Орта ғасырлық ағылшын әдебиеті және "Хавелок" дастаны

Кіріспе

Орта ағылшын әдебиеті Милларверд комиксінің кейіпкері "Дэйн Хавелок".

Хавелок Даниялық, сондай-ақ Хавелок немесе Хавелок Данияның жыр-дастаны деп те белгілі, Англия тарихының бір бөлігі саналатын XIII ғасырғы орта ағылшын романсы. Алайда, бұл оқиға екі ертерек англо-нормандық нұсқада да белгілі, бірі Геффрей Гаймардың, екіншісі – Лай д’Авелок деп аталады. "Хавелок" есімінің жазылуында көптеген нұсқалар бар, оны "Хавелок", "Хавелок" немесе "Айблок" деп кездестіруге болады.

Әңгіменің дамуы

Хавелоктың тарихы алғаш рет Джеффри Геймардың 1135–40 жылдары жазылған «Англо-нормандық аңыздар жинағы» (Estoire des Engleis) атты еңбегінің 37–818-жолдарында баяндалған. Бұл туынды басқа бірнеше англо-нормандық поэмалардың негізі болды, соның ішінде «Хавелок жырлары» (Lai d'havelok) поэмасы, ол өз кезегінде «Даниялық Хавелокқа» (Havelok the Dane) әсер еткен болуы мүмкін. «Хавелок» – ағылшын тілінде жазылған екінші ең көне роман, «Король Хорннан» кейінгі туынды. Ол 1285–1310 жылдар аралығында жазылған деп саналады. Роман Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында толыққанды емес бір нұсқада, сондай-ақ бірнеше фрагменттерде сақталған. 3001 жолдан тұратын поэманың көшірмесі Гримсби қалалық кітапханасында қарауға қолжетімді. Уолтер Скиттің 19 ғасырдың соңындағы аудармасының жаңа басылымы «Даниялық Хавелок жырлары» (The Lay of Havelock the Dane) деген атпен шыққан. «Хавелок» көбінесе «Англия жырлары» (Matter of England) деп аталатын топқа жатқызылады, себебі ол ортағасырлық романның үш дәстүрлі тақырыбы – Рим, Франция және Ұлыбритания аңыздары емес, ағылшын тарихының аңыздарымен айналысады. Поэма заң және құқықтық тәжірибеге қызығушылық танытуымен, сондай-ақ идеалды билеушілік туралы зерттеулерімен, әрі 13 ғасырғы Линкольнширдегі қарапайым халықтың өмірін егжей-тегжейлі бейнелеуімен ерекшеленеді. Оны «буржуазиялық» романс деп атауға болады, себебі онда ауыр еңбек, ізгілік, және даналыққа баға беріледі, бірақ бұл құндылықтар қарапайым халықтың өмірінде де байқалады, сондықтан бұл термин шатастыру тудыруы мүмкін. «Хавелок» аңызының кең таралғанының куәсі ретінде Гримсби қаласы, оқиғада маңызды орын алғандықтан, қалалық мөрінде 13 ғасырдың басында Хавелок, Голдебору және Грим сияқты үш кейіпкерін бейнелеген. Бұл оқиға Линкольнширдегі Гримсби қаласының негізіне деген қызығушылықты орта ғасырдағы Англияның күрделі ұлттық ерекшеліктеріне деген қызығушылықпен үйлестіреді, бұл ерте ағылшын, норман, даниялық және британдық әсерлерді біріктіреді. Бүгінгі күнге дейін Гримсби қаласының мөрінде Грим, Хавелок және Голдбороу аттары сақталған. Гримсби және Линкольн қалаларында «Грим тасы» және «Хавелок тасы» деп аталатын орындарды аралауға болады. Грим мен Хавелоктың мүсіні 1973 жылдан 2006 жылға дейін Гримсби жоғары және арнайы білім беру институтының бас ғимаратының алдында тұрды, бірақ вандалдар Хавелоктың басын қиғаннан кейін қауіпсіздік шараларына байланысты алынып тасталды. Хавелок кейіпкерінің негізінде 10 ғасырғы скандинавиялық-гейл билеушісі Амлайб Куаран тұрған болуы мүмкін, ал аңыздың сюжеті Амлайбтың өміріне негізделген, бірақ бұл тұжырымға сыншылар арасында келісім жоқ. Скит бұл туындының ертедегі Амлет аңыздарымен байланысты болуы мүмкін деген болжам жасаған.

