Ивор Новолло: Уэльс шабыты мен 20 ғасырдың британдық сахнасы

Кіріспе

Уэльстік композитор және актер (1893–1951)

Ивор Новелло (шын аты Дэвид Айвор Дэвис; 15 қаңтар 1893 – 6 наурыз 1951) – уэльстік актер, драматург, әнші және композитор, 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ең танымал британдық артистердің бірі. Ол музыкалық отбасында дүниеге келген, алғашқы табыстары ән жазушы ретінде болды. Оның алғашқы үлкен хиті – "Keep the Home Fires Burning" (1914), ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үлкен танымалдыкқа ие болды. 1917 жылғы "Theodore & Co" қойылымы соғыс жылдарындағы аса танымал өнер туындысы болды. Соғыстан кейін Новелло бірнеше сәтті музыкалық комедияларға музыка жазды және кейіннен толық қойылымдарға музыка жазуға шақырылды. Ол мюзиклдерін оперетта стилінде жазды және көбінесе Кристофер Хассалдың либреттоларына музыка жазды. 1920 жылдары актерлік өнерге бет бұрды, алдымен британдық фильмдерде, содан кейін сахнада сәтті өнер көрсетті. Ол Альфред Хичкок түсірген "Жатақхана" және "Төмен қарай" (екеуі де 1927) атты екі нұсқаусыз фильмде ойнады. Сахнада ол "Лилиом" (1926) лондондық қойылымындағы бас рөлді сомдады. Новелло қысқа уақытқа Голливудқа барды, бірақ көп ұзамай Ұлыбританияға оралды, онда ол одан да көп табысқа жетті, әсіресе сахнада, өзінің сәнді Вест-Энд мюзиклдерін қойымдады. Олардың ең танымалдары – "Таңғажайып кеш" (1935) және "Би кезеңдері" (1939). 1930 жылдардан бастап ол Зена Дейрмен бірге жиі өнер көрсетіп, оған арналған рөлдерді өзінің туындыларына енгізді. Ол киноға музыка жазуын жалғастырды, бірақ мансабының соңғы кезеңінде сахналық мюзиклдерде үлкен жетістіктерге қол жеткізді: "Арманға қадам" (1945), "Корольдің рапсодиясы" (1949) және "Қуаныш сөзбен айтылады" (1951). 1955 жылы Ивор Новелло атымен сыйлық тағайындалды.

Алғашқы жылдар

Новелло Уэльстің Кардифф қаласында Дэвид Ивор Дэвис ретінде дүниеге келді (1852–1931 шамасында), ол қалалық кеңес үшін пәтер жалға алушы еді, ал оның әйелі Клара Новелло Дэвис – халықаралық деңгейде танымал ән оқытушысы және хор дирижері болған. Бала кезінде Новелло Уэльстің Эстеддфодында сәтті әнші болды. Оның анасы Лондонда дауыс сабақтары берді, онда ол жетекші артистермен, Джордж Эдвардстың «Гэйти» театрының актерлерімен, Лэндон Рональд сияқты классикалық музыканттармен және Аделина Патти сияқты әншілермен танысты. Осыдан кейін ол Оксфордтағы Магдален колледж мектебіне стипендиямен оқуға түсті, онда колледж хорында солист-требл болды. Кейін ол жас кезінде ертедегі қасиетті хор музыкасына ұзақ бойы тыңдауы, керісінше, оның талғамын құлпыра романтикалық музыкаға бұрды дегенін айтты. Оқуын бітірген соң, ол Кардиффте фортепиано сабақтары берді, содан кейін 1913 жылы анасымен бірге Лондонға көшіп келді. Олар Странд театрының үстіндегі пәтерді жалдады, ол оның өмірінің соңына дейін Лондон үйіне айналды. Лондонда ол өнерге демеушілік жасаған белгілі меценат және Уинстон Черчилльдің хатшысы сэр Эдвард Маршпен кеңес алды. Марш оны шығармалар жазуға ынталандырды және оның мансабына көмектесетін адамдармен таныстырды. 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Новелло «Үй оттарын сақтаңыз» әнін жазды, ол соғыс салдарынан отбасылары бөлінген көптеген адамдардың сезімдерін білдірді. Новелло американдық Лена Гилберт Фордтың сөзіне музыка жазды, және бұл ән үлкен сәттілікке ие болды, 21 жасында Новеллоға ақша мен даңқ әкелді. Басқа жағынан алғанда, соғыс Новеллоға оның жасындағы көптеген жігіттерге қарағанда аз әсер етті. Ол 1916 жылдың маусымына дейін әскери қызметке шақырылудан жалтарды, содан кейін Корольдік әскери-әуе күштерінің (RNAS) оқу лагеріне сынақтан өтуге ниеттенген ұшқыш лейтенант ретінде келді. Новелло екі рет ұшақ апатына ұшырағаннан кейін, Марш соғыстың қалған уақытында оны Лондон орталығындағы Адмиралтейство кеңсесіне ауыстыруды ұйымдастырды.

