Кіріспе

Харви Тисдейл (1817–1904) – Виктория дәуіріндегі актер, «адам маймыл» сахналық кейіпкері ретінде танымал болған. Тисдейл Шеффилдте кесушілер отбасында дүниеге келген. «Адам маймыл» рөлін ойнағанға дейін ол пантомималар мен арлекинадтарда клоун ретінде бірнеше рет өнер көрсеткен. Тисдейл осы қойылымымен Ұлыбритания бойынша үлкен табысқа жетті. Оның ең әйгілі трюгі – қаздар жеке салған бөшкемен Дон өзенінен, Шеффилдтен өтуге жасаған әрекеті. Теасдейл өнер көрсетумен қатар бірнеше театрларды басқарды. 1862 жылы Тисдейлдің әйелі Сара, екі қызымен бірге оны тастап кетті. Тисдейл Сараның қайда екенін біліп, көрші араласпастан бұрын, бос пистолетпен оған шабуыл жасады. Ол кісі өлтіруге талпыну қылды және екі жыл Уэйкфилд түрмесінде (1862–1864) жазасын өтеді. Тисдейл түрмеден «өзгерткен клоун» ретінде шықты, шын ниетті христианға айналды. Ол театрды тастап, Шеффилдтегі «Халлелуя» тобына қосылды. 1878 жылы ол өзінің автобиографиясын жариялады: «Харви Тисдейлдің өмірі мен оқиғалары, Өзгерткен клоун және Адам маймыл», сондай-ақ Уэйкфилд түрмесінде болған керемет өзгерісі туралы. 1881 жылға қарай ол 40 000-нан астам дана сатқанын мәлімдеді. Өмірінің соңғы жылдары Тисдейл Шеффилд және оның айналасында методизмді уағыздады. Ол Сарамен қайта табысып, ол 1883 жылы қайтыс болғанға дейін онымен бірге өмір сүрді. 1886 жылы ол қайтадан үйленді. Тисдейл 1904 жылы Фирваль жұмыс үйінің психиатриялық бөлімінде қайтыс болды және Шеффилдтегі Бас зиратта жерленді.

Адам өлтіруге әрекеті және сот

1862 жылы Тиздейлдің әйелі Сара одан ажырасып, екі қызын өзімен бірге алып кетті. Тиздейл оларды іздеп, тауып алғанда қайта оралуларын өтінді. Ұзақ іздеуден кейін Тиздейл ақыры Сарамен кездесіп, оны жезөкшелікпен ақша табуда және қыздарын да солай істеуге итермелеуде деп айыптады. Ол оның тұрған жеріне кіріп, оған бос оқ атып, содан кейін оның және өзінің тамырларын кесіп өлтіруге тырысты. Көрші араласып, билік органдарына хабар берді. Сара шабуылдан аман қалды және ауруханаға жеткізілді, ал Тиздейл тұтқындалып сотқа жіберілді. Сот процесін жариялаған көптеген газеттер Тиздейлдің соттағы әрекетін баяндап, Тиздейлдің «Мен оқ атып, түтін арасында өліп қалғым келді» деген сөзінен сот залында күлкі орын алғанын жазды. Өзін қорғау барысында ол былай деді: «Төрт ай бұрын біз Лидсте болдық. Мен оған 26 жыл бойы үйленгенмін. Ол қадам басқан жерді жақсы көретінмін, ал ол мені жек көретін. Біз Лидсте болғанда, ол бір сенбі күні таңертең үйден шығып кетті. Мен оны іздеп, алғаш рет оның көшеде күнкөріс табатынын көрдім, ол менің оны таппағанымды мақтан тұтты». Ол Уэйкфилд түрмесінде екі жылға қатаң еңбекке кесілді.

