Ольтен – Швейцарияның Солотурн кантонындағы қала. Тарихы орта ғасырлардан басталады, теміржол торабы ретінде дамыды. Археологиялық қазбалар да маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Олтен (Жоғары Алемандық: Оуте) – Швейцариядағы Солотхурн кантонындағы қала және осы аттас округтің орталығы. Олтен орта ғасырларда Ааре өзені арқылы салынған көпірдің орнында қала болып өскен. Бір кезде тоқырауға ұшырағаннан кейін, 19 ғасырда теміржол қаласы ретінде қарқынды дамыды. Оның теміржол станциясы – Швейцарияның маңызды теміржол торабы, Цюрих, Базель, Берн және Люцернге қарайтын бағыттардың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл қалалардың барлығына пойызбен 30 минут ішінде жетуге болады, сонымен қатар қалада Швейцария мемлекеттік теміржолының депосы да бар.
Olten (High Alemannic: Oute) is a town in the canton of Solothurn in Switzerland and capital of the district of the same name. Olten grew into a town during the Middle Ages at the location of a bridge over the Aare. After a period of decline, it grew rapidly as a railway town in the 19th century. Its railway station is a major rail hub of Switzerland, located at the junction of lines to Zürich, Basel, Bern, and Lucerne, all of which are within 30 minutes by train, and the town is also home to a depot for Swiss Federal Railways.
Тарих
Олтеннің маңында Магдален дәуірінде (шамамен 16 000–14 000 жыл бұрын) көптеген артефакттар қазылып алынды. Мезолит және неолит кезеңдеріне жататын табылған заттар да бар, бірақ тұрақтардың іздері жоқ, сондай-ақ керамикалық бұйымдар да табылмаған. Қола және темір дәуірлеріне қатысты табылған заттар да аз. Бұл жерде римдік кезеңде викус болған. Елді мекеннің атауы белгісіз, бірақ ол маңызды орын болғанға ұқсайды, бұл Аар өзені арқылы салынған көпірдің болуын көрсетеді. Римдік қонысы 3 ғасырдың соңында қираған болуы мүмкін. 3 ғасырдың соңында көпір басында, бұрынғы викустың оңтүстік-шығыс бұрышында бекініс салынды. Бұл қамал 4 ғасырда тасталып, кейіннен Солотхурн және Брюггте Аар өзенінен өту орындарын қорғайтын, кеш римдік бекіністерге ұқсас үлкен қамалмен ауыстырылды. Ортағасырлық қоныс римдік қамалдың негізінде салынған. Ол 1201 жылы алғаш рет айтылады, Олтун (Галлия тіліндегі *Olodunum сөзінен тараған, «dun» қосымшасы «бекініс» мағынасын білдіреді, ал «olo» префиксі, мүмкін, гидронимнен алынған, яғни «өзен бекінісі»). 13 ғасырда Фрогбург графының иелігінде болды, 1377 жылы Кибургке, 1384 жылы Габсбургке өтті. 1407 жылы Олтен Базель әкімшілігіне қарады, ол инфрақұрылымға инвестиция жасады, бірақ 1411 және 1422 жылдары өрттен қирады. Базель 1422 жылғы өрттен кейін қаланы қайта құруға қызығушылық танытпады және 1426 жылы елді мекенді Солотхурнға сатты. Орта ғасырлар бойы Олтен негізінен қызмет көрсету орындарымен (ұстаханалар, таверналар) жабдықталған бекітілген көпір басы болды; 1600 жылы халық саны шамамен 500 адамды құрады. Олтен 1653 жылы швейцариялық шаруалар соғысында көтерілісшілерді қолдағандығы үшін қала құқығынан айырылды. Бұл Олтенде билікке қарсы тұру дәстүрінің қалыптасуына әкелді, ал қала 1798 жылғы шабуылда француз әскерлерін азат етушілер ретінде қарсы алды. 1814 жылы Солотхурн швейцариялық жаңаруға қарсы Олтен патриоттарының тағы бір көтерілісін басты. Салынған аумақтың 6,0%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 15,6%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, 11,6%-ын көлік инфрақұрылымы құрады. Энергия және сумен жабдықтау инфрақұрылымы және басқа да арнайы дамыған аумақтар аумақтың 4,2%-ын, ал саябақтар, жасыл белдеулер мен спорт алаңдары 3,1%-ын құрады. Орманды жерлердің 40,7%-ы тығыз орманмен, ал 1,1%-ы жеміс ағаштарымен немесе шағын ағаштар тобымен жабылған. Егіс жерлерінің 6,2%-ы егін өсіруге, 5,9%-ы жайылымдарға пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағынды су болып табылады.