The story of Havelok is first told in lines 37–818 of Geoffrey Gaimar's Anglo Norman Estoire des Engleis of about 1135–40. This was the basis for a few other Anglo Norman poems, the Lai d'havelok, which in turn may have influenced Havelok the Dane. Havelok is the second oldest surviving romance written in English, after King Horn; it is believed to have been composed somewhere between 1285 and 1310. The romance survives in one imperfect version in the Bodleian Library in Oxford University, as well as some fragments. A copy of the 3,001 line poem is available to view in Grimsby Public Library. A new publication of the late 19th century translation by Walter Skeat is available as The Lay of Havelock the Dane. Havelok is often categorized as belonging to the so called Matter of England, because it deals with legends of English history rather than the legends of Rome, France and Britain, the three traditional subjects of medieval romance. The poem is notable for its interest in law and legal practice and its exploration of ideal kingship, as well as for its detailed depiction of working class life in 13th century Lincolnshire. It has been called a 'bourgeois' romance because of the high value placed on hard work, virtuous behaviour, and proverbial wisdom, but since this value is just as observable in working class life the term can be misleading. There is evidence that the legend of Havelok was a popular one, as the town of Grimsby, which features in the story, depicted three of its characters – Havelok, Goldeboru, and Grim – on its town seal in the early thirteenth century. The story unites the local interest of the founding of Grimsby in Lincolnshire to an interest in the complex national identity of England in the Middle Ages, bringing together early English, Norman, Danish and British influences. Even today, the town seal of Grimsby still names Grim, Havelok, and Goldborow. It is possible to visit the "Grim stone" and the "Havelok stone" at Grimsby and Lincoln, respectively. A statue of Grim and Havelok stood outside the main site of Grimsby Institute of Further and Higher Education from 1973 until 2006, but was removed on health and safety grounds after Havelock was decapitated by vandals. The character Havelok may be based upon the historical Amlaíb Cuarán, a 10th century Norse Gaelic ruler, and the legend's plot loosely based upon Amlaíb's life, though there is no critical consensus. Skeat posited a possible link to early legends of Amleth.

