Кіріспе

Штокавиан немесе Штокавиан (/ʃ//t//ɒ/'/k//ɑː//v//i//ə//n//, // /'/k//æ//v//; / ,) – көпорталық серб-хорват тілінің престиждік үлкен диалектісі және оның серб, хорват, босния және Черногория тілдерінің нормативтік негізі. Ол Оңтүстік славян тілдерінің байланысты диалекттер жиынтығының бір бөлігі. Оның атауы "не" деген мағынаны білдіретін сұрақ сөзі – što (Батыс Штокавиан; Шығыс Штокавиан тілінде šta) сөзінен шыққан. Бұл Kajkavian және Chakavian (kaj және ča сөздері де "не" дегенді білдіреді) тілдерінен ерекшеленеді. Штокавиан Сербияда, Черногорияда, Босния мен Герцеговинада, Хорватияның көп бөлігінде және Австрияның Бургенланд аймағының оңтүстік бөлігінде қолданылады. Штокавианның негізгі тармақтары үш принципке негізделген: біріншісі – субдиалекттің Ескі Штокавиан немесе Жаңа Штокавиан екендігіне байланысты әртүрлі екпіндер, екіншісі – ескі славян фонемасы жаттың өзгеруі (Икавиан, Ижекавиан немесе Экавиан), үшіншісі – Жаңа протославян изоглосының болуы (Шакавиан немесе Штаккавиан). Қазіргі диалектология әдетте Штокавианның жеті субдиалектісін мойындайды.

Штокавианның ерте тарихы

Ерте ортағасырлық славяндар, кейіннен түрлі болгар және серб-хорват диалектілерін сөйлеген, Молдавия және Паннония аймақтарында қоныс аударды. Фредерик Кортландттың сөзіне сүйенсек, ортақ ерекшеліктер "Транс-Карпат" отанынан бастау алады, ал 4-6 ғасырларда "славян тілінің негізгі диалектілік топтары қалыптасты". Диалектологтар мен славистердің пікірінше, Батыс Оңтүстік славян тілдерінің бөліну кезінде бес топқа жіктелді, нақтырақ айтқанда, екі ірі топ: бірі – словен тілі, екіншісі – серб-хорват тілі, олар төрт диалектіге бөлінді. Соңғы топты екіге бөлуге болады: біріншісі (Кайкавиан, Чакавиан, Батыс Штокавиан), екіншісі (Шығыс Штокавиан, Торлак). Ранко Матасовичтің айтуынша, "Штокавиан диалектісі бастапқыда біртекті болған жоқ, Батыс Штокавиан диалектілері Кайкавианға, ал Шығыс Штокавиан Торлакқа жақын болды". Изоглостарға және ортақ Оңтүстік-Батыс славян тілінің 8-9 ғасырлардағы қолданыстан шығуына сәйкес, Proto Western Shtokavian және Proto Eastern Shtokavian тілдік-аумақтық бірліктерінің қалыптасуы 9-10 ғасырларға жатады (Proto Western Shtokavian Proto Chakavian-ға, ал Proto Eastern Shtokavian болгар тілімен ортақ изоглосқа ие болды). Көптеген тіл білімі мамандары Чакавиан мен Батыс Штокавиан тілдерінің тығыз байланысын атап өтті, мысалы, Павле Ивич Чакавианды Штокавианның архаикалық шеткі аймағы деп қарастырды, ал Далибор Брозович Чакавиан диалектілерінің көпшілігін Батыс Штокавиан сияқты акценттік құрылымнан туындаған деп санайды. Батыс Штокавиан негізінен үш акцент жүйесімен, ал Шығыс Штокавиан көбінесе екі акцент жүйесімен сипатталады. Батыс Штокавиан қазіргі Босния және Герцеговинаның, Славонияның және Хорватияның Оңтүстік Далмациясының көп бөлігін қамтиды. Шығыс Штокавиан Сербияда, Босния және Герцеговинаның шығысында және Черногорияның үлкен бөлігінде басым. 12 ғасырдан бастап екі диалект те Чакавиан және Кайкавиан тілдерінен бөліне бастады. Көші-қон толқындары әсіресе 16-18 ғасырларда күшті болды, бұл Орталық Оңтүстік славян аймағында тілдік және этникалық өзгерістерге әкелді (сондай-ақ, Ұлы серб көші-қонын қараңыз). Ең көп санды, жылдам және кеңейіске ұмтылған көші-қондар Шығыс Герцеговинаның иекавиандық Штокавиан тілінде сөйлейтін адамдарға тиесілі болды, олар Батыс Сербияның көп бөлігіне, Шығыс және Батыс Боснияның көптеген аймақтарына, Хорватияның үлкен аймақтарына (Бановина, Кордун, Лика, Горски котардың бір бөлігі, Солтүстік Далмацияның құрлық бөлігі, Купаның солтүстігіндегі кейбір жерлер, Славонияның бір бөлігі, Оңтүстік-Шығыс Баранья және т.б.) тарады. Шығыс Герцеговина диалектісінің бүгінде ең көп таралған серб-хорват диалектісі болуының себебі осы, және оның атауы тек шығу тегін көрсетеді. Бұл көші-қондар неоштокавиандық жаңалықтардың таралуында да маңызды рөл атқарды.

