Чжугэ Лянның Солтүстік жорықтары және Қао Вэйге қарсы күресі
Zhuge Liang's Northern Expeditions
Шу Хань мен Цао Вэй арасындағы соғыстар (228-234 жж.). Чжугэ Лянның солтүстік жорықтары, мақсаты – Цао Вэйге қарсы күрес. Тарих пен «Үш патшалық» романында кеңінен сипатталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шу ханның Цао Вэйге қарсы әскери науқандары (228 - 234)
Shu Han military campaigns against Cao Wei (228 234)
Чжугэ Лянның Солтүстік жорықтары – Қытайдағы Үш патшалық дәуірінде Шу ханның қарсыласы Цао Вэйге қарсы 228 жылдан 234 жылға дейін жүргізген бес әскери науқан. Бес жорықтың барлығын Шудың императорлық канцлері және регенті Чжугэ Лян басқарды. Олар сәтті болмаса да, нәтижесінде ешқандай шешімге келмей, тепе-теңдікке ұшыраса да, бұл жорықтар Үш патшалық дәуіріндегі ең белгілі қақтығыстардың біріне айналды. Сонымен қатар, бұл шайқастардың бірі болды, онда әр тарап (Шу және Вэй) жүздеген мың әскермен бір-біріне қарсы күш сынасты, ал басқа шайқастарда бір тараптың әскер саны айтарлықтай көп болды. Бұл жорықтар 14 ғасырдағы тарихи роман "Үш патшалықтың романсы"-нда көркемделіп, романтикалық бейнеленген, онда олар "Ци тауынан жасалған алты жорық" деп аталады. Бұл термин дәл емес, себебі Чжугэ Лян өзінің екі жорығын ғана (бірінші және төртінші) Ци тауынан бастады.
Zhuge Liang's Northern Expeditions were a series of five military campaigns launched by the state of Shu Han against the rival state of Cao Wei from 228 to 234 during the Three Kingdoms period in China. All five expeditions were led by Zhuge Liang, the Imperial Chancellor and regent of Shu. Although they proved unsuccessful and ended up as a stalemate, the expeditions have become some of the best known conflicts of the Three Kingdoms period and one of the few battles during it where each side (Shu and Wei) fought against each other with hundreds of thousands of troops, as opposed to other battles where one side had a huge numerical advantage. The expeditions are dramatised and romanticised in the 14th century historical novel Romance of the Three Kingdoms, where they are referred to as the "six campaigns from Mount Qi" This term is inaccurate, since Zhuge Liang only launched two of his expeditions (the first and the fourth) from Mount Qi.
География
Чжугэ Лянның жоспары солтүстік И провинциясының негізгі халқы шоғырланған Ханчжун әкімшілігінен (қазіргі Шэньси провинциясының оңтүстігі) солтүстікке қарай жорық жасауды көздеді. III ғасырда Ханчжун әкімшілігі – жапайы, тың орманмен қоршалған, сирек қоныстанған аймақ болатын. Оның маңыздылығы Хан өзені бойындағы ұзын, құнарлы жазықтағы стратегиялық орналасуында болды, солтүстіктегі Цинь таулары мен оңтүстіктегі Миканг таулары арасында жатыр. Ол оңтүстіктегі Сичуань ойпаты мен солтүстіктегі Вэй өзені аңғары арасындағы таулы шекаралық аймақтың маңызды әкімшілік орталығы еді. Бұл аймақ құрғақ солтүстік-батысқа және Гансудың солтүстік бөлігіне қол жеткізуге де мүмкіндік берді. Географиялық тұрғыдан алғанда, Цинь тауларының тік жарлы бөгеті Чанъаньға ең үлкен кедергі болды. Тау тізбегі параллель қырқалардан тұрады, олардың барлығы шығысқа қарай сәл оңтүстікке бұрылады, және бұтақтанған аңғарлардың жиынтығымен бөлінген, олардың каньон қабырғалары көбінесе аңғар өзендерінен тік көтеріледі. Жер сілкіністерінен туындаған жергілікті қозғалыстардың нәтижесінде топографиялық ерекшеліктер өте күрделі. Оңтүстіктен өтуге мүмкіндік берген бірнеше тау жолдары болды, олар "галереялық жолдар" деп аталды. Бұл жолдар маңызды өткелдерден өтіп, инженерлік шеберлігімен және ептілігімен ерекшеленді. Олардың ең ежелгісі Ханчжун әкімшілігінің солтүстік-батысында орналасқан және Сан өткелін кесіп өтеді. Лианьюнь, яғни "Бұлттарға қосылған" жолы б.з.д. III ғасырда Цинь дәуірінде көлік құралдарын жүргізу үшін салынған. Цзялин аңғарынан кейін, жол солтүстікке қарай Вэй өзені Чэньцан (қазіргі Баоцзи, Шэньси) тұсында кеңей бастайды. Тағы бір маңызды бағыт – Баое жолы, ол Егу өткелін кесіп, Мэй округінің оңтүстігінде аяқталады. Шығысқа қарай бірнеше ұсақ және қиын жолдар бар, әсіресе Цыу аңғары, ол тікелей Чанъаньдың оңтүстігіне жетеді.
