Кіріспе

Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі "Уильям Уилсон" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1839 жылы «The Gift» журналында алғаш жарияланған туындысы. Оның сюжеті Поның Лондоның шетінде өткен жас шағынан шабыттанған. Әңгімеде өзінің көшірмесі (дөңгелек) бейнеленген. Бұл әңгіме 1840 жылы шыққан «Гротеск пен арабеск әңгімелері» жинағына да енген және бірнеше рет өңделген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға өзін Уильям Уилсон деп атайтын "асыл ұрпақтан" шыққан адам туралы, өйткені ол өзінің ысырапшыл өткенін айыптап тұрса да, ол өзінің іс-әрекеті үшін толық кінәлі емес, "адам ешқашан мұндай азғырылуға ұшыраған емес" дейді. Бірнеше абзацтан кейін әңгіме Уилсонның балалық шағы туралы сипаттамаға ауысады, ол "Ағылшынның тұманды ауылдағы" мектепте өтеді. Уильям өзінің мектебінде тағы бір баламен кездеседі, оның есімі мен сыртқы келбеті бірдей, тіпті сол күні туған (19 қаңтар, Поның туған күні). Уильямның есімі (оның нақты аты "Уильям Уилсонға" ғана ұқсас екенін айтады) оны ұялтады, өйткені ол "плебейлік" немесе жалпы естіледі, және ол екінші Уильямның есебінен есімді екі есе көп естуге тиіс екеніне ренжіді. Бала да Уильям сияқты киінеді, оған ұқсап жүреді, бірақ шыбырдап сөйлей алады. Ол Уильямға нақты белгіленбеген кеңес бере бастайды, бірақ ол баланың "қасарысқылығынан" ренжігендіктен, оған мойынсұнудан бас тартады. Бір күні түнде ол екінші Уильямның бөлмесіне ұрланып кіреді де, баласының бет-әлпетіне қарап қорқып қалады. Уильям дереу академиядан кетеді, сол аптада екінші бала да соған ілеседі. Уилльям ақырында Итон және Оксфорд университеттеріне барады, біртіндеп азғындыққа барады және "жамандық" деп атаған нәрсені жасайды. Мысалы, ол картада алдап, біреуден ұрлық жасайды. Басқа Уильям беті бүркелген күйінде пайда болады және Уильямның мінез-құлқын басқаларға ескерту үшін жеткілікті бірнеше сөз шыбырдап айтады, содан кейін басқалар оның бетін көрмей кетеді. Кейінгі жылдары Уильямды оның қос кейіпкері қуантады, ол Уильямның амбиция, ашу және құмарлықпен қозғалған деп сипаттаған жоспарларын бұзады. Соңғы рет ол Римдегі карнавалда тұрмысқа шыққан ақсүйек әйелді азғыруға тырысады, бірақ екінші Вильгельм оны тоқтатады. Ашулы кейіпкер өзінің "қорыспайтын" қосындысын - бірдей киім киетін - антиквамераға сүйреп әкеледі және қосындысы еріксіз қатысатын қысқаша семсерлік шайқастан кейін оны өлімге ұшыратады. Уильям осылай істегеннен кейін кенеттен үлкен айна пайда болады. Ол өзіне қараған кезде "өз суретімді, бірақ беті ақ және қанға батқанды" көреді: мәйіттің дублёрі, "бірақ ол енді шыбырдап сөйлемеді". Айтқыш: "Менің өмірімде өзің бар болдың, менің өмірімде өзіңді қалай өлтіргеніңді қарашы" деген сөздерді айтуға тырысып жатқандай сезінеді.

Өмірбаян

"Уильям Уилсон" шығармасының оқиғасы жартылай автобиографиялық сипатта және Поның бала кезінде Англияда тұрған кезін көрсетеді. Әңгімедегі "Ағылшылдың тұманды ауылы" – қазір солтүстік Лондоның маңындағы Сток-Ньюингтон. Мектеп Поның 1817 жылдан 1820 жылға дейін оқыған Стоук-Ньюингтондағы Мэнор Хаус мектебіне негізделген. Поның ондағы директоры, пастор Джон Брансби, әңгімедегі директормен бірдей атқа ие, бірақ соңғысында ол "Доктор" атағын алады. Бұл мектеп қазір бұзылған. Әңгімеде еске алынған шіркеу – Стоук-Ньюингтонның алғашқы приход шіркеуі, "Ескі" Сент-Мэри шіркеуі. Бұл ғимарат әлі де сақталған. Поның әңгімесінде шіркеуде готикалық мұнара бар деп сипатталған. Дегенмен, мұнара шіркеуге По мектепті бітіріп кеткеннен кейін тоғыз жыл өткен 1829 жылы ғана қосылған. Сонымен қатар, По бір адамның өзімен аттас адаммен кездесіп, ерекшелік сезімін жоятын наразылығы туралы әңгіме идеясы Вашингтон Ирвингтің "Лорд Байронның жазылмаған драмасынан" шабыттанғанын мойындады. Ирвингтің әңгімесінің соңында басты кейіпкер өзінің көлеңкесін қылышпен өлтіреді, бірақ масканың артында өзінің бейнесін көреді.