Significant amounts of artefacts of the Magdalenian (c. 16'000 to 14'000 years ago) have been excavated near Olten. There are also finds dated to the Mesolithic and Neolithic, but there is no trace of a settlement, and no ceramic finds; finds dating to the Bronze and Iron Ages are also rather limited. There was a vicus at the site during the Roman era. The name of the settlement is not known, but it seems to have been of a certain importance, presumably reflecting the presence of a bridge across the Aar River. The Roman settlement was probably destroyed in the later 3rd century. At the end of the 3rd century, a fortification was built at the bridge head, on the south eastern corner of the earlier vicus. This fortress was abandoned in the 4th century, and later replaced by a larger castle, comparable to late Roman fortresses protecting crossings of the Aar at Solothurn and Brugg. The medieval settlement was built on the foundations of the Roman castle. It is first mentioned in 1201, as Oltun (conjectured as continuing an *Olodunum, with the Gaulish suffix dunum "fort", and a prefix olo , possibly from a hydronym, thus "river fort"). It was in possession of the counts of Frohburg in the 13th century, passing to Kyburg in 1377 and to Habsburg in 1384. Olten passed under the administration of Basel in 1407, which invested in infrastructure, which was however destroyed in fires in 1411 and 1422. Basel lost interest in rebuilding the town again after the 1422 fire, and sold the settlement to Solothurn in 1426. Throughout the medieval period, Olten was little more than a fortified bridge head with some services (blacksmiths, taverns); its total population is estimated to about 500 people for the year 1600. Olten lost its city rights in 1653 as punishment for its support of the rebels in the Swiss Peasant War. This resulted in a lasting tradition of resistance against authority in Olten, and the town welcomed as liberators the French troops in the 1798 invasion. In 1814, Solothurn suppressed another rebellion of Olten patriots against the Swiss Restauration. Of the built up area, industrial buildings made up 6.0% of the total area while housing and buildings made up 15.6% and transportation infrastructure made up 11.6%. Power and water infrastructure as well as other special developed areas made up 4.2% of the area while parks, green belts and sports fields made up 3.1%. Out of the forested land, 40.7% of the total land area is heavily forested and 1.1% is covered with orchards or small clusters of trees. Of the agricultural land, 6.2% is used for growing crops and 5.9% is pastures. All the water in the municipality is flowing water.
Демография
Олтеннің 2008 жылғы халық санында шетелдік азаматтардың үлесі 27,3% құрайды. Соңғы 10 жылда (1999–2009 жылдары) халық саны 1,2% өсті. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәлімет бойынша) неміс тілінде сөйлейді (13 855 адам немесе 82,7%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (844 адам немесе 5,0%), ал үшінші – албан тілі (356 адам немесе 2,1%). Француз тілінде сөйлейтін 167 адам, ал романш тілінде – 22 адам бар. Муниципалитеттегі тұрғындардың 4596-сы немесе шамамен 27,4% Олтенде туып, 2000 жылы сол жерде тұрған. Олардың 2920-сы немесе 17,4% сол кантонда, 4585-і немесе 27,4% Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 3904-і немесе 23,3% Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы муниципалитетте 6700 үйленбеген адам болды. 7504 адам үйленген, 1356-сы жесір, ал 1197-сі ажырасқан. 2000 жылы муниципалитетте 8069 жеке шаруашылық бар еді, орташа есеппен әр шаруашылықта 2 адам тұрды. 2000 жылы муниципалитетте 9217 пәтер тіркелді. Ең көп кездесетін пәтерлер 3 бөлмелі (3158 пәтер). 677 бір бөлмелі және 1669 бес және одан көп бөлмелі пәтерлер де бар. Осы пәтерлердің 7928-і (жалпы санының 86,0%) тұрақты түрде пайдаланылып, 820-сы (8,9%) маусымдық, ал 469-ы (5,1%) бос болды. 2010 жылы муниципалитеттегі бос пәтерлердің көрсеткіші 1,85% құрады.
