Кіріспе
Сөздер мен сөз тіркестерінде дыбыстардың түсірілуі
Тіл білімінде, елеусіз қалдыру немесе жою – сөз немесе сөз тіркесіндегі бір немесе бірнеше дыбыстың (дауысты, қосық дыбыс немесе бүкіл буын сияқты) түсірілуі. Дегенмен, бұл терминдер екі сөзді соңғы дыбысты түсіру арқылы біріктіретін жағдайларды да белгілеу үшін қолданылады. Мысалы, ағылшын тілінде, егер /t/ дыбысынан бұрын және кейін қосық дыбыс келсе, сөз соңындағы /t/ дыбысы түсіріледі: "first light" көбінесе "firs' light" деп айтылады. Дыбыстар түсірілген нақты жағдайларды атау үшін тағы да көптеген терминдер қолданылады.
Цитаталау формалары мен контексттік формалар
Бір сөз жеке-жеке, аталған түбір сөз түрінде айтылуы мүмкін. Бұл сөздікте келтірілген айтылуға сәйкес келеді. Дегенмен, сөздер контекстте айтылғанда, түбір сөз түріне тән кейбір дыбыстар жіберіліп қалуы жиі болады. Элизия – толыққанды немесе толыққанды емес процесс емес: элизия кейбір сөйлеу стильдерінде жиі кездеседі, ал басқаларында сирек. Көптеген авторлар элизия ең көп кездесетін сөйлеу стильдерін сипаттауда "еркін сөйлеу", "спонтанды сөйлеу", "аллегро сөйлеу" немесе "шапшаң сөйлеу" сияқты терминдерді қолданды. Ең шекті жағдай – толық элизия, нәтижесінде ешқандай байқалатын дауыссыз тіл қозғалысы жоқ дифтонг пайда болады. Осы көзқарас бойынша, элизия – лениция немесе дауыссыздың әлсіреуінің соңғы сатысы, d > ð > ð̞ > ∅ ретінде сипатталатын градиенттің немесе континуумының соңғы сатысы. Элизия дауысты немесе дауыссыз болсын, егер ол уақыт өте келе тұрақты болса, онда ол форма қалыпты деңгейге жетеді: испан тілінде tabula > tabla, француз тілінде mutare > muer ("өзгеріс, молдау"), португал тілінде luna > lua ("ай"). Элизияны және осымен байланысты байланысқан сөйлеу құбылыстарын ең аз күш жұмсау немесе "күш үнемдеу" принципі тұрғысынан түсіндіру қалыпты жағдай. Бұл концепция былай формулировкаланады: "Егер сөз немесе тіркес белгілі бір дыбыссыз толыққанды түсінікті болса, адамдар сол дыбысты жіберуге бейім".
Тарихи ескірулер
Тілдің қазіргі түрі өткенде болған жоғалуларды (элизияларды) әртүрлі жолдармен көрсете алады. Бұл мәселе диахрондық лингвистиканың бір саласы болып табылады. Мұндай жоғалулар бастапқыда міндетті емес болған, бірақ уақыт өте келе міндетті (немесе талап етілетін) болуы мүмкін. Француз тілінде фразалық деңгейде басталып, кейін лексикалық деңгейге өткен тарихи жоғалудың мысалы – «бүгін» деген мағына беретін aujourd'hui сөзіндегі de > d', қазіргі таңда ана тілінде сөйлейтін адамдар бір сөз деп қабылдайды, бірақ ол au jour de hui сөзінен туындаған, сөзбе-сөз «күні бүгінгінің» дегенді білдіреді және «қазіргі заманда» мағынасын береді, алайда hui француз тілінде мағыналы сөз ретінде танылмайды. Ағылшын тілінде «cupboard» сөзі бастапқыда /ʌ/ мен /b/ арасында /p/ дыбысын қамтыған, бірақ шамамен он бесінші ғасырда бұл /p/ дыбысы сөздің айтылуынан жойылған деп есептеледі.
