деді: «Жазушы барлаушылық журналистиканың ең жақсы дәстүрінің табандылығы мен батылын стильді нәзіктігімен және туған жазушының терең түсінігімен біріктіреді. Оның Эверест тауына көтерілу туралы баяндауы альпинизмді қайта қарастыруға және бір кездері романтикалық, жалғызбасты спорт түрін коммерцияландыруға әкелді». Кракауэр бұл кітаптан түскен авторлық гонорарды ол өзінің қайтыс болған альпинист серіктестеріне құрмет көрсету үшін құрған Боулдер қауымдастығының Эверест '96 мемориалдық қорына берді. Кітаптың телефильм нұсқасында Кракауэрді Кристофер Макдональд ойнады. 2015 жылы Бальтазар Кормакурдың апат оқиғасына негізделген «Эверест» көркем фильмі жарық көрді. Фильмде Кракауэрді Майкл Келли ойнайды. Кракауэр фильмнің кейбір бөлшектері жалған және жамандау деп айыптады. Ол сондай-ақ Sony компаниясының кітапқа құқықтарды тез сатып алуына өкініш білдірді. Режиссер Балтазар Кормакур фильмге Кракауэрдің бірінші тұлғалық есебі фильмнің бастапқы материалы ретінде қолданылмағанын және оқиғалардың оның нұсқасы сюжетпен қайшы келетінін мәлімдеді. Кітапта Кракауэр экспедициядағы Скотт Фишердің жетекшісі, ресейлік қазақстандық гид Анатолий Букреевтің қосымша оттегісіз шыңға шыққанын, «бұл [клиенттердің] мүддесіне жатпайтындығын» атап өтті. Ол сондай-ақ Букреевтің өз клиенттерінен бірнеше сағат бұрын шыңнан түскенін және бұл «гид үшін өте әдетсіз» екенін жазды. Алайда ол жоғары лагерьге түскеннен кейін Букреев жоғалған альпинистерді құтқару үшін қажырлы әрекет жасады. «Into Thin Air» басылып шыққаннан бес ай өткен соң Букреев Г. Уэстон ДеВолтпен бірге жазған «The Climb» кітабында Эверест апаты туралы өз есебін берді. Бұл мәселе тәжірибелі альпинистердің Букреевтің жетістіктері туралы пікірлеріне байланысты болды. Американдық альпинистік журналдан Галлен Роуэллдің Кракауэрге жазған хатында: «Букреевтің клиенттерінің барлығы ауыр жарақаттарсыз аман қалды, ал қайтыс болған немесе ауыр жарақат алған клиенттер сіздің партияңыздың мүшелері болды. Анатолий Букреевтің кемшіліктері қалай оның клиенттерінің аман қалуына себеп болды?» деген сұрақтар қойылды. The Wall Street Journal газетінде Роуэлл Кракауэрдің баяндамасындағы көптеген сәйкессіздіктерді атап өтті, ол Кракауэрдің шатырда ұйықтап жатқанын, ал Букреевтің басқа альпинистерді құтқарып жатқанын айтты. Роуэлл Букреевтің әрекеттері ерлікпен шектелмейтінін, ал оның үкімдері көрегендікпен жасалғандығын дәлелдеді: «[Букреев] лагерьге жақындаған клиенттермен проблемаларды болжады, шыңға [Эверестке] тағы бес гидті атап өтті және өзін тынығып, сулы болып, төтенше жағдайға жауап беру үшін жеткілікті болды. Оның ерлігі кездейсоқ болған жоқ». Керісінше, тауда қаза тапқан Букреев командасының жетекшісі Скотт Фишер Букреевтің жауапкершіліктен қашуына және оған жоғары гид ретінде қойылған талаптарды орындай алмауына үнемі шағымданады. Фишер мен оның базалық лагерь басшылары арасындағы радио хабарларының көшірмелерінде жазылған шағымдар. «Жынық ауаға» және «Кірме» кітаптары жарық көргеннен кейін ДеВолт, Букреев және Кракауэр Кракауэрдің Букреевті бейнелеуі туралы келіспеушіліктерге ұшырады. 1997 жылы қарашада Кракауэр Букреевпен келісімге келді, бірақ бірнеше аптадан кейін Аннапурнаға өрлеп бара жатқанда орыс альпинисті қар көшкіні өлтірді.

