Кіріспе

Бактериялардың түрі. Rickettsia rickettsii – грам-теріс, ішкі ортада тіршілік ететін, коккобацилла бактериясы, алғаш рет 1902 жылы ашылған. R. rickettsii – таулы аймақтық дақылды қызбаның (Rocky Mountain Spotted Fever) қоздырғышы және иесіне кене тістеу арқылы беріледі. Бұл Рикетсияның ең патогенді түрлерінің бірі және Батыс жарты шардың көп бөлігін, әсіресе Американы қамтиды. Бұл патоген Антарктидадан басқа барлық континенттерде табылған, бірақ таулы аймақтық дақылды қызба көбінесе Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада кездеседі. R. rickettsii тасымалдайтын кенелер Ixodidae тұқымдасына жатады, олар "қатаң денелі" кенелер деп те белгілі. Кенелер – бұл бактерияның тасымалдаушылары, резервуарлары және күшейткіштері. Кенелер R. rickettsii-ге көптеген жолдармен жұғуы мүмкін. Біріншіден, жұқпаған кене жұқтырған омыртқалы жануардың қанымен қоректенгенде жұғады; мысалы, қоян, дернәсіл немесе нимфа сатысында, бұл жұғу жолы трансстадиалды жұғу деп аталады. Кене бұл патогенмен жұққаннан кейін, өмір бойы жұқпалы болып қалады. Американдық итті кенесі және таулы аймақтық ағаш кенесі Rickettsia rickettsii үшін ұзақ мерзімді резервуар болып табылады, онда организм ортаңғы ішек, жіңішке ішек және жұмыртқалықтардың артқы дивертикулаларында орналасады. Айта кетейік, R. rickettsii ересек кенелердің жұмыртқалықтарын жұқтыруда тиімсіз, нәтижесінде тік жұғу деңгейі төмендейді. Рикетсияның жұмыртқалықтарды колонизациялауы кенелер личинка немесе нимфа ретінде патогенді алғанда жақсы нәтиже береді. R. rickettsii жұқтырған кенелерде ұрықтық қабілетінің төмендеуі де байқалады. Осы шектеулердің салдарынан, кенелерде R. rickettsii-нің ұзақ мерзімді сақталуы негізінен жұқтырған иелердің қоректенуі кезінде бактериялардың алмасуы арқылы көлденең жұғуға байланысты. Кенелердің тіркелу ұзақтығы, кене сілекейіндегі бактериялық жүктеме және Рикетсияның жұғу тиімділігі – кенелерден адамға жұғудың маңызды факторлары.

Экология

АҚШ-та тасымалдаушылардың болуымен қатар, R. rickettsii Оңтүстік Америкада да белгілі бір қызыл кенелерді (ticks) жұқтырады. Каєн кенесі (Amblyomma cajennense) және қоңыр ит кенесі (Rhipicephalus sanguineus) – Оңтүстік Америкада кең таралған тасымалдаушылар. Сары ит кенесі (Amblyomma aureolatum) – Бразилияның белгілі бір аймақтарын жұқтыратын тағы бір тасымалдаушы. Жылқылар мен капибараларды жұқтыратын каєн кенесі, омыртқалы жануарларды бактерияны күшейтетін ортаға айналдырады. АҚШ және Оңтүстік Америкада басқа да ұсақ кеміргіштер түрлері күшейткіш орта ретінде қызмет етеді. R. rickettsii үшін күшейткіш орта болу үшін омыртқалы жануарлардың ерекше талаптарын қанағаттандыру қажет. Біріншіден, эндемикалық аймақта осы жануардың көп популяциясы болуы керек. Екіншіден, омыртқалы жануар тасымалдаушының негізгі қоректік көзі болуы керек, осылайша оның тіршілік циклын жүзеге асыра алады. Сонымен қатар, ол R. rickettsii жұқпасына осал болуы керек, ал ішке енгеннен кейін бактериялар жануарды соншалық дәрежеде жұқтыруы керек, оның қаны оған жабысқан басқа тасымалдаушыларды жұқтырады. Соңында, жануар тез көбейетін түрге жатуы керек, осылайша түрдің иммунитеті жоқ күшейткіштерін үздіксіз қамтамасыз етеді. Жұқтырудың тағы бір жолы – жұққан кене шағуы арқылы. Жұққан кене шаққаннан кейін, R. rickettsiae кене сілекейі арқылы қанға түседі.