Olten has a population of as of 2008, 27.3% of the population are resident foreign nationals. Over the last 10 years (1999–2009 ) the population has changed at a rate of 1.2%. Most of the population (as of 2000) speaks German (13,855 or 82.7%), with Italian being second most common (844 or 5.0%) and Albanian being third (356 or 2.1%). There are 167 people who speak French and 22 people who speak Romansh. Of the population in the municipality 4,596 or about 27.4% were born in Olten and lived there in 2000. There were 2,920 or 17.4% who were born in the same canton, while 4,585 or 27.4% were born somewhere else in Switzerland, and 3,904 or 23.3% were born outside of Switzerland. as of 2000, there were 6,700 people who were single and never married in the municipality. There were 7,504 married individuals, 1,356 widows or widowers and 1,197 individuals who are divorced. as of 2000, there were 8,069 private households in the municipality, and an average of 2. persons per household. In 2000 there were 9,217 apartments in the municipality. The most common apartment size was 3 rooms of which there were 3,158. There were 677 single room apartments and 1,669 apartments with five or more rooms. Of these apartments, a total of 7,928 apartments (86.0% of the total) were permanently occupied, while 820 apartments (8.9%) were seasonally occupied and 469 apartments (5.1%) were empty. The vacancy rate for the municipality, in 2010, was 1.85%.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Ескі қала, құрамына рим дәуіріндегі викус, сондай-ақ орта ғасырлық және жаңа заманғы дамулар кіретін, пойыз станциясы, Диккенбенли тау үстіндегі және рим дәуіріндегі ежелгі қонысы, Ааре өзеніндегі жабық ағаш көпір және Табиғат мұражайы – Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұра орындары тізіміне енгізілген. Олтен қаласының барлық аумағы Швейцария мұра орындарының тізіміне қосылған.
The Old City, which includes a Roman era vicus as well as medieval and early modern developments, Train Station, the prehistoric and Roman era hilltop settlement of Dickenbännli, the covered wooden bridge over the Aare river and the Naturmuseum are listed as Swiss heritage sites of national significance. The entire town of Olten is part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.
Мәдениет
Жыл сайын 1 тамызда өзен бойымен жүзіп өтетін қайықтардан әсем фейерверк көрсетіледі. Бұл қаланың танымал орындарының бірі – ағаштан салынған жаяу көпірдің де орналасқан жері. Олтен қаласының теміржол стансасының ресторанында Макс Фриш және Фридрих Дюренмат сияқты жазушылардың құрамына кірген "Ольтен тобы" (Gruppe Olten) және 1863 жылы Швейцария Альпілік клубы құрылған.
Every year, on 1 August, a large firework show occurs from boats floating down the river. It is also home to a wooden foot bridge, one of the towns landmarks. In Olten's railway station restaurant, the Gruppe Olten (Olten Group), a group of writers that included Max Frisch and Friedrich Dürrenmatt, was founded, as was the Swiss Alpine Club in 1863.
Саясат
2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SP болды, ол дауыстардың 25,31%-ын алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар SVP (21,42%), FDP (18,61%) және CVP (15,8%) болды. Федералды сайлауда барлығы 5515 дауыс берілді, сайлауға қатысу көрсеткіші 50,9% құрады.
In the 2007 federal election the most popular party was the SP which received 25.31% of the vote. The next three most popular parties were the SVP (21.42%), the FDP (18.61%) and the CVP (15.8%). In the federal election, a total of 5,515 votes were cast, and the voter turnout was 50.9%.