Композитор және актер

Новелло RNAS-те қызмет еткенде ән жазуды жалғастырды. Ол өзінің алғашқы сахналық табысына 1916 жылы «Теодор және компания» туындысымен қол жеткізді, бұл Джордж Гроссмит-младший мен Эдвард Лориллардтың қойылымы, музыкасын Новелло мен жас Джером Керн жазған. Сол жылы Новелло Андре Шарлоның «See Saw» ревюіне үлес қосты. Сол жылы Марш оны актер Бобби Эндрюспен таныстырды, ол Новеллоның өмірлік серігі болды. 1918 жылы және соғыс аяқталғаннан кейін Новелло музыкалық комедиялар мен ревюлер үшін сәтті жазуды жалғастырды. Олардың ішінде «Кім Хупер?» (1919) – Фред Томпсонның кітабы, Клиффорд Грейдің сөздері және Говард Талбот пен Новеллоның музыкасымен Пинеро пьесасының бейімделуі, сондай-ақ Томпсон мен П. Г. Водхаустың «Алтын шыбық» (1921) пьесасы бар, оның барлық музыкасын Новелло жазған. Шарло үшін ол «Tabs» (1918), «A to Z» (1921) және «Puppets» (1924) ревюлеріне әндер қосты. Соңғысы үшін ол өзінің танымал комедиялық әндерінің бірі «And Her Mother Came Too» әнін, Дион Титерэдж сөздерімен, Джек Бьюкенен үшін жазды. Швейцариялық кинорежиссер Луи Меркантон оны жарнамалық суретінің арқасында іздеп тапты. Меркантон оған «Қан шақыру» (1920) фильміндегі романтикалық рөлді ұсынды. Ал келесі жылдары сахнадағы басқа да рөлдерді сомдаған ол «Гордость и предубеждение» романының бейімделуінде Бингли рөлін ойнады. Осы кезде Новеллоның жазушы Зигфрид Сассонмен романы болды, ол қысқа ғана уақытқа созылды, бірақ Сассонның өмірбаянының авторы Джон Стюарт Робертс айтқандай, Новелло «жасыл гүлдер жинағандай, ғашықтарды жинаған толыққанды флирт еді». 1923 жылы Новелло Д. В. Гриффиттің «Ақ роза» фильмінде американдық кинода дебют жасады, сондай-ақ сол жылы «Түссіз адам» және басқа да британдық фильмдерде түсті. Ол содан кейін 1924 жылы шыққан табысты «Шұбар» пьесасының сценарийін жазып, өндірісіне жетекшілік етіп, басты рөлді ойнады. Бұл пьеса 1925 жылы фильмге айналдырылды, ол өте сәтті болды, ал 1926 және 1928 жылдары екі жалғасы шықты. Новеллоның басқа фильмдерінің ішінде Альфред Хичкоктің «The Lodger» және «Downhill» (1927) фильмдері де бар. Британдық кинокомпаниясы Gainsborough Pictures Новеллоға тиімді келісімшарт ұсынды, бұл оған Мейденхедке жақын Литтлвик Гриндегі ауыл үйін сатып алуға мүмкіндік берді. Ковард кәсіби тұрғыдан Новеллодан озып кеткен, бірақ 1927 жылы Новелло Ковардтың «Сирокко» пьесасында ойнаған кезде, ол сәтсіз аяқталып, ашылғаннан бір ай өткен соң жабылды. 1928 жылы Новелло Ковардтың әлдеқайда сәтті «Вортекс» романының бейімделуінде ойнады және өзінің соңғы бейсөз фильмін «Оңтүстік теңіздің көпіршігі» фильміне түсірді. 1929 жылы Новелло лирикалық сахнаға композиция жасауға оралды, «Джек салған үй» ревюі үшін сегіз ән жазды. Сол жылы ол өзінің «Симфония екі пәтерде» пьесасын ұсынды, оны келесі жылы Нью-Йоркке алып барды. Одан кейін «Ақиқат ойыны» Бродвей қойылымы табысқа ие болды, ол Голливуд студиясының назарына түсті. Ол MGM киносында жазу және түсіру келісімшартын қабылдады. Алайда ол Голливудта «Тарзан - маймыл» романының диалогтарын жазудан басқа ештеңе таба алмады. Лондонға оралған соң, ол «The Lodger» фильмінің дыбыстық қайта түсірілімінде (1932) ойнады. 