Кіріспе

Олтен (Жоғары Алемандық: Оуте) – Швейцариядағы Солотхурн кантонындағы қала және осы аттас округтің орталығы. Олтен орта ғасырларда Ааре өзені арқылы салынған көпірдің орнында қала болып өскен. Бір кезде тоқырауға ұшырағаннан кейін, 19 ғасырда теміржол қаласы ретінде қарқынды дамыды. Оның теміржол станциясы – Швейцарияның маңызды теміржол торабы, Цюрих, Базель, Берн және Люцернге қарайтын бағыттардың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл қалалардың барлығына пойызбен 30 минут ішінде жетуге болады, сонымен қатар қалада Швейцария мемлекеттік теміржолының депосы да бар.

Тарих

Олтеннің маңында Магдален дәуірінде (шамамен 16 000–14 000 жыл бұрын) көптеген артефакттар қазылып алынды. Мезолит және неолит кезеңдеріне жататын табылған заттар да бар, бірақ тұрақтардың іздері жоқ, сондай-ақ керамикалық бұйымдар да табылмаған. Қола және темір дәуірлеріне қатысты табылған заттар да аз. Бұл жерде римдік кезеңде викус болған. Елді мекеннің атауы белгісіз, бірақ ол маңызды орын болғанға ұқсайды, бұл Аар өзені арқылы салынған көпірдің болуын көрсетеді. Римдік қонысы 3 ғасырдың соңында қираған болуы мүмкін. 3 ғасырдың соңында көпір басында, бұрынғы викустың оңтүстік-шығыс бұрышында бекініс салынды. Бұл қамал 4 ғасырда тасталып, кейіннен Солотхурн және Брюггте Аар өзенінен өту орындарын қорғайтын, кеш римдік бекіністерге ұқсас үлкен қамалмен ауыстырылды. Ортағасырлық қоныс римдік қамалдың негізінде салынған. Ол 1201 жылы алғаш рет айтылады, Олтун (Галлия тіліндегі *Olodunum сөзінен тараған, «dun» қосымшасы «бекініс» мағынасын білдіреді, ал «olo» префиксі, мүмкін, гидронимнен алынған, яғни «өзен бекінісі»). 13 ғасырда Фрогбург графының иелігінде болды, 1377 жылы Кибургке, 1384 жылы Габсбургке өтті. 1407 жылы Олтен Базель әкімшілігіне қарады, ол инфрақұрылымға инвестиция жасады, бірақ 1411 және 1422 жылдары өрттен қирады. Базель 1422 жылғы өрттен кейін қаланы қайта құруға қызығушылық танытпады және 1426 жылы елді мекенді Солотхурнға сатты. Орта ғасырлар бойы Олтен негізінен қызмет көрсету орындарымен (ұстаханалар, таверналар) жабдықталған бекітілген көпір басы болды; 1600 жылы халық саны шамамен 500 адамды құрады. Олтен 1653 жылы швейцариялық шаруалар соғысында көтерілісшілерді қолдағандығы үшін қала құқығынан айырылды. Бұл Олтенде билікке қарсы тұру дәстүрінің қалыптасуына әкелді, ал қала 1798 жылғы шабуылда француз әскерлерін азат етушілер ретінде қарсы алды. 1814 жылы Солотхурн швейцариялық жаңаруға қарсы Олтен патриоттарының тағы бір көтерілісін басты. Салынған аумақтың 6,0%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 15,6%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, 11,6%-ын көлік инфрақұрылымы құрады. Энергия және сумен жабдықтау инфрақұрылымы және басқа да арнайы дамыған аумақтар аумақтың 4,2%-ын, ал саябақтар, жасыл белдеулер мен спорт алаңдары 3,1%-ын құрады. Орманды жерлердің 40,7%-ы тығыз орманмен, ал 1,1%-ы жеміс ағаштарымен немесе шағын ағаштар тобымен жабылған. Егіс жерлерінің 6,2%-ы егін өсіруге, 5,9%-ы жайылымдарға пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағынды су болып табылады.