Метаболизм жолдары

R. rickettsii – міндетті ішкіклеткалық бактериялар, яғни олардың көбейіп, тірі қалуы үшін жасуша-қонақша қажет. Бұл патогеннің көптеген метаболизмі жетілмегендігіне және жасуша-қонақшадан метаболиттерді алуға қажеттілігіне байланысты. R. rickettsii геномның қысқаруы салдарынан гликолиз бен пентоза фосфат жолын пайдалана алмайды, ал осы жолдар қолданылмайтындықтан бактерия трикарбон қышқылы циклын (ТҚҚ) баламалы жол ретінде пайдалануға мәжбүр. Алайда, бұл жасуша-қонақшаның метаболиттерін пайдалану арқылы ғана мүмкін болады. Мұндай мүмкіндікке жасушалық қабық гликоконъюгаттарының жасуша-қонақшада кездесетін үш түрлі қантты пайдаланып синтезделуі және ТҚҚ циклын қуаттау үшін жасуша-қонақшадан алынатын басқа метаболиттердің қатысуы себеп. R. rickettsii пептидогликан мен липополисахаридтерді синтездеу үшін жасуша-қонақшадан UDP N ацетил α d глюкозамин деп аталатын қантты пайдаланады. Бұл бактерияның жасуша-қонақшада тірі қалуы үшін қажетті басқа метаболиттер – импортталған глутамин, глутамат және малат. Олар бактерия жасуша-қонақшадан алатын пируваттан синтезделетін ацетил-КоА ағынын реттеуге қатысады. Жалпы алғанда, R. rickettsii геномы ТҚҚ циклынан басқа көптеген жолдар үшін қажетті ферменттер мен белоктарды кодтамайды. Осы бактериялар өз пайдасына және тірі қалу үшін қажетті құрылымдар мен энергияны синтездеу үшін жасуша-қонақшаның метаболизмінен көптеген аралық заттарды, кофакторларды және қосалқы өнімдерді импорттайды. R. rickettsii-де сыртқы қабаты немесе «микрокапсула» бар, ол басқа бактериялардың S қабаты немесе шырышты қабаты сияқты қызмет етеді. Бұл шырышты қабат негізінен полисахаридтерден тұрады, ал «микрокапсула» антифагоцитозға қарсы және жасуша-қонақшаға жабысу механизмдеріне үлес қосады.

Патофизиология

Адамдар R. rickettsii-нің иелері болғанымен, риккетсия жұқтыруға олар үлес қоспайды. Керісінше, патоген өз векторы арқылы сақталады: кенелер. Иммундық жүйе жасушаларында R. rickettsii-нің тіршілігі сүтқоректі иелерінде патогеннің қабілетін күшейтеді. Актинге негізделген қозғалыс (АБЖ) – патогенге иеленушінің иммундық жасушаларынан қашуға және көрші жасушаларға таралуға мүмкіндік беретін қабілет факторы. Актин полимерлеуші детерминант болып табылатын Sca2 гені Rickettsia тұқымдастығының ерекше белгісі болып саналады, себебі R. rickettsii-нің Sca2 транспозоны бар мутанттары иеленушінің фагоциттік жасушаларының аутофагия процестерінен қаша алады. Бұл иеленушіде аурудың көрінісінің күшеюіне алып келеді.