Штокавия диалектісінің алғашқы мәтіндері

Протоштокавиан немесе шіркеу славян тілінде, жаңадан пайда бола бастаған штокавиан элементтерімен, 1189 жылы Хорватиядағы Босния мен Дубровник арасындағы сауданы реттейтін Бан Кулин жарғысы сияқты заңдық құжаттарда, сондай-ақ шамамен 1150 жылы Оңтүстік Босния мен Герцеговинадағы Гршкович пен Миханович фрагменттері сияқты діни мәтіндерде тіркелген. Сарапшылардың пікірлері осы мәтіндердің, әсіресе Кулин бан пергаментінің, сол кездегі штокавиан тілінде қаншалықты жазылғаны туралы екіге бөлінеді. Осман империясына дейінгі Босния, Хум, Сербия, Зета және Оңтүстік Далмация, әсіресе Дубровниктегі көптеген заңдық және коммерциялық құжаттар негізінен штокавиан тілінде, шіркеу славян тілінің элементтерімен жазылған. Штокавиан тіліндегі ең алғашқы толық мәтін – 1400 жылға дейін бір-екі онжылдық бұрын Дубровникте жазылған Ватиканның хорват дұға кітабы. Келесі екі ғасырда штокавиан тіліндегі мәтіндер негізінен Дубровникте, Дубровниктің ықпалындағы басқа Адриатика қалалары мен аралдарында, сондай-ақ Боснияда босниялық францискандар және босниялық мұсылмандардың алджамиадо әдебиетінде жазылды – алғашқы мысалы 1589 жылы жазылған "Chirvat türkisi" немесе "Хорват әні".

Ағыздау

Штокави диалектісі Ескі Штокавиан және Жаңа Штокавиан субдиалектілеріне бөлінеді. Басты айырмашылық – акцентуация жүйесі: түрлі болғанымен, "ескі" диалектілер ескі акцент жүйесін сақтайды, ол екі түрлі құлау (динамикалық) акценттен тұрады – бірі ұзын, бірі қысқа, сондай-ақ ұзын және қысқа болуы мүмкін басылмаған буындар. Ұзын да, қысқа да басылмаған буындар басылған буынға дейін келе алады. Парадигмалардағы стресс орналасуы еркін және жылжымалы. "Неоштокавиан метатониясы" немесе "қайтару" процесінде ескі буындардың ұзындығы сақталды, бірақ олардың сапасы өзгерді. Ішкі буындардағы стресс алдыңғы буынға көшті, бірақ олар жоғары тонды сақтады. Осы процестен Жаңа Штокавианға тән "көтеріңкі" акценттер пайда болды, нәтижесінде қазіргі төрт тондық жүйе қалыптасты. Бастапқы буындардағы стресс сапасы мен тоны өзгеріссіз қалды. Сербия мен Хорватиядағы Штокави диалектінде сөйлейтін көптеген адамдар, туған тілде болсын немесе үйренген болсын, қысқа көтеріңкі және қысқа құлау тонды ажырата алмайды. Олар сондай-ақ көптеген басылмаған ұзын дауыстыларды қысқа деп атайды, мысалы, көпше санның иелік жалғауы сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа.