Жазу
Сөзді айтуға жұмсалатын күш жазуға тікелей әсер етпесе де, сөз немесе сөз тіркесінің жазылуы жойылған дыбыстарды көрсету үшін өзгертілуі мүмкін. Мұндай жағдай поэзияда, жоғарыда айтылғандай, және драмада дыбыстардың түсірілуін немесе стандартты емес тілді бейнелеу үшін кездеседі. Осындай тәжірибені білдіру үшін кейде "көз диалектісі" термині қолданылады.
Фин тілі
Бөлшек жағдайының -та жұрнағы екі қысқа дауыстының арасында болғанда түсіріледі, егер екі дауыстының біріншісі парагога (көк тамырға қосылған) болмаса. Әйтпесе, өз күйінде қалады. Мысалы, katto+ta → kattoa, ranta+ta → rantaa, бірақ työ+tä → työtä (қысқа дауысты емес), mies+ta → miestä (дауыссыз түбір), jousi+ta → jousta (дауыссыз түбірдегі парагогикалық i).
Неміс тілі
Ерекшеленбеген "el" немесе "er" әріптерімен аяқталатын есімдер мен сын есімдер, көбейтілгенде немесе соңына жұрнақ қосылғанда "e" әріпін жояды. Мысалы, teuer – teure, teuren сияқты, ал Himmel + isch – himmlisch болады. Есімнің соңғы "e" әрпі, басқа есім немесе жұрнақ қосылғанда да жойылады: Strafe + Gesetzbuch – Strafgesetzbuch. Екі жағдайда да "e" әрпі – бейектес дыбызды білдіреді.
Исландия тілі
Исланд тілінде елизия (бродфалл) жиі кездеседі. Оның пайда болуына түрлі ережелер бар, бірақ ең айқын нәрсе – жиі қолданылатын сөздердегі соңғы дауыссыз дыбыстардың жоғалуы, сондай-ақ ұқсас дауысты дыбыстардың бірігуі. Мысалы, кең таралған "ég er að" (етістік) конструкциясы ("Мен етістік жасап жатырмын") "éra" (етістік) түріне айналады; толық сөздер тек сөйлемді әр сөзін бөлек айтқанда ғана қолданылады. Тағы бір ерекше және өте кең таралған мысал – "er það ekki?" ("Растығында?") тіркесі, ол "ерþакки" деп айтылады. Исланд тілінде ішкі дауыссыз дыбыстардың жоғалуына бір мысал – "gerðu svo vel" ("Міне, алыңыз", "Өтінемін"), ол "gjersovel" деп айтылады (жасырын 'j' дыбысы елизиямен байланысты емес және 'a' немесе 'o' әрпінен кейін пайда болады). Тағы бір ерекше жағдай – "þetta" ("бұл", "сол") сөзінің басынан 'þ' дыбысының жоғалуы, кейде ол "etta" деп айтылады (hvað er þetta ("Бұл не?") > hvaretta?). Сөздің толық айтылуы оған баса назар салуға мүмкіндік береді ("Бұл не?"), ал сөздің елизияға ұшырауы оның маңыздылығын азайтады ("Бұл не?"). "þetta" сөзіндегі 'þ' дыбысының жоғалуы, ағылшын тілінде сұрақ қойғанда және жылдам сөйлегенде "that" және "this" сөздеріндегі дауыссыз дыбыстардың жоғалуына ұқсас.
Ирландия
Элизия ирланд тілінің Ульстер диалектісінде, әсіресе соңғы позицияда кездеседі. Мысалы, "Iontach" сөзі Конамара диалектісінде [айтылуы бойынша] айтылса, Ульстерде [айтылуы бойынша] айтылады. "n" әрпі дауыстылар арасындағы консонанттық топтардың басында да элизияланады. "Anró" сөзі "aró" деп, ал "muintir" сөзі "muitir" деп айтылады.
Малайялам тілі
Үндістанның оңтүстігіндегі Керала штатынан шыққан бұл тілде, ана тілінде сөйлейтін адамдардың байланысты сөйлеуінде дыбыстарды түсіріп айту жиі кездеседі. Мысалы, "ента" сөзі "нта" болып, ал "иппол" сөзі "иппо" болып айтылады.