1930 жылдардағы төрт мюзиклінің кітабы мен музыкасын Новелло жазды, Кристофер Хассалл сөздерін жазды, ал оркестрлеуді Чарльз Прентис жасады. «Гламуросты түн» ролінде Новелло мен Мэри Эллис ойнады, актерлік құрамында Зена Дейр, Олив Гилберт және Элизабет Уэлч болды. «Құқықсыз ұлылық» 1936 жылдың 11 қыркүйегінен бастап 296 қойылымға дейін, Новелло, Дороти Диксон және Зена Дейр басты рөлдерде ойнады. «Толқынның қыртысы» 1937 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 203 қойылымға дейін Новелло, Диксон және Гилберт ойнады. Бұл шоу Новеллоның анасының опера жазуға деген ертедегі арманына ең жақын болды, ол Вена Хофоперінде австриялық композитор-дирижер рөлін ойнады. Түрмедегі мерзім қысқа болғанымен, Новеллоға психикалық және физикалық жағынан ауыр соққы болды және оның ұзаққа созылатын салдары болды. Бірақ Новелло босатылғаннан кейін «Бейнелі жылдар» тобына қайта оралғанда, ол алғашқы кіруінде «күлкілі алғыс» алды. Шоуда Новелло ойнады, актерлік құрамында Филис Дейр, Зена Дейр, Олив Гилберт және Бобби Эндрюс болды. Ол әлі де жалғасып жатқан еді, Палас театрында, Новеллоның соңғы шоуы ашылған кезде. Бұл «Гейдің сөзі» (1951) болды. Новелло өзіне ешқандай рөл жазған жоқ, шоу комедиялық актриса Сисели Кортниджді басты рөлге ие етті және оның қалыптасқан үлгісінен шығып, еуропалық оперетта мен соғыстан кейінгі американдық мюзиклдердің қарама-қарсы стильдерін теңестірді. Ол 160 000 фунт стерлингтік мұра қалдырды. Новеллоның өліміне бірнеше апта бұрын Ковард оның туралы былай деп жазған: «Театр – жақсы, жаман және бейтарап – оның өмірінің махаббаты. Ол үшін басқа адамның ізденістері тек көлеңкелер ғана. Оның еңбегінің сыйақысы оның кез келген уақытта және кез келген жерде пайда болғанда британдық көпшіліктің көп бөлігі оны көруге ағылып келеді деген даусыз фактіде жатыр». «The Grove Dictionary of Music and Musicians» Новелло туралы былай дейді: «Эндрю Ллойд Уэббер пайда болғанға дейін ол 20 ғасырдың британдық мюзиклдерінің ең табысты композиторы болды». Новеллоның естелігіне арналған стипендия Корольдік драма өнері академиясында құрылды, ал 1952 жылы Клеменс Дейн жасаған оның қола бюсті Дрюри-Лейнде ашылды. Ковент-Гардендегі Әулие Павел шіркеуінде, актерлер шіркеуі ретінде танымал, Новеллоны еске алу үшін панель орнатылды, ал 1972 жылы оның өлімінің 21 жылдығын белгілеу үшін Әулие Павел соборында ескерткіш тас ашылды. 2009 жылдың 27 маусымында Уэльс мыңжылдық орталығының сыртында Новеллоның мүсіні ашылды. Мүсіннің тұғырына оның ең танымал әндері туралы мәліметтер орнатылды, сондай-ақ Новеллоға арналған арнайы жазба қосылды. Новеллоның естелігін «The Ivor Novello Appreciation Bureau» ұйымы тарапынан ұлтатты, ол жыл сайын бүкіл Ұлыбританияда, соның ішінде маусым айында Redroofs-қа жыл сайынғы саяхат ұйымдастырады. Новеллоның өлімінен кейін Redroofs сатылды, қазір ол театрлық оқу орталығы болып табылады. Новелло Роберт Альтманның 2001 жылғы «Gosford Park» фильмінде Джереми Нортам бейнеледі, сондай-ақ фильмнің саундтрегінде «Waltz of My Heart», «And Her Mother Came Too», «I Can Give You the Starlight», «What a Duke Should Be», «Why Isn't It You?» және «The Land of Might Have Been» сияқты оның бірнеше әндері қолданылды. Джереми Ирвин 2021 жылы Терренс Дэвис түсірген «Benediction» фильмінде, соғыс ақыны Зигфрид Сассонның өмірі туралы фильмде Новелло рөлін ойнады.