ТимокПризрен (Торлакий)

Өтпелі диалекттер Тимок аңғарынан, Болгария шекарасына жақын, Призренге дейін оңтүстік-батысқа қарай созылады. Тіл білімі мамандары арасында бұл диалекттердің Штокавия аймағына жататыны туралы пікірлер келіспейді, себебі "што" сөзінің (сондай-ақ, кейбір диалекттерде болгар тіліне тән "какво" немесе "кво" қолданылады) берілуінен басқа, көптеген морфологиялық ерекшеліктері бар, олар оларды Штокавия мен Шығыс Оңтүстік славян тілдері (болгар және македон тілдері) арасындағы "өтпелі" топқа жатқызады. Тимок-Призрен тобы Балқан тілдері аймағына жатады: жалану іспеттес жалғаулар дерлік жойылған, инфинитивтің орнына "да" конструкцияларымен келісімдер қолданылады, ал сын есімдер тек префикстермен салыстырылады. Диалектілік топтағы екпін – сөздің кез келген буынына түсетін дыбыстық екпін. Ескі жартылай дауысты әрі қарай сақталған. Вокальдық "l" сақталған (vlk = vuk), ал кейбір диалекттерде "ć/č" және "đ/dž" дыбыстары ерекшеленбейді, соңғы, тіл ұшының артындағы дыбыстарға басымдық беріледі. Кейбір кіші диалекттерде сөздердің соңында "l" әрпі сақталады (әйтпесе, ол қысқа "о" дыбысына айналады) – "došl", "znal" т.б. (мысалы, кайкав және болгар тілдерінде); ал басқаларында бұл "l" буыны "ja" болып өзгереді. Торлак тілі Метохияда, әсіресе Призрен, Гниляне және Штрпце аудандарында, Оңтүстік Сербияда Буяновац, Вранье, Лесковац, Ниш, Алексинац аудандарында, Топлица алқабының Прокупле маңындағы бөлігінде, Шығыс Сербияда Пирот, Сврлиг, Соко Баня, Болевац, Княжевац аудандарында және Заечар маңындағы аймақта кең таралған, онда Косово-Ресава диалектісі басым. Косово-Ресава диалектісінің аймағында Торлак тілінде сөйлейтін бірнеше шағын аймақтар тіркелген. Олардың ішіндегі ең танымал және сақталғандарының бірі – Свилайнацқа жақын Дублье ауылы, ондағы қоныс аударушылардың көп бөлігі Заечар маңындағы Торлак тілінде сөйлейтін Велики Извор ауылынан келген. Бірнеше ғасыр бұрын, Косово мен Метохиядан келген қоныс аударушылар Косово-Ресава тілін Шығыс Сербияға (Бор және Неготин аудандарына) әкелгенге дейін, Торлак тілі бұл аймақта басым болған.

Славян тілі

Архаикалық шакавиан деп те аталады, оны Славонияның кейбір аймақтарында, Бачка, Баранья, Сырмия, Хорватия мен Воеводинада, сондай-ақ Боснияның солтүстігінде тұратын хорваттар қолданады. Ол екі субдиалектіге бөлінеді: оңтүстік (Посав / posavski) және солтүстік (Подравиан / podravski). Славон диалектісінде икавиан және экавиан айтылыстарының қосылысы кездеседі. Икавиан акценті Посавина, Баранья, Бачка және Славон субдиалектісінің анклавы саналатын Дервентада басым, ал Экавиан акценті Подравинада басым. Екінші акценттің аумағында бірінші акценттің анклавтары, сондай-ақ аралас экавиан-икавиан және джекавиан-икавиан аймақтары бар. Венгриядағы кейбір ауылдарда түпнұсқа "ят" әлі де сақталған. Жергілікті түрлері неоштокавиандық ықпалдың күшіне қарай айқайықтап өзгеше болуы мүмкін. Посавинадағы Сиче және Магица Мале атты екі ауылда "nosil" етістігіндегі "l" әрпі қазіргі "nosio" орнына сақталған. Подравинадағы кейбір ауылдарда "cr" орнына "čr" әрпі сақталған, мысалы, "crn" орнына "črn". Екі нұсқа да кайкав тілінде жиі кездеседі, бірақ штокав тілінде өте сирек.