Талдау

"Уильям Уилсон" повесі екілік тақырыбын айқын көрсетеді. Осы екінші жандар кейіпкерді қудалап, ақыл-есінен айырып, сонымен қатар оның өзінің ақылсыздығын бейнелейді. Эдгар Аллан Поның өмірбаясын жазған Артур Хобсон Куинннің пікірінше, екінші жандар – жанның ішкі дауысы. Өзінің екіге бөлінуін баяндаушының "Уильям Уилсон" атты туындысының псевдоним екенін мойындауы одан әрі күшейтеді. Атының өзі қызықты таңдау: "ерік" сөзінен туған "ұлы". Яғни, Уильям Уилсон сол атты бөлісетін өзінің көлеңкесімен бірге өмірге келуге ниеттенген. По осы повесті өте мұқият және ептілікпен жазған. Сөйлемдер теңдестірілген, сирек сөздер қолданылған, Вильсонның мектебін сипаттаудан басқа нақты суреттемелер жоқ. Оқиғаның қарқыны формальды стильдегі және ұзын сөйлемдерді пайдалану арқылы қасақана жай және өлшенген етіп берілген. "Композиция философиясы" еңбегінде По ұсынғандай, поэтикалық әсер немесе көңіл-күйді тудырудың орнына, ол рационалдылық пен логикаға негізделген әңгіме жасайды.

Жариялану тарихы

"Уильям Уилсон" 1839 жылғы қазан айында Бертонның "Жетілген адам журналында" жарияланды, бірақ ол сол жылдың басында 1840 жылға арналған "The Gift: Рождество және Жаңа жыл сыйы" басылымында да пайда болды. Кейіннен бұл әңгіме 1844 жылғы желтоқсанда француз тіліне аударылып, Париждің "La Quotidienne" газетінде екі бөлімге бөлініп жарияланды. Бұл Поның туындыларының ағылшын тілінен басқа тілге жасалған тұңғыш аудармасы болды және Поның Франциямен танысуын қалыптастырды.

Сыни қабылдау

По Вашингтон Ирвингке хат жазып, одан мақтау сұрағанда, По оған «Уильям Уилсон» туындысына жауап беруді өтінді, оны «менің ең үздік туындым» деп атады. Ирвинг оған: «Бұл өте көркем стильде жазылған, ал ерекше және құпия қызығушылық тұтас бойында сақталған» деп жауап берді. Томас Манн Федор Достоевскийдің «Қос өмір: Санкт-Петербург поэмасы» туралы былай деді: «Ол Эдгар Аллан Поның «Уильям Уилсон» әңгімесінен кем түспейді, себебі ол сол ескі романтикалық мотивті моральдық тұрғыдан әлдеқайда тереңдеп, поэтикалық [тақырыпты] табысты шешеді».