Novello continued to write songs while serving in the RNAS. He had his first stage success with Theodore & Co in 1916, a production by George Grossmith Jr. and Edward Laurillard with a score composed by Novello and the young Jerome Kern. In the same year, Novello contributed to André Charlot's revue See Saw. In the same year, Marsh introduced him to the actor Bobbie Andrews, who became Novello's life partner. In 1918 and after the war, Novello continued to write successfully for musical comedy and revue. The former included Who's Hooper? (1919), an adaptation of a Pinero play, with a book by Fred Thompson, lyrics by Clifford Grey, and music by Howard Talbot and Novello, and The Golden Moth by Thompson and P. G. Wodehouse (1921), for which Novello provided the entire score. For Charlot, he contributed numbers to the revues Tabs (1918), A to Z (1921) and Puppets (1924). For the second of these, his songs included one of his few well known comedy numbers, "And Her Mother Came Too", with lyrics by Dion Titheradge, written for Jack Buchanan. he was sought out, on the strength of a publicity photograph, by the Swiss film director Louis Mercanton. Mercanton offered him a silent film role as the romantic lead in The Call of the Blood (1920). and, among other stage engagements in the next years, he played Bingley in a charity adaptation of Pride and Prejudice. At about this time, Novello had an affair with the writer Siegfried Sassoon; it was short lived, but in the words of Sassoon's biographer John Stuart Roberts, Novello "was a consummate flirt who collected lovers as he gathered lilacs". In 1923, Novello made his American movie debut in D. W. Griffith's The White Rose, and the same year he starred in The Man Without Desire, among other British films. He next co wrote, produced and starred in the successful 1924 play The Rat. The play was made into a film in 1925, which was so successful that two sequels followed in 1926 and 1928. Other films in which Novello starred included Alfred Hitchcock's The Lodger, where he played the title character, and Downhill (both in 1927). The British film company Gainsborough Pictures offered Novello a lucrative contract, which enabled him to buy a country house in Littlewick Green, near Maidenhead. Coward had by now caught up to Novello professionally, despite a joint disaster when Novello starred in Coward's play Sirocco in 1927, which was a débâcle, and closed within a month of opening. In 1928 Novello starred in the silent adaptation of Coward's much more successful The Vortex, and made his last silent film, A South Sea Bubble. Novello returned to composing for the lyric stage in 1929, writing eight numbers for the revue The House that Jack Built. In the same year, he presented his own play Symphony in Two Flats, which he took to New York the following year. It was followed by a successful Broadway production of his The Truth Game, which brought him to the attention of Hollywood studios. He accepted a contract to write for and appear in MGM films. He found little to do in Hollywood, however, beyond writing the dialogue for Tarzan the Ape Man. Returning to London, he starred in the sound remake of The Lodger (1932). For all his four 1930s musicals, Novello wrote the book and music, Christopher Hassall wrote the lyrics, and the orchestrations were by Charles Prentice. Glamorous Night starred Novello and Mary Ellis, with a cast including Zena Dare, Olive Gilbert and Elizabeth Welch, and ran from 2 May 1935 to 18 July 1936, at Drury Lane and then the London Coliseum. Careless Rapture ran from 11 September 1936 for 296 performances, with Novello, Dorothy Dickson and Zena Dare in the leading roles. Crest of the Wave starred Novello, Dickson and Gilbert, and ran