Шығыс босния тілі

Сондай-ақ Джекавиан-Шчакавиан деп аталатын Шығыс Босния диалектісінде жергілікті түрлердің көп бөлігінде Джекавиандық айтылулар қолданылады. Оны осы аймақта тұратын босниялықтардың көпшілігі, соның ішінде Сараево, Тузла және Зеница сияқты ірі босниялық қалалардың тұрғындары, сондай-ақ осы аймақтағы хорваттар мен сербтердің көпшілігі (Вареш, Усора және т.б.) қолданады. Негізгі Джекавиандық айтылыммен қатар, Тешань мен Маглайда дете–дјетета (Екавиан–Джекавиан) және Жепче мен Ябланика төңірегінде дјете–дитета (Джекавиан–Икавиан) сияқты аралас айтылымдар кездеседі. Субдиалектінің орталық аймағында кейбір сөздерде ескіше l орнына uo дифтонғы және қазіргі стандартты vuk және stup орнына vuok немесе stuop сияқты кең таралған u қолданылады.

Зета Рашка

Сондай-ақ, Đekavian Ijekavian деп аталады, ол Черногорияның шығысында, Подгорица мен Цетиньеде, Сербияның шығыс Рашкадағы Нови-Пазар қаласының маңында және Истриядағы Перой ауылындағы Черногориялық қоныс жайлаушыларының ұрпақтары қолданады. Оны сөйлейтіндердің көп бөлігі сербтер мен қарамонталықтар, сондай-ақ Сербия мен Черногориядан шыққан мұсылмандар. Басым Jekavian айтылысымен қатар, Нови-Пазар мен Биело-Полье маңындағы djete–deteta (Jekavian–Ekavian), Подгорица маңындағы dite–đeteta (Ikavian–Jekavian) және Черногорияның оңтүстігіндегі Мркојевичи ауылындағы dete–đeteta (Ekavian–Jekavian) сияқты аралас айтылымдар кездеседі. Мркојевичиде бұрын аталған Подравинадағы ауылдардағыдай, cr орнына čr сақталуымен де ерекшеленеді. Кейбір жергілікті тілдерде ь/ъ дыбысының әсерінен өте ашық /ɛ/ немесе /æ/ дыбыстары кездеседі, бұл басқа Shtokavian жергілікті тілдерінде сирек (san және dan орнына sæn және dæn). Басқа фонетикалық ерекшеліктерге iʑesti орнына izjesti, ɕekira орнына sjekira сияқты дыбыстар жатады. Алайда, бұл дыбыстар Шығыс Герцеговинадағы, соның ішінде Конавледегі көптеген адамдарға да таныс, және Zeta–Raškaға тән емес. Co'ek немесе đa'ola сөздерінде /v/ дыбысының жоғалуы байқалады. Кейбір жергілікті тілдерде /ʎ/ және /l/ дыбыстары арасындағы айырмашылықтың жоғалуы субстратқа байланысты. Plesma сөзі – бұл гиперкоррекция (pjesma орнына), себебі көптеген жергілікті тілдерде lj дыбысы j дыбысына айналған. Барлық инфинитивті етістіктер "t" әрпімен аяқталады (мысалы: pjevat 'ән салу'). Бұл ерекшелік Шығыс Герцеговинаның көптеген жергілікті тілдерінде, сондай-ақ Сербия мен Хорватияның көптеген жергілікті тілдерінде де кездеседі. a + o комбинациясы ā /aː/ дыбысын береді (kā, kao орнына, rekā, rekao орнына), бұл басқа жағалаудағы жергілікті тілдерге тән. Басқа жерлерде ao > ō жиі кездеседі.