Гаймардың айтуынша

Бұл сюжетті қысқаша баяндау Харди мен Мартиннің аудармасына негізделген. Король Адельбрит – Даниялық, король Артурдың туысы Константиннің қол астында Норфолкті және Данияның бір бөлігін (71–74) билейді. Король Эдельси – британиялық, Линкольн мен Линдсейдің королі. Оның қарындасы Орвейн Адельбритке үйленеді, олардың баласы Аржентиль. Орвейн мен Адельбрит шамамен бір уақытта қайтыс болады (194-ші жол). Адельбрит қайтыс болған соң, Эдельси өзінің немере қызын Кухран атты қызметші жігітке үйлендіреді, бұл Адельбриттің патшалығын өзіне қарату үшін жасалған қадам (93–104, 165–180). Кухран келбетті, жомарт, егер ол өте қарапайым болмағанда, үйдің азаматтары мен ақсүйектері оған қалағанын берер еді (95–154). Бірақ Кухранның қарапайымдылығын көрсететін бір мотив бойынша, Кухран Аржентильмен қарым-қатынасқа түсуге бірнеше түнге дейін кешігеді (177–194). Аржентильде болжамды түс көреді (195–240). Аржентиль оянғанда Кухранның аузынан от жалынып жатқанын көреді. Ол Кухранды оятып, түсті келесі күні дайындалатын той туралы болжам ретінде түсіндіреді және ұйықтағанда аузында неге от жалынып тұрғанын білмейтінін қосады (241–310). Аржентиль өзінің ағасымен ұятпен өмір сүруден гөрі Кухранның отбасымен өмір сүруді жөн көреді (301–328). Кухран өзінің екі бауыры бар деп санайды (бірақ шын мәнінде олар оның бауырлары емес, 155–160) және бір қарындасы Келлок, олардың барлығы балықшы және тұз сатушы Гримнің (330–334) және оның әйелі Себругтың (369–370) ұлдары. Келлок пен оның күйеуі Алгер, балықшы (331) және саудагер (455–462, 481–484), Кухранға оның шын аты Хавелок екенін және Дания королі Гюнтер мен король Гайфердің қызы королева Альвиваның ұлы екенін айтуды шешеді. Келлок пен оның бауырлары шын мәнінде Альвиваның оның қызметшілерінен бірі Гримнен туған балалары. Гюнтерді Артур патша өлтірді; Альвива Гриммен, олардың балаларымен және Хавелок/Кухранмен бірге қашып кетті, бірақ өзі жолда қарақшылардың қолынан қаза тапты (426–440, 582–585). Келлоктың күйеуі Даниямен сауда жасайды және Хавелок мұрасын талап етуге келсе, халық қуанышқа бөленерін есептейді (334–468). Хавелок пен Аржентиль саудагерлермен бірге Данияға (469–504) жүзіп келеді. Данияны зұлым король Одульф/Эдульф билейді, ол король Ашистің туысы, Артурдың рыцарінің бірі (510–528). Келген кезде Хавелокқа шабуыл жасалып, Аржентиль тұтқындалады. Хавелок шабуылшыларды жеңіп, Аржентильді құтқарады, бірақ екеуі өздерін қорғаған шіркеу мұнарасына қашуға мәжбүр болады (533–534). Бақытымызға орай, Гюнтердің бұрынғы үй басқарушысы Сигар Эсталр Хавелоктың Гюнтерге ұқсастығын көріп, оны қиын жағдайдан құтқарады (505–509, 555–570). Сигар Хавелоктың әңгімесін тыңдап, оның рас екенін тексереді. Біріншіден, ол ұйықтағанда отты іздейді (571–645), содан кейін Хавелокқа Данияның нағыз мұрагері ғана соға алатын мүйізді соқтыруды бұйырады, сонда барлығы Хавелокты өздерінің мырзасы ретінде қабылдайды (646–734). Хавелок Эдульфты шайқаста жеңеді (735–758), содан кейін Эдельсиді жеңеді, ол Аржентильдің үйретіп берген тактикасын қолданды, әскерінің мәйіттерін тіреп, олардың көп екенін көрсету үшін. Эдельси бірнеше күннен кейін қайтыс болады, бұл Хавелок пен Аржентильге Эдельсидің және Адельбриттің ескі жерлерін мұра етуге мүмкіндік береді. Хавелок жиырма жыл билік етеді (735–818).

This plot summary is based on the translation of Hardy and Martin. King Adelbrit is a Dane ruling Norfolk under Constantine, King Arthur's nephew, along with a part of Denmark (71 74). King Edelsie is a Briton and King of Lincoln and Lindsey. His sister Orwain marries Adelbrit, and their child is Argentille. Orwain and Adelbrit die at much the same time (lines 1 94). When Adelbrit dies, Edelsie marries his niece to a serving lad called Cuheran in order to clear the way for taking over Adelbrit's kingdom himself (93 104, 165–80). Cuheran is handsome, magnanimous and the freemen and nobles of the household would have given him anything he wanted if only he weren't so humble that he asks for nothing (95 154). In something of a blind motif which does, however, serve to suggest Cuheran's boorishness, it takes a few nights for Cuheran to get round to having sex with Argentille (177 94). Argentille has a prophetic dream (195 240). Argentille awakes to find Cuheran sleeping on his back, with a flame burning at his mouth. She wakes Cuheran and he explains the dream as a prophecy of the feast he will be cooking the next day and adds that he doesn't know why a flame burns at his mouth when he sleeps (241 310). Argentille decides she would rather live with Cuheran's family than in shame with her uncle (301 28). Cuheran believes he has two brothers (who are in fact not his brothers, 155–60) and a sister Kelloc, and that they are all the sons of a fisherman and salt seller called Grim (330 34) and his wife Sebrug (369 70). Kelloc and her husband Alger, a fisherman (331) and a merchant (455 62, 481–84), resolve to tell Cuheran that he is actually called Havelock and is the son of King Gunter of Denmark and Queen Alvive, daughter of King Gaifer. Kelloc and her brothers are in fact the children of Alvive by one of her retainers, Grim. Gunter was killed by King Arthur; Alvive fled with Grim, their children, and Havelock/Cuheran, but was herself killed by pirates on the way (426 40, 582–85). Kelloc's husband trades with Denmark and reckons that the people would be happy if Havelock came to claim his inheritance (334 468). Havelock and Argentille sail to Denmark with the merchants (469 504). Denmark is ruled by the evil King Odulf/Edulf, brother of King Aschis, one of Arthur's knights (510 28). On arrival, Havelock is attacked and Argentille seized. Havelock defeats the attackers and rescues Argentille, but the two are forced to flee to a church tower where they defend themselves (533 54). Fortunately, Sigar Estalre, Gunter's one time steward, sees Havelock's resemblance to Gunter and rescues him from his predicament (505 9, 555–70). Sigar hears Havelock's story and checks its veracity. First, by looking for the flame when he sleeps (571 645), and then by getting Havelock to sound a horn which only the rightful heir of Denmark can sound, whereupon everyone takes Havelock as their lord (646 734). Havelock defeats Edulf in battle (735 758) and then Edelsie, having used the tactic taught to him by Argentille of propping up the corpses of his army to make it look like he has more men. Edelsie dies a few days later, allowing Havelock and Argentille to inherit both Edelsie's and Adelbrit's old lands. Havelock rules for twenty years (735 818).