Zhuge Liang's plan called for a march north from Hanzhong Commandery (what is now southern Shaanxi province), the main population centre in northern Yi Province. In the third century, Hanzhong Commandery was a sparsely populated area surrounded by wild virgin forest. Its importance lay in its strategic placement in a long and fertile plain along the Han River, between two massive mountain ranges, the Qin Mountains in the north and the Micang Mountains in the south. It was the major administrative centre of the mountainous frontier district between the rich Sichuan Basin in the south and the Wei River valley in the north. The area also afforded access to the dry northwest and the Gansu panhandle. Geographically, the rugged barrier of the Qin Mountains provided the greatest obstacle to Chang'an. The mountain range consists of a series of parallel ridges, all running slightly south of east, separated by a maze of ramifying valleys whose canyon walls often rise sheer above the valley streams. As a result of local dislocations from earthquakes, the topographical features are extremely complicated. Access from the south was limited to a few mountain routes called "gallery roads". These crossed major passes and were remarkable for their engineering skill and ingenuity. The oldest of these was to the northwest of Hanzhong Commandery and it crossed the San Pass. The Lianyun "Linked Cloud" Road was constructed there to take carriage traffic during the Qin dynasty in the third century BCE. Following the Jialing Valley, the route emerges in the north where the Wei River widens considerably near Chencang (in present day Baoji, Shaanxi). Another important route was the Baoye route, which transverses the Yegu Pass and ends south of Mei County. A few more minor and difficult routes lay to the east, notably the Ziwu Valley, which leads directly to the south of Chang'an.
Синьчжэн көтерілісі
Жугэ Лянның Солтүстікке жасаған жорықтарының кестесі
Шамамен мерзім Орын Оқиғалар
227 жылдың 4 сәуірі – 2 мамыры Ханчжун, Шэньси Жугэ Лян бірінші жорыққа дайындалып Ханчжунға көшеді. Лю Шанға «Чу Ши Бяо» деп хат жазады. Луоян, Хэнань Сун Цзи Цао Руиді Вэй күштерін Ханчжунға шабуылға жіберуден сақтайды.
2–30 шілде 227 Наньян, Хэнань Сима И Цзинь және Ю провинцияларындағы әскери істерді басқарады және Ванченгте орналасады.
227 жылдың 26 желтоқсаны – 228 жылдың 23 наурызы Солтүстік-батыс Хубэй Синьчэн көтерілісі: Сима И көтерілісті басады және Мэн Даны өлтіреді. Содан кейін ол Цао Руимен кездесу үшін Луоянға барады және одан кейін Ванченгке қайта оралады.
228 жылдың 23 ақпаны – 21 мамыры Батыс Шэньси және оңтүстік-шығыс Ганьсу Бірінші Солтүстік экспедиция:
29 мамыр 228 Шиань, Шэньси Цао Руи Чанъаньнан шығып, Луоянға оралады.
228 жылдың 17 қыркүйегі – 15 қазаны Шученг округі, Анхуй Шитинг шайқасы: У күштері Вэй күштерін жеңді.
228 жылдың 14 желтоқсаны – 229 жылдың 12 қаңтары Ханжун, Шэньси Жугэ Лян Лю Шанға екінші «Чу Ши Бяо» хаты жазады.
229 жылдың 13 қаңтары – 10 ақпаны Чэньчан ауданы, Баоцзи, Шэньси Екінші Солтүстік экспедиция:
229 жылдың 11 ақпаны – 10 мамыры Лонгнан, Гансу Үшінші Солтүстік экспедиция:
230 жылдың 28 шілдесі – 26 тамызы Луоян, Хэнань Зиу науқаны: Цао Чжэнь Цао Руиді Шуға кең ауқымды шабуыл жасауға сендіреді. Цао Руи Сима Иге Цзинь провинциясынан әскерді бастап, Ханчжундағы Цао Чжэн әскерімен бірігуді бұйырады.