Косово Ресава

Сонымен қатар, Ескі экавиан деп аталады, көбінесе сербтер сөйлейтін, батыс және солтүстік-шығыс Косовода (Косово аңғары, Kosovska Mitrovica және Печ маңында), Ибар аңғарымен Kraljevo, Крушевац, Трстеник және Жупа айналасында, Топлица аңғарының (Куршумлия) бір бөлігінде, Морава аңғарында (Ягодина, Ћуприја, Параћин, Лапово), Ресава аңғарында (Свилајнац, Деспотовац) және солтүстік-шығыс Сербияда (Смедерево, Пожаревац, Бор, Мајданпек, Неготин, Велика Плана) Банаттың бір бөлігінде (Ковин, Бела Црква және Вршац маңында) таралған. Бұл диалект Румыниядағы Банатска Клисурада (Clisura Dunării) румын сербтері тұратын жерлерде (Дунайдың сол жағалауы) кездеседі. Жаттың алмасуы көбінесе экавиан акцентімен жүзеге асып, тіпті дативтердің соңында да (жене орнына жені), есімдіктерде (тех орнына тих), салыстыру дәрежесінде (добрей орнына добрийі), «болу» етістігінің жосықсыз түрінде (несам орнына нисам) байқалады; Смедерево–Вршац диалектілерінде икавиан формаларына да кездесесіз (где си орнына ди си?). Смедерево–Вршац диалектісі (солтүстік-шығыс Шумадия, Төменгі Ұлы Морава аңғары және Банатта қолданылады) кейде Косово-Ресава диалектісінің кіші диалектісі ретінде жіктеледі, бірақ Шумадия-Войводина және Косово-Ресава диалектілерінің аралас тілі болғандықтан, жеке диалект ретінде де қарастырылады.

Босниялық-далматин

Батыс Икавиан деп те аталады. Оның көптеген қолданушылары Лика, Кварнер, Далмация, Герцеговина, сондай-ақ Сербиядағы Суботицаның солтүстігіндегі Бачка және Венгрияның оңтүстік Бач-Кишкун аймағында, Италиядағы Молизеде тұратын хорваттар. Боснияның батысында, әсіресе Бихач маңында тұратын босниялықтар, сондай-ақ Травник, Яйце, Бугойно, Витез сияқты қалаларда бұл диалекті қолданған хорваттар мен босниялықтар да оны қолданады. Диалект тек Икавиан акцентімен ерекшеленеді. Босния және Герцеговинадағы нұсқалары етістік түрінде "o" дыбысын қолданса, Далмация мен Ликада "ija" немесе "ia" (мысалы, "видија/видија") қолданылады. Воеводинадағы Буневац хорваттарының (Буневци) Буневац диалектісінің Дунай тармағын құру үшін Бачканың жергілікті түрі негіз ретінде ұсынылған.

Дубровник қаласы

Батыс Ижекавиан деп те аталады, бұл субдиалект бұрынғы ғасырларда Батыс Штокавиан диалектісінің тәуелсіз субдиалектісі болған. Дубровник диалектісінде джекавиан және икавиан айтылуларының, немесе штокавиан мен чакавиан лексикасының қосындысы кездеседі. Сонымен қатар, далматин, көне венеция және қазіргі итальян тілдерінен алынған сөздер де бар.

Шұмадиха Воеводина

Сонымен қатар, "Жас экавиан" деп аталады, бұл стандартты серб тілінің негіздерінің бірі. Оны сербтер Воеводинаның көп бөлігінде (Вршацтың ең шығыс бөліктерін қоспағанда), Батыс Сербияның солтүстік бөлігінде, Шумадиядағы Крагуевац пен Вальево төңірегінде, Мачвада Шабац пен Боготичтің маңында, Белградта және Воковар қаласының төңірегіндегі шығыс Хорватиядағы серб этникалық ауылдарында қолданады. Ол негізінен экавиан (икавиандық формалары морфофонологиялық текті). Воеводинаның кейбір аймақтарында ескі жалғау жүйесі сақталған. Воеводинаның көптеген диалектілері мен Шумадияның кейбір диалектілерінде ашық "е" және "о" дыбыстары бар. Дегенмен, Батыс Сербияның тілдері және бұрын олармен байланысты (ескі) Белград пен Оңтүстік-Батыс Банат (Борча, Панчево, Баваниште) тілдері стандарт тілге мүмкіндігінше жақын. Бұл диалект Сербияның стандартты тілінің экавиан нұсқасының негізін құрайды.