Қайтадан дінге кіру және дау-дамай

Тиздейл 1862 және 1864 жылдар аралығында Уэйкфилдте қамауға алынды. Ол түрмеде болған кезде дінін өзгерткенін және сахнадағы әдепсіз өмірін тастап, методизмнің ілімдерін уағыздауға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Түрмеден босатылғаннан кейін Тиздейл Шеффилдке оралып, методизмнің жаңалықтарын тарату үшін «Халлилуя» тобына қосылды. Дегенмен, оның адалдығы күмәнді: бұрынғы бейнесінен және өзінің екінші жарасы болған маймылдан арылу үшін Тиздейл өзінің барлық заттарын, соның ішінде маймыл костюмін Шеффилдтің қалыс-сергет залында өртемін деп жариялады. «Шеффилд Daily Telegraph» газеті «қала бойынша Харви Тиздейл, танымал маймыл-адам және клоун, өзінің тәжірибелерін баяндап, киімдері мен театрлық заттарын жояды» деген мазмұндағы хабарламалар таратылғанын жазды. Бірақ басқа газеттер оның заттарын Лидсте өртегенін, ал «Era» газеті оларды сатуға шығарғанын хабарлады: «Харви Тиздейлдің барлық пантомималары, маймылға арналған бөлшектері, қолжазбалары 2 фунт 10 шиллингке сатылады». Өзін-өзі мойындаған тәубесіне қарамастан, Тиздейлдің бұрынғы өмір салтынан толық арылмағанын көрсететін дәлелдер бар. Тиздейлдің айтуынша, ол кейін Тотлиге барып, Чарли есімді есекті сатып алған, онымен бірге далаларда жұмыс іздеп, азық-түлік табуға тырысқан. Ол осы қиын кезеңнен өтуге сенімінің көмектескенін айтады. Алайда, оның шынымен қиындыққа тап болғаны ма, әлде өзін шейіт ретінде көрсетуге тырысқаны күмәнді. Кейін ол Сарамен қайта табысып, оны методизмге өткізді.

Өлім

Тиздейл 1904 жылы 86 жасында қайтыс болды. Оның неден қайтыс болғаны туралы нақты мәлімет жоқ, есе орнына "кейбір уақыт бойы миының жұмысы бұзылған" делінген. Ол Фирваль жұмыс үйінің психиатриялық бөлімінде, онда екі аптадан бері тұрған болатын, қайтыс болды. Ол Шеффилд қалалық зиратында жерленген.

Өмірбаян және мұра

Тиздейл өзінің өмірбаянының алғашқы басылымын 1878 жылы жариялады. Ол бірнеше рет қайта басылып, 1881 жылға қарай 40 000-нан астам данасы сатылды. Теасдейл өзінің автобиографиясын, сонымен қатар өзі қол қойған суреттерін сатуды жалғастырды. "Харви Тиздейлдің өмірі мен оқиғалары, айналып келген клоун және маймыл адам, Уэйкфилд түрмесіндегі таңғажайып өзгерісі" – бұл Виктория дәуіріндегі өмір туралы жазылған ерекше туынды, ол жұмысшы табының ерекше өмірін толыққанды баяндайды. Автор өзін "Харви Тиздейл, айналып келген клоун және бір кезде әлемдегі маймыл адамды ең жақсы бейнелей білген, қазір құдайдың рақымымен күнәсі кешірілген, айқас жолында күресіп жүрген адам" деп сипаттаған. Автобиографиясы жоғары драмалық стильде жазылғандығымен, Шекспир мен Киелі кітаптан көп цитаталар келтіргендігімен және автордың шынайылығына күмән тудыратындығымен ерекшеленеді. Соңғы жылдары Теасдейлге деген қызығушылық жаңадан оянды. Шеффилд университетінде оның естеліктерін қайта басып шығару жұмыстары жүргізілуде. 2014 жылдың қыркүйегінде Point Blank Theatre Company "Харви Тиздейл: Шеффилд маймыл адамы" атты қойылымын Шеффилдтің "Ақыл фестивалі" аясында, Теасдейлдің өміріне сүйене отырып қойды. Қойылымда Верн Гриффитс Харви Тиздейл рөлінде, Джек Уиндл Хор ретінде, ал Доктор Батлердің Hatstand Medicine Band тобы Хэллелуя тобы ретінде өнер көрсетті.