Экономика
Швейцарияның ең маңызды батыс-шығыс және солтүстік-оңтүстік бағыттарының тоғысқан жерінде орналасқан Олтен қаласы 150 жылдан бері теміржол қаласы болып есептеледі. Швейцария Федералдық Теміржолдары 1855 жылы Швейцарияның Орталық Теміржолымен құрылған орталық күтім қызметін жүзеге асырады. SBB Cargo International компаниясының бас кеңсесі де Олтенде орналасқан. Швейцариядағы ең ірі жылжымайтын мүлік компанияларының бірі – Swiss Prime Site компаниясының бас кеңсесі бүгінде Олтенде орналасқан. 1916 жылы Отто Уолтер «Уолтер» баспасын құрды, онда Отто Ф. Уолтер 1956 жылдан 1966 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл ғимаратты қазір Alternative Bank Schweiz (ABS) пайдаланады. 2010 жылы Олтендегі жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрады. 2008 жылы алғашқы экономикалық секторда 19 адам жұмыс істесе, осы секторда 7 кәсіпорын жұмыс істеді. Екінші секторда 2825 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 147 кәсіпорын тіркелді. Үшінші секторда 13 000 адам жұмыс істейді, осы секторда 1067 кәсіпорын жұмыс істейді. 2000 жылы муниципалитетке 11 508 жұмысшы келді, ал 4 156 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортеры болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға 2,8 жұмысшы келеді. Жұмыс істейтін халықтың 28,4%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 37,6%-ы жеке көлікпен барады. Сол оқу жылында балабақшада 254 бала білім алды. Кантонның мектеп жүйесі студенттерден алты жылдық бастауыш білім алуды талап етеді, ал кейбір балалар кішкентай, мамандандырылған сыныптарға қатысады. Муниципалитетте бастауыш мектепте 767 оқушы, ал арнайы, кішкентай сыныптарда 74 оқушы оқиды. Орта мектеп бағдарламасы үш жылдық міндетті оқудан және одан кейін үштен бес жылға дейінгі қосымша, жоғары деңгейдегі білім беруден тұрады. Олтенде 454 орта мектеп оқушысы білім алады. 2000 жылы Олтенде басқа муниципалитеттерден келген 1526 оқушы болды, ал 183 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерге барды.
Located at the crossroads of the most important west–east and north–south lines of Switzerland, Olten has been considered a railway town for more than 150 years. The Swiss Federal Railways is running here a central maintenance facility established in 1855 by Swiss Central Railway. The headquarters of SBB Cargo International are in Olten as well. Swiss Prime Site, one of the most important real estate companies in Switzerland, has its head office in Olten today. In 1916, the Walter Verlag was founded by Otto Walter, where Otto F. Walter worked from 1956 to 1966. The former building is now used by the Alternative Bank Schweiz (ABS). as of 2010, Olten had an unemployment rate of 4.4%. as of 2008, there were 19 people employed in the primary economic sector and about 7 businesses involved in this sector. 2,825 people were employed in the secondary sector and there were 147 businesses in this sector. 13,000 people were employed in the tertiary sector, with 1,067 businesses in this sector. In 2000, there were 11,508 workers who commuted into the municipality and 4,156 workers who commuted away. The municipality is a net importer of workers, with about 2.8 workers entering the municipality for every one leaving. Of the working population, 28.4% used public transportation to get to work, and 37.6% used a private car. During that school year, there were 254 children in kindergarten. The canton's school system requires students to attend six years of primary school, with some of the children attending smaller, specialized classes. In the municipality there were 767 students in primary school and 74 students in the special, smaller classes. The secondary school program consists of three lower, obligatory years of schooling, followed by three to five years of optional, advanced schools. 454 lower secondary students attend school in Olten. as of 2000, there were 1,526 students in Olten who came from another municipality, while 183 residents attended schools outside the municipality.
Спорт
EHC Olten – Швейцария лигасында ойнайтын хоккей командасы. Олар өздерінің үйіндегі ойындарын 6,500 орындық Клайнхольц Аренасында өткізеді және оны үнемі толықтырады. SC Altstadt Olten – Швейцария хоккей лигасы жүйесінің бесінші лигасы болып табылатын Екінші Регионалдық лигада ойнайды. Бұл команда да өз үйіндегі ойындарын Клайнхольц Аренасында өткізеді.
EHC Olten, hockey team playing in the Swiss League. They play their home games in the 6,500 seat Kleinholz Arena, which they regularly fill. SC Altstadt Olten plays in the Second Regio League, the fifth tier of the Swiss ice hockey league system. The team also plays its home games in the Kleinholz Arena.