Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кітапхана жіктеу жүйесі
Library classification system
Cutter Expansive Classification жүйесі – Чарльз Амми Каттер жасаған кітапхана жіктеу жүйесі. Бұл жүйе Конгресс кітапханасы жіктеуінің жоғарғы санаттарының негізі болды.
The Cutter Expansive Classification system is a library classification system devised by Charles Ammi Cutter. The system was the basis for the top categories of the Library of Congress Classification.
Кеңейтілген сыныптаманың тарихы
Чарльз Амми Каттер (1837–1903), замандасы Мелвил Дьюидің ондық жіктелуінен шабыттанып, Дьюидің бастапқы қолдауымен, Винчестер (Массачусетс штаты) қалалық кітапханасы және содан кейін Бостон Афинеумы үшін өзінің жіктеу схемасын жасады, онда ол жиырма төрт жыл кітапханашы болып қызмет етті. Ол 1880 жыл шамасында осы жұмысты бастады және 1882 жылы жаңа жүйе туралы шолу жариялады. Сол жіктелім кейіннен басқа белгілеулермен, сонымен қатар Каттердің Лексингтондағы (Массачусетс штаты) Кэри кітапханасында ойлап тапқан тәсілмен қолданылды. Көптеген кітапханалар бұл жүйені өздерінің қажеттіліктері үшін тым толық және күрделі деп тапты, ал Каттер шағын кітапханалардың кітапханашыларынан өздерінің қорына бейімделген жіктелімді сұрап көптеген өтініш алды. Ол кітапханалардың өсу қажеттіліктерін қанағаттандыру және сыншыларының кейбір шағымдарын жою мақсатында Кеңейтілген жіктелімді (Expansive Classification) жасады. Каттер өзінің жаңа жүйесінің алғашқы алты жіктеліміне кіріспе және кестелерді аяқтады және жариялады (Expansive Classification: Part I: The First Six Classifications), бірақ жетіншісі бойынша жұмысы 1903 жылы қайтыс болғаннан кейін тоқтап қалды. Cutter Expansive Classification салыстырмалы түрде аз кітапханалар қолданғанмен, ол американдық жіктелімдердің ең логикалық және ғылыми бірі деп есептеледі. Кітапхана тарихшысы Лео Э. Ламонтан былай жазады:
Charles Ammi Cutter (1837–1903), inspired by the decimal classification of his contemporary Melvil Dewey, and with Dewey's initial encouragement, developed his own classification scheme for the Winchester, Massachusetts town library and then the Boston Athenaeum, at which he served as librarian for twenty four years. He began work on it around the year 1880, publishing an overview of the new system in 1882. The same classification would later be used, but with a different notation, also devised by Cutter, at the Cary Library in Lexington, Massachusetts. Many libraries found this system too detailed and complex for their needs, and Cutter received many requests from librarians at small libraries who wanted the classification adapted for their collections. He devised the Expansive Classification in response, to meet the needs of growing libraries, and to address some of the complaints of his critics. Cutter completed and published an introduction and schedules for the first six classifications of his new system (Expansive Classification: Part I: The First Six Classifications), but his work on the seventh was interrupted by his death in 1903. The Cutter Expansive Classification, although adopted by comparatively few libraries, has been called one of the most logical and scholarly of American classifications. Library historian Leo E. LaMontagne writes:
Каттер ХІХ ғасырдың ең жақсы жіктелімін жасады. Оның жүйесі Дж. П. Леслидің жүйесінен кем "ғылыми" болғанымен, оның басқа маңызды ерекшеліктері – белгілеулер, нақтылық және әмбебаптық – оны алған мақтауға лайық етеді. Оның жоғары деңгейдегі бөлімдері Конгресс кітапханасының жіктелімінің негізі болды, ол сонымен қатар оның кейбір ерекшеліктерін де қабылдады. Ол Дьюи жүйесі сияқты кеңінен таралмады, себебі Каттер оны толық аяқтамай қайтыс болды және білімнің шекарасы кеңейгенде және ХХ ғасырда ғылыми бағыттар өзгергенде қажетті дамуға жағдай жасамады.
Cutter produced the best classification of the nineteenth century. While his system was less "scientific" than that of J. P. Lesley, its other key features – notation, specificity, and versatility – make it deserving of the praise it has received. Its top level divisions served as a basis for the Library of Congress classification, which also took over some of its features. It did not catch on as did Dewey's system because Cutter died before it was completely finished, making no provision for the kind of development necessary as the bounds of knowledge expanded and scholarly emphases changed throughout the twentieth century.