Геном және фенотиптер

R. rickettsii – Rickettsiacea тұқымдасына жататын міндетті жасушаішілік альфа-протеобактерия. Бұл бактериялар көптеген басқа бактерияларға қарағанда кішірек. Осы кішкентай геномдық мөлшері бактерияларға гендік редукция арқасында патогендігінің жоғарылауымен жасушаішілік өмір салтын сақтауға мүмкіндік береді. Ол құйрықтарда транс-овариалды берілу арқылы сақталады. Айырмашылықты анықтауға мүмкіндік беретін маңызды ерекшелік – рикетсияның сыртқы мембраналық ақуыздары, rOmpA және rOmpB. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) Рокки тауларындағы дақтанған қызбаның (RMSF) диагнозы науқастың клиникалық белгілері мен симптомдарына негізделуі керек екенін, содан кейін арнайы зертханалық тесттермен расталуы керек екенін мәлімдейді. Дегенмен, Рокки тауларындағы дақтанған қызбаның диагнозы оның белгісіз басталуына байланысты жиі дұрыс қойылмайды. R. rickettsii инфекциясының көп бөлігі сәуір және қыркүйек аралығындағы жылы айларда кездеседі. Симптомдардың пайда болуына 1-2 күннен 2 аптаға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Егер талқан шаққандығы белгілі болса немесе бөртпе анық байқалса, RMSF диагнозын қою оңайырақ. Дұрыс емделмесе, ауру асқынып, ауруханаға жатқызуға және өлімге әкелуі мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Аурудың бастапқы кезеңдерінде, жұқтырған адам бас ауруы, бұлшықет ауыруы, дікілдеу және жоғары температура сезінуі мүмкін. Басқа ерте белгілерге жүрек ауруы, құсу, тәбеттің жоғалуы және конъюнктивальдық инъекция (көздің қызаруы) жатуы мүмкін. R. rickettsii жұқтырған көптеген адамдарда қызба пайда болғаннан кейін 2-4 күннен кейін дақтарлы бөртпе пайда болады. Егер емделмесе, ауыр симптомдар дамуы мүмкін: ұйқысыздық, сананың нашарлауы, кома, жүрек, бүйрек, бауыр, өкпе немесе басқа да органдардың зақымдануы. Сирек жағдайларда миокардитке байланысты кеудеде ауыру болуы мүмкін. Сонымен қатар, сирек кездесетін симптомдарға көру қабілетінің нашарлауы және артрит жатады, олар 10 күннен 4 жылға дейін созылатын созылмалы салдарлар ретінде көрінеді. Басқа созылмалы салдарларға сөйлеудің бұзылуы, тамақ жұтудың қиындығы, атаксия, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қыртыстың соқырлығы және назар аудару қабілетінің төмендеуі сияқты неврологиялық мәселелер кіреді. Терінің некрозы – бұл тағы бір сирек кездесетін салдар.

Қатты инфекциялар

Ауыр инфекциясы бар науқастарға госпитальдану қажет болуы мүмкін. Ең ауыр симптомдар кейіннен, R. rickettsii қан тамырлары тіндеріндегі эндотелийлік жасушаларды зақымдау арқылы тудырған тромбозға (қан ұюына) жауап ретінде пайда болады. Олар гипонатриемияға шалдығуы, бауыр ферменттерінің жоғарылауы және басқа да айқын симптомдарды бастан кешіруі мүмкін. Ауыр жағдайларда тыныс алу жүйесі, орталық нерв жүйесі, асқазан-ішек жүйесі немесе бүйрек жүйесінің асқынулары жиі кездеседі. Менингоэнцефалит жағдайында R. rickettsii ми тіндеріне жасушалық зақым келтіреді, нәтижесінде қабыну пайда болады. Сонымен қатар, жедел тыныс алу жеткіліксіздігі синдромы және коагулопатия РМСФ-ның ауыр сатыларына жеткен жағдайларда дамиды. Бұл ауру егде жастағы науқастарда, еркектерде, афроамерикалықтарда, алкоголизммен ауыратындарда және G6PD тапшылығы бар науқастарда нашаррақ өтеді. РМСФ-ның өлім-жітімі емделген жағдайларда 3-5 пайызды құрайды, ал емделмеген жағдайларда 13-25 пайызға жетеді. Рокки тауларында кездесетін дақ қызбаның ең көп қолданылатын және тиімді емделу жолы – доксициклин антимикробтық препараты. Бұл антибиотик 30S рибосомалық суббірлігін бұғаттау арқылы ақуыз синтезін тежеу арқылы бактериостатикалық әсер етеді. Хлорамфеникол, фторхинолондар және макролидтермен де емдеу әдістері зерттелген. Дегенмен, хлорамфениколді ғана қолдану, басқа емдеулермен (тек тетрациклин класындағы препараттар, хлорамфеникол және тетрациклин класындағы препараттардың комбинациясы, ешқандай препаратсыз) салыстырғанда, өлім-жітім көрсеткішін үш есе арттырды.

Тарих

Рокки тауларында дақтанған қызба (RMSF) алғаш рет 1896 жылы Айдахо аңғарында майор Маршалл Х. Вуд анықтағаннан кейін пайда болды. Осы кезде ауру туралы көп мәлімет болмады. Аурудың кешіккен сатысында зардап шеккен аймақ қара түске айналғандықтан бастапқыда "Қара қызылша" деп аталды. Рокки тауларында дақтанған қызбаның алғашқы клиникалық сипаттамасы 1899 жылы Едуард Э. Макси Койлық өзені аңғарында жарияланды. Сол уақытта RMSF диагнозы қойылған адамдардың 69% қайтыс болды. 1990 жылдары емдеу ұсыныстары тетрациклин класындағы препараттерді негізгі емдік қолдануды қолдау үшін өзгертілді. Бұл 1980-жылдардан бастап 1990-жылдардың басына дейін жылдық өлім-жітім көрсеткіштерінің (CFR) төмендеуімен бірге жүрді.