Кіріспе

Империя (1660-1880) қазіргі Зимбабведе

Чангамир ежелгі Зимбабве жерінің барлығын өзінің бақылауына алды, Розви империясы ретінде танымал болған мемлекет құрды. Бұл күшті жауынгерлер патшалығы Розви немесе баЛозви халқы деп аталды. Олар астанасын Данангомбеде орнатты, ол солтүстік ндебеле тілінде Дхло Дхло деп те аталады.

Мутапаның әкімшілік билігі империяны толық бақылаудан айнып, тәуелділіктегі аймақтар көбірек тәуелсіздікке ұмтыла бастады. Гурусава халқының басшысы, Чангамир атағын алған Домбо, Мутападан тәуелсіздік алды. Португалдықтар оларды жаулап алуға тырысқанда, Чангамир Домбо олардың үстемдігіне қарсы көтеріліс жетекшілік етті. Розви империясының аумағы өзгеріп отырды. Оның ықпалы қазіргі Зимбабве жерінің көп бөлігін, батысқа қарай Ботсвананы және оңтүстікке қарай Оңтүстік Африканың солтүстік-шығысын қамтыды. Розви көшбасшысы Чангамир Домбо бастапқыда Мутапа мемлекетінде мал өріп жүрген адам болған, бірақ португалдарды жеңіп, қолдаушылар мен ізбасарлар жинап, осылайша аңызға айналған Мутапа империясынан бөлініп шығуға қол жеткізді. Ауызша дәстүрлерде Чангамир Домбоның үстімізден тыс күштерге ие болғаны айтылады. Ол ақ сиырды қызыл түске айналдыра алатындығы және тағы да басқа керемет қабілеттері болған. Оның сиқырлы күші адамдарды қорқытып, оған құрмет пен одан да көп ізбасарлар әкелді. Чангамир аты одан кейін таққа отырған барлық патшаларға құрметті атау ретінде берілді. Розвидің саяси жүйесі иерархиялық болды. Мұрагерлік еркек желісі бойынша жүргізілді, ал патша саяси, діни, әскери, экономикалық, сот және әлеуметтік биліктің жоғары дәрежесінде тұрды, сондай-ақ жерді бөлумен айналысты. Патша өзі тағайындаған мемлекеттік қызметкерлерден тұратын кеңесшілер кеңесінің көмегімен басқарды; оған оның ең жоғары лауазымды әйелдері, тақ мұрагері, тумбаре (регент), діни көшбасшылар, әскери қолбасшылар және вассал басшылары кірді. Розви империясы ақырында қазіргі Зимбабведегі ең қуатты империяға айналды. Көптеген әңгімелер Домбоны ("Тас") Чикура Вадимбеу деп сипаттайды. Қазіргі ғалымдар бұл шатасудың басқа халықтың басқа басшысымен байланысты екенін мойындайды. Розви мемлекетін басқарғандардың арасында Чириса Мхуру және Чикуйо Чисамаренга болды.

Шабуылдар мен жойылу

1700-ші жылдардың соңы мен 1800-ші жылдардың басында Розви империясы бірнеше қиындықтарға тап болды. Мвенмутапа империясы сияқты, ол да федеративтік сипатқа ие болды, ал одақтас патшалықтар мен билеуші әулет арасындағы саяси шиеленістер кейбір патшалықтардың (мысалы, Маника) және басшылықтардың империядан бөлініп кетуіне әкелді. Ішкі сарай төңкерістері және Бамангавато тайпасының үздіксіз шабуылдары империяға саяси қысымды күшейтті. 1795-1800 және 1824-1829 жылдар аралығындағы екі ірі құрғақшылық саяси тұрақсыздыққа себеп болды. Португалдар сияқты ұзақ жылдар бойы саудаласқан серіктестер алтынға деген сұранысты азайтып, құлдарға көшті; осылайша, шамамен мың жылға созылған Шона халқының алтын өндіру және сауда дәстүрі төмендеді, соның салдарынан Розви сияқты орталық үкіметтердің күші әлсіреп қалды. Мзиликази Розви аристократиясының бір бөлігі оны патша ретінде мойындағанын түсінгенмен, көптеген Шона халқы оны қабылдамады, бұл оның патшалығының географиялық аумағын шектеді. Дипломатиялық тәсіл қолданып, ол Тохвечипиге хабар жіберіп, үйіне оралып, оған бағынуын сұрады, оны Шона халқының патшасы етіп тағайындады. Тохвечипи Мзиликазидің ұсынысын қабылдамай, керісінше билігін нығайтып, келесі 30 жылды Мзиликазимен және соңынан Лобенгуламен бірнеше шабуылдар мен қарсы шабуылдарда өткізді, осылайша "Чибхамубхаму" деген лақап атын алды, себебі оның әскері мылтықпен қаруланған шабуылшылардан тұрды. Тохвечипи шайқаста жеңіліп, 1866 жылы бағынды, бірақ Мзиликази оны таңқаларлық түрде босатып жіберді. Ол шамамен 1873 жылы қайтыс болды.