Көктің байрағы астында

2003 жылы «Under the Banner of Heaven» Крактауэрдің үшінші көркем емес бестселлері болды. Кітап діни сенімнің, әсіресе мормонизмнің фундаменталистік тармақтарының шектен шығуын зерттейді. Кракауэр осы тармақтардағы көп әйел алу амалын қарастырып, оны Соңғы күнгі қасиеттілердің дінінің тарихы бойында талдайды. Кітаптың көп бөлігі 1984 жылғы 24 шілдеде өздерінің фундаменталистік сенімдері атынан Эрика мен Бренда Лаффертиді өлтірген Лафферти ағайындарына арналған. 2006 жылы Том Эллиотт пен Пауэл Гула кітаптан шабыттанған «Көкке қадам» атты деректі фильмін жасады. Бригам Янг университетінің дінтану профессоры Роберт Миллет кітапты қарап, оны шатастыратын, дұрыс емес құрылымдалған, жаңылыстыратын, қате, жақындықсыз және қорлаушы деп сипаттады. Жауап ретінде Кракауэр ЛДС шіркеуінің басшылығын сынап, 1993 жылы шіркеуден шеттетілген тарихшы Д. Майкл Квинннің пікірін келтірді. Ол былай деп жазды: «Ащы шындық – шіркеу басшылары, мұғалімдері мен жазушылары мормондардың өткеніне қатысты білетін шындықты айтпаған, оның орнына қасиеттілерге сәнді сөздер, жартылай шындықтар, жоюлар және мүмкін болатын жалғандықтарды ұсынған жағдайлар болды». Кракэуэр: «Мен доктор Квинннің көзқарасын бөлісемін» деп жазды. 2022 жылдың сәуірінде Hulu компаниясы Эндрю Гарфилд пен Дейзи Эдгар Джонс бас рөлде ойнаған «Under the Banner of Heaven» сериалын шығарды.

Адамдар даңқты жеңетін жерде: Пат Тилманның Одиссеясы

2007 жылдың 25 қазанында Sundance Channel арнасындағы «Иконокласт» телешоуының тұсаукесерінде Кракауэр жаңа кітап жазумен тығырықтанғанын айтты, бірақ кітаптың атауын, мазмұнын немесе аяқталу күнін жарияламады. Doubleday Publishing бастапқыда кітапты 2008 жылдың күзінде шығаруды жоспарлаған, бірақ сол жылдың маусым айында жарыққа шығаруды кейінге шегерді, Кракауэрдің «қолжазбаға қанағаттанбағанын» мәлімдеді. «Кімнің даңқына жететіні» (“Where Men Win Glory: The Odyssey of Pat Tillman”) атты кітап 2009 жылдың 15 қыркүйегінде Doubleday баспасынан жарық көрді. Кітап Пэт Тиллманның күнделіктері мен хаттарына негізделген, ол NFL кәсіби футболшысы және АҚШ армиясының рейнджері болған. Оның Ауғанстанда қаза болуы американдық құрбандық пен батырлықтың символына айналды, бірақ АҚШ армиясының Тиллманның өз достарының қолынан қаза болғанын жасыруы салдарынан даулы мәселеге айналды. Кітап Тиллманның күнделіктері мен хаттары, оның әйелі мен достарымен сұхбаттары, оның қасында қызмет еткен сарбаздармен әңгімелері және Кракауэрдің Ауғанстанда жүргізген зерттеулеріне сүйенеді. Бұл кітап сонымен қатар тарихи очерк ретінде қызмет етеді, Ауғанстандағы азаматтық соғыстардың жалпы тарихын ұсынады. New York Times Book Review басылымында кітап туралы жазған Декстер Филкинс «Тиллманның өмірінен алынған көптеген мәліметтер көбінесе қарапайым және маңызсыз» деді, бірақ Тиллманның өлімі туралы айта келіп: «Көптеген фактілер бұрын хабарланған болса да, Кракауэр оларды біріктіру арқылы құнды қызмет атқарады, әсіресе жасыру туралы мәліметтерді. Тіпті бес жыл өткен соң да осы мәліметтерді оқу қынжылды». Лос-Анджелес Таймс газетіндегі рецензиясында Дэн Нил кітапты «тамаша репортаж» және «Тиллманның өліміне байланысты оқиғалардың түпкілікті нұсқасы» деп сипаттады.