from 1 September 1937 for 203 performances. This show was the closest Novello came to fulfilling his mother's early ambitions for him to write operas; he played an Austrian composer conductor at the Wiener Hofoper. The prison term, though short, came as a severe shock to Novello, both mentally and physically, and had serious lasting effects. but when Novello returned to The Dancing Years after his release, he received "a rapturous ovation" on his first entrance. The show starred Novello and the cast included Phyllis Dare, Zena Dare, Olive Gilbert and Bobbie Andrews. It was still running, at the Palace Theatre, when Novello's last show opened. This was Gay's the Word (1951). Novello had written no role for himself; the show starred the comedy actress Cicely Courtneidge and was a departure from his established pattern, balancing the contrasting styles of European operetta and post war American musicals. He left an estate worth £160,000 (£0.16 in 1951 is equivalent to about <calculated amount> in recent yearsmillion in ). Only a few weeks before Novello's death, Coward had written of him: "Theatre – good, bad and indifferent – is the love of his life. For him, other human endeavours are mere shadows. The reward of his work lies in the indisputable fact that whenever and wherever he appears the vast majority of the British public flock to see him." The Grove Dictionary of Music and Musicians writes of Novello that he was "until the advent of Andrew Lloyd Webber, the 20th century's most consistently successful composer of British musicals". A scholarship in memory of Novello was established at the Royal Academy of Dramatic Art, and in 1952 a bronze bust of him by Clemence Dane was unveiled at Drury Lane. In St. Paul's, Covent Garden, known as the actors' church, a panel was installed to commemorate Novello, and in 1972, to mark the 21st anniversary of his death, a memorial stone was unveiled in St. Paul's Cathedral. On 27 June 2009, a statue of Novello was unveiled outside the Wales Millennium Centre in Cardiff Bay. Plaques detailing some of his best known songs are fitted to the pedestal, along with a dedication to Novello. Novello's memory is promoted by The Ivor Novello Appreciation Bureau, which holds annual events around Britain, including an annual pilgrimage to Redroofs each June. Redroofs was sold after Novello's death, and is now a theatre training school. Novello was portrayed in Robert Altman's 2001 film Gosford Park by Jeremy Northam, and several of his songs were used for the film's soundtrack, including "Waltz of My Heart", "And Her Mother Came Too", "I Can Give You the Starlight", "What a Duke Should Be", "Why Isn't It You?" and "The Land of Might Have Been". Jeremy Irvine played Novello in the 2021 Terence Davies film Benediction, about the life of his one time lover, the war poet Siegfried Sassoon.

Әндер

Новеллоның белгілі әндерінің қатарында "Үй оттарын сақтай біл", "Қанаттарыңды жи", "Арман арқылы шағылыс", "Англияның раушаны", "Саған жұлдыз сыйлай аламын", "Оның анасы да келді", "Жаным", "Болмаған жер", "Патшаға сәлем бергенімде", "Лилии жинаймыз", "Күндердің бірінде жүрегім оянады", "Кеше", "Жүрегімнің вальсі", "Неге сен емессің", "Өмірім сенікі", "Кішкентай жүрек, үйге ұш", "Қызды алып кет" және "Жасылгүл" бар. Гров музыка және музыканттар сөздігінде Уэбб Новеллоның туындылары көбінесе "романтикалық" және "Руританиялық" деп есептелетінін, бірақ оның музыкасы "қазіргі танымынан гөрі әлдеқайда алуан түрлі" екенін жазады. Уэбб "Күндердің бірінде жүрегім оянады" сияқты романтикалық хиттері "көтеріңкі оперетталық хорлармен және джаз дәуірінің әндерімен" теңгерілгенін, ал "Англияның раушаны" – Эльгар немесе Уолтонмен салыстыруға болатын мәртебелі патриоттық туынды" деп санайды.