Орта ағылшын романсы

Хавелок күрделі құрылымдалған, Дания мен Англияның патша мұрагерлері бала кезінде әділетсіз биліктен қуылған, бірақ кейін өздерінің заңды орнына қайта оралған екі қабатты аркадан тұрады. Поэма Ательвольд билік еткен кезде Англияда басталады, ол әділ және ізгі патша ретінде сипатталады. Ол ересек мұрагер қалдырмай қайтыс болады және жас қызы Голдбороуды Корнуолл графы Годрихтің қамқорлығына тапсырады, ол Голдбороу үйленгенге дейін регент ретінде билік етеді. Ательвольд оның «Англиядағы ең биік адамға» үйленуі керек екенін айтады. Ательвольд қайтыс болғаннан кейін Годрих антқа қиянат жасайды және Голдбороуды Довердегі шалқары мұнараға қамап қояды. Содан кейін поэма Данияға ауысады, онда ұқсас ізгі патша Биркабейн қайтыс болады, екі қызын – Сванбороу мен Хелфледті, және ұлын – Хавелокты қалдырады. Бай қызметкер Годард регент болып тағайындалады. Годард та сеніміне қиянат жасайды: ол қыздарын аяусыз өлтіріп, тамақтарын кесіп тастайды және үш жасар Хавелокты балықшы Гримге, теңізге батып кету үшін береді. Грим екі керемет белгіні көргенде Хавелокты патшалықтың заңды мұрагері ретінде таниды: ұйықтаған кезде баланың аузынан шығатын жарқын жарық және оның иығындағы kynemerk – айқыш пішіндес туған таңба. Грим Хавелокты өлтірмеуге көндіріледі, бірақ Годардқа баланы өлтіргенін айтады. Грим Хавелок пен оның отбасымен Англияға қашып кетеді, онда ол Хамбердің сағасында Гримсби қаласын құрады. Хавелок Гримнің отбасында тәрбиеленеді және Грим мен оның ұлдарымен бірге балықшы болып жұмыс істейді. (Кейбір нұсқаларда Хавелок жеке басын қорғау үшін Куаран деген жалған атпен өскен, бірақ орта ағылшын нұсқасында бұл егжей-тегжейлі айтылмаған.) Хавелок ерекше бойға және күшке ие болады, сондай-ақ үлкен ашкөздікке ұшырайды; ашаршылық кезінде Грим оны тойдыра алмайды, ал Хавелок үйден шығып, Линкольн қаласында өмір сүру үшін, аяқтары жолақ, ескі желкеннен тігілген плащ киіп келеді. Линкольн қаласында ол ақсүйек үйдің аспазы Бертрамға қабылданады және оның ас үйінде жұмыс істейді. Хавелоктың кішіпейілділігі, мейірімділігі және көңілді мінезі оны баршаға танымал етеді, әсіресе балалардың арасында, ал оның ерекше бойы, күші және сұлулығы қайда барса да назар аударады. Бір мереке күні Хавелок тас лақтыру жарысына қатысады және өзінің адамнан асып түскен күшімен басқа жігіттердің күш-жігерінен әлдеқайда асып түседі. Бұл жеңісі оны талқылау тақырыбына айналдырады және оны Линкольн қаласында парламентте болған Годрихтің назарына жеткізеді. Годрих Хавелоктың ерекше бойын байқап, оның Голдбороуға үйленуін шешеді, өйткені бұл Ательвольдқа берген уәдесінің сөзбе-сөз шарттарын орындайды – Голдбороу патшалықтағы ең биік адамға үйленуі керек. Хавелок шаруаның ұлы екеніне сеніп, ол Голдбороуды неке арқылы мұрасынан айыруға ниетті. Хавелок үйленгісі келмейді, өйткені ол әйелді асырауға тым кедей, бірақ Годрихтың қаупіне байланысты үйленуге келіседі. Хавелок пен Голдбороу үйленіп, Гримсбиге оралады, онда оларды Гримнің балалары күтеді. Сол түні Голдбороу жарқын жарықпен оянып, Хавелоктың аузынан шыққан жалынды көреді. Ол оның туған таңбасын байқайды, ал періште оған Хавелоктың патшалық ұрпағы және Дания мен Англияның патшасы болатынын айтады. Сонымен қатар, Хавелок Данияның жері мен халқын құшақтап, патшалықты Голдбороудың аяқтарына ұсынатын арман көреді. Ол оянғанда, олар өздерінің көріністерімен бөлісіп, Данияға оралуға келіседі. Хавелок Голдбороу мен Гримнің үш үлкен ұлымен бірге патшалығын қайтару үшін Данияға кетеді. Саудагерге ұқсаған Хавелокты даниялық дворян Уббе қорғайды. Уббе Хавелоктың үйге шабуыл жасаудағы күш-қуатына таңғалады және түнде оның аузынан шыққан жарықты байқайды; ол Хавелокты Биркабейннің ұлы деп таниды және дереу Годардты құлатуда Хавелокқа қолдау білдіреді. Хавелок көптеген даниялық лордтардың мойынсұнуын үлкен қуанышпен қабылдағанда, ол Годардты жеңіп, узурпатор терісін алып, асылуға соттайды. Хавелок Англияға шабуыл жасап, Годрихті шайқаста жеңіп, Голдбороудың атынан таққа ие болады. Дания мен Англияның патшасы ретінде Хавелок алпыстан астам жыл әділ билік жүргізеді. Ол Голдбороумен бақытты, сүйіспеншілікке толы өмір сүреді және он бес баласы бар: олардың барлық ұлдары патшалар, ал қыздары патшайымдар болады.