Алдамшылықтың үш тостағаны: Грек Мортенсонның гуманитарлық ерлігі қалай жоғалды

Three Cups of Deceit – 2011 жылы жарық көрген электрондық кітап. Онда Грег Мортенсон, Пакистан мен Ауғанстанда мектептер салған гуманитарлық жұмыскер, және оның Орталық Азия институты (CAI) қаржы басқарудағы бұрмашылықтар мен есептік алаяқтықтар жасады деген шарапаттар келтірілген. Кейіннен Anchor Books баспасынан қағаз түрінде де жарық көрді. Кітаптың жарық көруіне бір күн бұрын "60 минут" телебағдарламасында көрсетілген сұхбат және кітаптағы мәлімдемелер көптеген дау-дамайға себеп болды. CAI-дың бірқатар демеушілері Мортенсонға қарсы топтық сотқа шағымданып, оның кітаптарындағы жалған ақпарат арқылы оларды алдады деп айыптады. Бірақ сот аталған шағымды қабылдамады. Мортенсон мен CAI-ді Монтана штатының бас прокуроры тергеп, олардың қаржылық "қателіктер" жасағанын анықтады. Соның нәтижесінде бас прокурор Мортенсоннан CAI-ға 1 миллион доллардан астам сомада өтемақы төлеу туралы келісімге келді. 2016 жылы Дженифер Джордан мен Джефф Роудстың "3000 стакан шай" атты деректі фильмінде "60 минут" телебағдарламасы мен Джон Кракауэрдің Мортенсонға таққан айыптамаларының көбісі негізсіз екендігі айтылды. 2014 жылы Джордан: "Біз бұл оқиғаны әлі де зерттеп жатырмыз. Біздің алдын ала қорытындыларымызға сүйенсек, көптеген айыптамалар оны жағымсыз жағдайда көрсету үшін әдейі бұрмаланған немесе тікелей жалған. Грег нашар менеджер және бухгалтер екенін өзі де мойындайды, бірақ ол өте маңызды миссияны жүзеге асырып жатқан қайсар гуманитарлық жұмыскер" деді.

Мисула: Колледждер қаласындағы зорлау және сот жүйесі

Миссула: Колледж қаласындағы зорлау және әділет жүйесі (2015) колледждер мен қылмыстық әділет жүйесі зорлау қылмысын қалай қарастыратынын зерттейді. Кітапта Монтана штатының Миссула қаласында зорланған әйелдердің бірнеше нақты жағдайлары келтіріледі, олардың көпшілігі Монтана университетімен байланысты. Кракауэр көптеген құрбандардың неге зорлыққа ұшырағандарын полицияға хабарлағысы келмейтінін түсіндіруге тырысады, сондай-ақ әділет жүйесін кінәлілерге сенім артып, құрбандарға сенбегені үшін сынайды. Крактауэрді кітап жазуға оның жас әйел досы зорланғанын айтқаннан кейін шабыттандырды. New York Times Book Review үшін жазған Эмили Базелон кітапқа біраз теріс пікір білдірді, кейіпкерлерді толыққанды ашпағаны және колледждер жыныстық шабуылды болдырмау және онымен күресуде қандай қиындықтарға тап болатынын бағаламағаны үшін сынға алды.