Кеңейтілген сыныптаманың құрылымы
Кеңейтілген сыныптама әр түрлі өлшемдегі кітапханалар үшін арналған жеті жеке кесте қолданады. Бірінші кестеден бастап, әр кесте алдыңғысына қарағанда кеңейтілген, ал Каттер кітапхананың өсуімен бір кеңейтімнен екіншісіне қалай көшуі мүмкін екендігі туралы нұсқаулар берді.
The Expansive Classification uses seven separate schedules, each designed to be used by libraries of different sizes. After the first, each schedule was an expansion of the previous one, and Cutter provided instructions for how a library might change from one expansion to another as it grows.
Шақыру нөмірлерін құру
Экпансивті жіктелімдегі көптеген кітап белгілері кітаптың тақырыбына нұсқау беретін қағидаларды ұстанады. Бірінші жол тақырыпты, екіншісі авторды (немесе кітап атауын), үшінші және төртінші жолдар басылымдардың күндерін, аудармалар туралы мәліметтерді және нақты кітаптар немесе авторлар туралы сын еңбектерін көрсетеді. Экпансивті жіктелімдегі барлық сандар (немесе тиіс) ондық тәртіппен тізілгендей сақталады. Кітаптардың көлемі нүктелермен (.), плюс белгілерімен (+) немесе сызықтармен (/ немесе //) көрсетіледі. Кейбір тақырыптар үшін сандық географиялық бөлім бірінші жолдағы жіктелім әріптерінен кейін келеді. 83 саны АҚШ-ты білдіреді, сондықтан F83 – АҚШ тарихы, G83 – АҚШ саяхаттары, JU83 – АҚШ саясаты, WP83 – АҚШ сурет өнері. Географиялық сандар көбінесе нақтырақ аймақтарды көрсету үшін ондық жүйеде кеңейтіледі, кейде нақты қаланы білдіретін үлкен әріппен толықтырылады. Екінші жол әдетте автордың атын үлкен әріппен және ондық тәртіппен орналасқан бір немесе бірнеше санмен көрсетеді. Бұдан кейін кітап атауының бірінші әрпі немесе әріптері кішкенә әріптермен жазылуы мүмкін, сондай-ақ кейде а, б, с әріптері сол кітаптың басқа басылымдарын көрсетеді. Қажет болған жағдайда екінші жол «формат» нөмірімен басталуы мүмкін, мысалы, 1 – тақырыптың тарихы мен сын-тегесі, 2 – библиография, 5 – сөздік, 6 – атлас немесе карталар, 7 – мерзімді басылым, 8 – қоғам немесе университет басылымы, 9 – әртүрлі авторлардың еңбектері жинағы. Үшінші жолда үлкен Y әрпі автор немесе алғашқы екі жолда көрсетілген кітап туралы еңбек екенін, ал үлкен E әрпі (ағылшын тілі үшін – басқа тілдерде басқа әріптер қолданылады) ағылшын тіліне аударма екенін көрсетеді. Егер сын мен аударма бір кітапқа қатысты болса, онда сан төрт жолға дейін ұзарады.
Most call numbers in the Expansive Classification follow conventions offering clues to the book's subject. The first line represents the subject, the second the author (and perhaps title), the third and fourth dates of editions, indications of translations, and critical works on particular books or authors. All numbers in the Expansive Classification are (or should be) shelved as if in decimal order. Size of volumes is indicated by points (. ), pluses (+), or slashes (/ or //). For some subjects a numerical geographical subdivision follows the classification letters on the first line. The number 83 stands for the United States—hence, F83 is U. S. history, G83 U. S. travel, JU83 U. S. politics, WP83 U. S. painting. Geographical numbers are often further expanded decimally to represent more specific areas, sometimes followed by a capital letter indicating a particular city. The second line usually represents the author's name by a capital letter plus one or more numbers arranged decimally. This may be followed by the first letter or letters of the title in lower case, and/or sometimes the letters a, b, c indicating other printings of the same title. When appropriate, the second line may begin with a 'form' number—e. g., 1 stands for history and criticism of a subject, 2 for a bibliography, 5 for a dictionary, 6 for an atlas or maps, 7 for a periodical, 8 for a society or university publication, 9 for a collection of works by different authors. On the third line a capital Y indicates a work about the author or book represented by the first two lines, and a capital E (for English—other letters are used for other languages) indicates a translation into English. If both criticism and translation apply to a single title, the number expands into four lines.