Havelok is intricately constructed, consisting of a double arc in which the royal heirs of both Denmark and England are unjustly displaced as children but later restored to their rightful positions. The poem opens in England during the reign of Athelwold, who is described in ideal terms as a just and virtuous king. He dies without an adult successor and leaves his young daughter Goldborow to the care of Godrich, Earl of Cornwall, who is to rule as regent until Goldborow can be married. Athelwold stipulates that she should be married to the "highest man in England". After Athelwold's death Godrich immediately betrays his oath and imprisons Goldborow in a remote tower in Dover. The poem then shifts to Denmark, where a similarly virtuous king, Birkabein, dies, leaving behind two daughters, Swanborow and Helfled, and a son, Havelok. Godard, a wealthy retainer, is appointed regent. Godard too betrays his trust: he brutally murders the daughters by cutting their throats and hands the three year old Havelok over to a thrall, the fisherman Grim, to be drowned in the sea. Grim recognizes Havelok as the rightful heir to the kingdom when he sees a pair of miraculous signs: a bright light that emerges from the boy's mouth when he is sleeping, and the “kynemerk,” a cross shaped birthmark on his shoulder. Grim is persuaded to spare Havelok's life, but tells Godard that he has killed the child. Grim flees with Havelok and his family to England, where he founds the town of Grimsby at the estuary of the Humber. Havelok is brought up as part of Grim's family and works as a fisherman alongside Grim and his sons. (Several versions tell that Havelok was raised under a false name, Cuaran, in order to protect his identity, though the Middle English version omits this detail.) Havelok grows to an extraordinary size and strength, and has a huge appetite; during a time of famine, Grim is unable to feed him, and Havelok leaves home to seek his subsistence in Lincoln, barefoot and clad in a cloak made from an old sail. In Lincoln he is taken in by Bertram, a cook in a noble household, and works for him as a kitchen boy. Havelok's humility, gentleness and cheerful nature make him universally popular, especially with children, and his unusual height, strength and beauty draw attention wherever he goes. During a festival, Havelok takes part in a stone throwing competition and far surpasses the efforts of the other young men with his near superhuman strength. This victory makes him the subject of discussion and brings him to the notice of Godrich, who is present in Lincoln for a parliament. Godrich notices Havelok's unusual height and decides to arrange a marriage between him and Goldburow, as this will fulfil the literal terms of his promise to Athelwold that Goldboruw should marry the 'highest' man in the kingdom; believing Havelok to be a peasant's son, he intends to deprive Goldboruw of her inheritance by the marriage. Havelok is reluctant to marry because he is too poor to support a wife, but he submits to the union after being threatened by Godrich. Havelok and Goldborow marry and return to Grimsby, where they are taken in by Grim's children. That night Goldborow is awakened by a bright light and sees the flame coming out of Havelok's mouth. She then notices his birthmark, and an angel tells her of Havelok's royal lineage and his destiny as king of Denmark and England. At the same time, Havelok has a dream in which he embraces the land and people of Denmark in his arms and presents the kingdom at Goldboruw's feet. When he wakes, they share their visions and agree to return to Denmark. Havelok sails to Denmark with Goldborow and Grim's three eldest sons in order to reclaim his kingdom. Disguised as a merchant, Havelok is sheltered by Ubbe, a Danish nobleman. Ubbe is impressed by Havelok's strength in an attack on the house, and at night notices the light coming out of Havelok's mouth; he recognises Havelok as the son of Birkabein and immediately pledges his support to Havelok in overthrowing Godard. When Havelok has received the submission of many of the Danish lords amid great rejoicing, he defeats Godard and the usurper is condemned to be flayed and hanged. Havelok invades England, overthrows Godrich in battle and claims the throne in Goldborow's name. As king of Denmark and England, Havelok rules justly for more than sixty years. He and Goldborow enjoy a happy, loving marriage, and have fifteen children: all their sons become kings and all their daughters queens.