Бейімделулер

1913 жылы «Уильям Уилсон» туындысы «Прага студенті» атты неміс фильміне еркін бейімделді. Режиссерлері – Стеллан Рай және Пол Вегенер. 1926 жылы Германияда Хенрик Гейлен режиссерлік еткен және Конрад Вейдт қатысқан нұсқасы да жарық көрді. 1935 жылы үшінші неміс бейімдемесін Артур Робисон режиссерлік етті, ал Антон Вальбрук басты рөлде ойнады. 1943 жылы «Уильям Уилсон» туындысы Mutual Broadcasting System арнасындағы «The Weird Circle» радио спектакліне бейімделді. 1968 жылы француз-итальяндық бірлестік «Өлілердің рухтары немесе Ерекше оқиғалар» фильмін жасады. Фильмді Роджер Вадим, Луи Маль және Федерико Феллини режиссерлік етті, ал Ален Делон мен Бриджит Бардо түсірілді. Фильм үш бөлімнен тұрады. Қалған екі бөлімі Поның «Метценгерштейн» және «Ешқашан шайтанмен басты тікелей салма» шығармалары бойынша түсірілді. Бұл туынды The Smithereens тобының 1989 жылғы 11-ші альбомындағы сол аттас әнінің негізі болды. 1968 жылы Бразилиядағы Editora Taika «Альбом Clássicos de Terror» журналының #6 санында комикске бейімделген нұсқасын жариялады. Суретші – Освальдо Тало. Ол 1973 жылғы маусымда «Классико де террор» журналының 2-ші сериясының #5 санында қайта басылды. 1974 жылы Skywald Аль Хеветсонның бейімдемесімен және Альфонсо Фонттың суретімен «Nightmare» журналының #19 санында (1974 жылғы маусым) комикске бейімделген нұсқасын жариялады. Бұл Мехмет К. Бенли (Түркия) «Vampirella» журналының #3 санында (1976 жылғы 25 қазан) және «Vampirella» журналының (1977) санында, сондай-ақ Eternity Comics баспасынан шыққан «Эдгар Аллан По: The Tell Tale Heart and Other Stories» журналының #1 санында (1988 жылғы маусым) қайта басылды. 1976 жылы BBC антологиялық «Centre Play» телесериалы Хью Уайтмордың бейімдемесін көрсетті, онда Норман Эшли басты рөлде ойнады, ал оған Стивен Мюррей, Энтони Дэниелс және Роберт Тайман қосылды. 1976 жылы британдық режиссер Питер де Рим «Hand in Hand Films» студиясы түсірген қорқынышты фильм мен гей порнофильмінің қоспасы болған «The Destroying Angel» атты екінші және соңғы фильмін жасады. Фильм семинариядан демалыс алған адамның жыныстық құштарлығы мен діни шақыру арасындағы ішкі қақтығысын көрсетеді, бұл оның көшірмесінің пайда болуы арқылы көрінеді. Поның әңгімесіндегі пышақтау көрінесі фильмде тікелей бейнеленген. Питер де Римнің айтуынша, ол бұл фильмді түсіруге Поның портретін көрген кезде шабыттанды, сонда Поның өзінің жеке көшірмесі екенін түсінді. 1979 жылы Аргентинадағы Ediciones de la Urraca «El Péndulo» журналының #2 санында (1979 жылғы қазан) комикске бейімделген нұсқасын жариялады. Бейімдемені Гильермо Саккоманно жасады, ал суреттерін Альберто Бреччиа салған. Бұл Франциядағы Les Humanoïdes Associés баспасынан шыққан «Le Cœur révélateur» (1992 және 1995 жылғы қыркүйек) және Аргентинадағы Doedyeeditores баспасынан шыққан «El gato negro y otras historias» (2011) басылымдарында қайта басылды. 1979 жылы Бразилиядағы Bloch Editores S. A. «Aventuras Macabras» журналының #12 санында (1979) комикске бейімделген нұсқасын жариялады. Бейімдемені және суреттерін Жозе Менезес жасады. 1999 жылы испан режиссері Хорхе Даяс 35 мм анимациялық қысқаметражды фильм шығарды, ол Animadrid 2000 және Малага кинофестивалінде марапатталды.

Басқа еңбектердегі сілтемелер

Эндрю Тейлордың "Америкалық бала" кітабында "Уильям Уилсон" әңгімесінің іздері бар, онда Эдгар Аллан Поның өзі кейіпкер ретінде бейнеленеді. Набоковтың "Лолита" романы осы әңгіменің пародиясы деп саналады. Жан-Люк Годардтың 1963 жылғы "Пьерро Ле Фу" фильмінде басты кейіпкер Фердинанд, өзі мен тағы бір басты кейіпкер Мариан ақша табу үшін істей алатын нәрселердің мысалы ретінде бұл әңгімені түсіндіреді. Пол Остердің "Нью-Йорк трилогиясы" романында "Уильям Уилсон" псевдонимімен жазатын Куинн есімді кейіпкер кездеседі. Роман интертекстуалдылықты пайдаланып, жеке тұлға мен шындықтың мәнін зерттейді. Стивен Кингтің "The Outsider" романында детектив Андерсон өзі тергеп жатқан іс пен Поның "Уильям Уилсон" әңгімесі арасында сабақтастық көрсетеді. Стивен Кинг бұл романның шағын бөлігінің осы оқиғадан шабыттанғанын медиаға хабарлады. Кинг 1980 жылғы "Өрт сөндіруші" романында да "Уильям Уилсонға" сілтеме жасайды, онда санасы бақылаудағы адам По әңгімесіне қауіпті деңгейде бейімделе бастайды.