Стандартты тіл

Серб-хорват стандартты тілінің стандартты босния, хорват, қарақош және серб нұсқалары барлығы Югославияның СФР-да ресми түрде қалыптасқан Нео-Штокави диалектісіне негізделген. Алайда, стандартты нұсқалардың өзара айырмашылықтарына қарамастан, стильделгенін атап өту керек, сондықтан Нео-Штокавиан диалектісінің бөліктері сақталды (мысалы, бүктеу), бірақ басқа белгілер әдейі алынып тасталды немесе өзгертілді (мысалы, стандартты тілде "h" фонемасы қалпына келтірілді). Хорват тілінде Штокавиа тіліндегі әдебиет пен сауаттылықтың ұзақ дәстүрі бар. Штокавиан тілінің хорват тілінің диалекттік негізіне айналуы үшін төрт жарым ғасыр уақыт қажет болды. Басқа кезеңдерде шакавия және кавкавия диалектілері, сондай-ақ гибридті шакавия–кавкавия–штокавия диалектілері хорват ұлттық койн үшін "таласты", бірақ соңында, негізінен тарихи және саяси себептерден жоғалды. 1650 жылдары штокавианның хорват стандартының диалектілік негізі болатыны айқын болды, бірақ бұл процесс 1850 жылдары аяқталды, Нео-штокавиандық ижекавиан, негізінен Рагусан (Дубровник), далматин, босния және славян әдеби мұрасына негізделген ұлттық стандартты тіл болды. Сербия тілі стандарттауда әлдеқайда жылдам болды. 18 ғасырда халық аузында әдебиет болғанмен, 1818 және 1851 жылдар аралығында өткенмен түбегейлі үзіліс жасап, сербтің стандартты серб тілі ретінде сербтің неоштокавиан фольклорлық идиомасын құрды (оған дейін білімді сербтер серб славян, орыс славян және гибридтік орыс-серб тілдерін қолданған). Ол Сербияның ижекавиалық акцентімен жазса да, сербтердің көпшілігі Сербияда басым болып табылатын екавиалық акцентті қабылдады. Хорватия мен Босниядағы сербтер, сондай-ақ Черногориялықтар ижекавиалық акцентті қолданады. Босния тілі қазір ғана қалыптаса бастады. Босния тілінің идиомасын сербтің ижекавиан және хорват тілінің арасындағы ауыспалы түр ретінде қарастыруға болады, оған тән ерекшеліктері бар. Югославия құлағаннан кейін босниялықтар өздерінің стандартты тілін стильдеуге ниет білдірді, бұл Нео-Штокавиан диалектісіне негізделген, бірақ олардың фонетикадан семантикаға дейінгі сипаттамаларын көрсетеді. Сонымен қатар, қазіргі жағдай акценттеуге қатысты тұрақсыз, өйткені фонетикашылар 4 акцентті сөйлеудің, әрине, тұрақты емес екенін байқады, бұл 3 акцентті норманы белгілеу туралы ұсыныстарға әкелді. Бұл әсіресе хорват тіліне қатысты, онда барлық күтулерге қайшы, шакавия және кавкавия диалектілерінің стандартты тілге әсері соңғы 50–70 жылда азайып емес, өсіп келеді. Хорват, серб және босния стандартты нұсқалары, барлығы Neo Shtokavian шығыс герцеговиналық диалектісіне негізделген және өзара түсінікті болса да, басқа да көп орталы тілдердегідей (ағылшын, испан, неміс және португал тілдері, басқалары) сәл өзгешеленеді, бірақ оларды әртүрлі тіл деп қарастыруды ақтайтын дәрежеде емес. Олардың құрылымы грамматикалық және фонологиялық жағынан бірдей, бірақ сөздік қоры мен семантикасы бойынша айырмашылықтары бар: "Этникалық нұсқалар арасындағы лексикалық айырмашылықтар өте шектеулі, тіпті жақын туысқан славян тілдері арасындағы айырмашылықтармен салыстырғанда (мысалы, стандартты чех және словак, болгар және македон тілдері), ал грамматикалық айырмашылықтар тіпті аз көрінеді. Ең бастысы, стандартты тілдің этникалық түрлерінің арасындағы толық түсіністік аударма мен екінші тілді оқытуды мүмкін емес етеді". Стандартты босния, хорват және серб тілдерінің айырмашылықтарын қараңыз. 2017 жылы Хорватия, Босния және Герцеговина, Черногория және Сербияның көптеген белгілі жазушылары, ғалымдары, журналистері, белсенділері және басқа да қоғам қайраткерлері Ортақ тіл туралы декларацияға қол қойды, онда Хорватия, Сербия, Босния және Герцеговина және Черногорияда неміс, ағылшын немесе испан тілдеріндегі жағдайға ұқсас бірнеше стандартты түрлерден тұратын ортақ полицентрикалық стандартты тіл қолданылады.