Басылымдар мен аудармалар

"Даниялық Хавелок", "Англияның төрт романсы", Рональд Б. Герцман, Грэм Дрейк және Ив Солсбери баспасы (Каламазуо, Мичиган: Ортағасырлық институт жарияланымдары, 1999). Кіріспесі және библиографиясы бар толық мәтіндік онлайн нұсқасы. , Уолтер Скит баспасы (Ең ерте ағылшын мәтіні қоғамы, 1868; кейін Нью-Йорк: Kraus Reprint Co, 1973). Шепард, С. (ред.). (1995). Орта ағылшын романстары: Нортон сыншыл басылымы. Нью-Йорк: W. W. Norton & Company. Романтиканың тууы: антология. Төрт XII ғасырлық Англо-норман романстары, Джудит Вайсс және Малкольм Эндрю аударған (Лондон: Dent, 1992),; "Англиядағы романтиканың тууы: Англияның француз тіліндегі XII ғасырлық төрт романс" деген атпен қайта басылды, Джудит Вайс аударған, Ортағасырлық және Ренессанс кезеңі мәтіндері мен зерттеулері, 344/Англияның француз тілі аударма сериясы, 4 (Темпе, Аризона: Ортағасырлық және Ренессанс кезеңі зерттеулерінің Аризона орталығы, 2009), (Англо-норман лайы Хавелоктың аудармасы). Романсты балаларға Марион Гартвейт қайта айтып берді.

Танымал мәдениетте

"Хавелок даны" 2016 жылы Марк Миллар мен Стюарт Иммоненнің "Empress Book One" комикс сериясының ғылыми-фантастикалық ғарыш операсы ретінде бейімделді, бұл комикс Marvel Comics-тің Icon Comics баспасынан шықты. Кейіннен бұл кейіпкер 2023 жылы шыққан "Big Game" атты алдын-ала түсірілген серияда пайда болды, оны Миллар жазды, суретін Пепе Ларраз салса, ал басылымын Image Comics жүзеге асырды. Сондай-ақ, 2024 жылы Dark Horse Comics баспасынан жаңа сериясы шығады.