Демография

Олтеннің 2008 жылғы халық санында шетелдік азаматтардың үлесі 27,3% құрайды. Соңғы 10 жылда (1999–2009 жылдары) халық саны 1,2% өсті. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәлімет бойынша) неміс тілінде сөйлейді (13 855 адам немесе 82,7%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (844 адам немесе 5,0%), ал үшінші – албан тілі (356 адам немесе 2,1%). Француз тілінде сөйлейтін 167 адам, ал романш тілінде – 22 адам бар. Муниципалитеттегі тұрғындардың 4596-сы немесе шамамен 27,4% Олтенде туып, 2000 жылы сол жерде тұрған. Олардың 2920-сы немесе 17,4% сол кантонда, 4585-і немесе 27,4% Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 3904-і немесе 23,3% Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы муниципалитетте 6700 үйленбеген адам болды. 7504 адам үйленген, 1356-сы жесір, ал 1197-сі ажырасқан. 2000 жылы муниципалитетте 8069 жеке шаруашылық бар еді, орташа есеппен әр шаруашылықта 2 адам тұрды. 2000 жылы муниципалитетте 9217 пәтер тіркелді. Ең көп кездесетін пәтерлер 3 бөлмелі (3158 пәтер). 677 бір бөлмелі және 1669 бес және одан көп бөлмелі пәтерлер де бар. Осы пәтерлердің 7928-і (жалпы санының 86,0%) тұрақты түрде пайдаланылып, 820-сы (8,9%) маусымдық, ал 469-ы (5,1%) бос болды. 2010 жылы муниципалитеттегі бос пәтерлердің көрсеткіші 1,85% құрады.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Ескі қала, құрамына рим дәуіріндегі викус, сондай-ақ орта ғасырлық және жаңа заманғы дамулар кіретін, пойыз станциясы, Диккенбенли тау үстіндегі және рим дәуіріндегі ежелгі қонысы, Ааре өзеніндегі жабық ағаш көпір және Табиғат мұражайы – Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұра орындары тізіміне енгізілген. Олтен қаласының барлық аумағы Швейцария мұра орындарының тізіміне қосылған.

Мәдениет

Жыл сайын 1 тамызда өзен бойымен жүзіп өтетін қайықтардан әсем фейерверк көрсетіледі. Бұл қаланың танымал орындарының бірі – ағаштан салынған жаяу көпірдің де орналасқан жері. Олтен қаласының теміржол стансасының ресторанында Макс Фриш және Фридрих Дюренмат сияқты жазушылардың құрамына кірген "Ольтен тобы" (Gruppe Olten) және 1863 жылы Швейцария Альпілік клубы құрылған.

Саясат

2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SP болды, ол дауыстардың 25,31%-ын алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар SVP (21,42%), FDP (18,61%) және CVP (15,8%) болды. Федералды сайлауда барлығы 5515 дауыс берілді, сайлауға қатысу көрсеткіші 50,9% құрады.

Экономика

Швейцарияның ең маңызды батыс-шығыс және солтүстік-оңтүстік бағыттарының тоғысқан жерінде орналасқан Олтен қаласы 150 жылдан бері теміржол қаласы болып есептеледі. Швейцария Федералдық Теміржолдары 1855 жылы Швейцарияның Орталық Теміржолымен құрылған орталық күтім қызметін жүзеге асырады. SBB Cargo International компаниясының бас кеңсесі де Олтенде орналасқан. Швейцариядағы ең ірі жылжымайтын мүлік компанияларының бірі – Swiss Prime Site компаниясының бас кеңсесі бүгінде Олтенде орналасқан. 1916 жылы Отто Уолтер «Уолтер» баспасын құрды, онда Отто Ф. Уолтер 1956 жылдан 1966 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл ғимаратты қазір Alternative Bank Schweiz (ABS) пайдаланады. 2010 жылы Олтендегі жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрады. 2008 жылы алғашқы экономикалық секторда 19 адам жұмыс істесе, осы секторда 7 кәсіпорын жұмыс істеді. Екінші секторда 2825 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 147 кәсіпорын тіркелді. Үшінші секторда 13 000 адам жұмыс істейді, осы секторда 1067 кәсіпорын жұмыс істейді. 2000 жылы муниципалитетке 11 508 жұмысшы келді, ал 4 156 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортеры болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға 2,8 жұмысшы келеді. Жұмыс істейтін халықтың 28,4%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 37,6%-ы жеке көлікпен барады. Сол оқу жылында балабақшада 254 бала білім алды. Кантонның мектеп жүйесі студенттерден алты жылдық бастауыш білім алуды талап етеді, ал кейбір балалар кішкентай, мамандандырылған сыныптарға қатысады. Муниципалитетте бастауыш мектепте 767 оқушы, ал арнайы, кішкентай сыныптарда 74 оқушы оқиды. Орта мектеп бағдарламасы үш жылдық міндетті оқудан және одан кейін үштен бес жылға дейінгі қосымша, жоғары деңгейдегі білім беруден тұрады. Олтенде 454 орта мектеп оқушысы білім алады. 2000 жылы Олтенде басқа муниципалитеттерден келген 1526 оқушы болды, ал 183 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерге барды.

Спорт

EHC Olten – Швейцария лигасында ойнайтын хоккей командасы. Олар өздерінің үйіндегі ойындарын 6,500 орындық Клайнхольц Аренасында өткізеді және оны үнемі толықтырады. SC Altstadt Olten – Швейцария хоккей лигасы жүйесінің бесінші лигасы болып табылатын Екінші Регионалдық лигада ойнайды. Бұл команда да өз үйіндегі ойындарын Клайнхольц Аренасында өткізеді.