230 жылдың 27 тамызы – 24 қыркүйегі Ханжун, Шэньси Жугэ Лян Ли Янға Ханчжунды нығайту үшін 20 000 әскерді басқаруды тапсырады. Вэйдің шабуыл жасақтары Ши аңғары арқылы өте алмайды, өйткені Шуға апаратын галереялық жолдар 30 күннен астам уақыт бойы болған қатты жаңбырдан зақымдалған.
230 жылдың 27 тамызы – 24 қазаны Ушань округі, Гансу Янси шайқасы: Вей Ян шайқаста Гуо Хуай мен Фэй Яоны жеңді.
230 жылдың 25 қыркүйегі – 24 қазаны Сючан, Хэнань Цао Руй Вэй басқыншы күштеріне өз миссиясын тоқтатып, базаға оралуға бұйрық береді.
231 жылдың 21 наурызы – 15 тамызы Оңтүстік-шығыс Ганьсу Төртінші Солтүстік экспедиция:
234 жылдың 18 наурызы – 10 қазаны Шэньси Бесінші Солтүстік экспедиция:
Timeline of Zhuge Liang's Northern Expeditions Approximate date range Location Event(s) 4 Apr – 2 May 227 Hanzhong, Shaanxi Zhuge Liang moves to Hanzhong in preparation for the first Expedition. He writes the Chu Shi Biao to Liu Shan. Luoyang, Henan Sun Zi dissuades Cao Rui from sending Wei forces to attack Hanzhong. 2–30 July 227 Nanyang, Henan Sima Yi is put in charge of military affairs in Jing and Yu provinces and stationed at Wancheng. 26 Dec 227 – 23 Mar 228 Northwestern Hubei Xincheng Rebellion: Sima Yi suppresses the rebellion and executes Meng Da. He then goes to Luoyang to meet Cao Rui and returns to Wancheng after that. 23 Feb – 21 May 228 Western Shaanxi and southeastern Gansu First Northern Expedition: 29 May 228 Xi'an, Shaanxi Cao Rui departs Chang'an and returns to Luoyang. 17 Sep – 15 Oct 228 Shucheng County, Anhui Battle of Shiting: Wu forces defeat Wei forces. 14 Dec 228 – 12 Jan 229 Hanzhong, Shaanxi Zhuge Liang allegedly writes a second Chu Shi Biao to Liu Shan. 13 Jan – 10 Feb 229 Chencang District, Baoji, Shaanxi Second Northern Expedition: 11 Feb – 10 May 229 Longnan, Gansu Third Northern Expedition: 28 Jul – 26 Aug 230 Luoyang, Henan Ziwu Campaign: Cao Zhen convinces Cao Rui to launch a large scale invasion of Shu. Cao Rui orders Sima Yi to lead an army from Jing Province and link up with Cao Zhen's army at Hanzhong. 27 Aug – 24 Sep 230 Hanzhong, Shaanxi Zhuge Liang orders Li Yan to lead 20,000 troops to reinforce Hanzhong. The Wei invasion forces cannot pass through the Xie Valley as the gallery roads leading into Shu have been damaged by heavy rainfall over a period of more than 30 days. 27 Aug – 24 Oct 230 Wushan County, Gansu Battle of Yangxi: Wei Yan defeats Guo Huai and Fei Yao in battle. 25 Sep – 24 Oct 230 Xuchang, Henan Cao Rui orders the Wei invasion forces to abort their mission and return to base. 21 Mar – 15 Aug 231 Southeastern Gansu Fourth Northern Expedition: 18 Mar – 10 Oct 234 Shaanxi Fifth Northern Expedition:
220 жылы Вэйге кеткен бұрынғы Шу генералы Мэн Да Шудың солтүстік-шығыс шекарасына жақын Шинченг командирлігінің (新城郡; қазіргі уақытта солтүстік-батыс Хубэй) әкімшісі болып қызмет етті. Жугэ Лян Мэн Даны өзінің қалаусыз мінез-құлқы үшін жек көреді және ол Шуға қауіп төндіреді деп қорқады. 227 жылы Мэн Даның әріптесі Шэн Имен (申儀) айтысып кеткенін естігенде, олардың арасында күдік тудыру үшін тыңшыларын жіберіп, Мэн Даның Вэйге қарсы көтеріліс ұйымдастырып жатқаны туралы хабар таратты. Мэн Да қорқып, бүлік шығаруға бел буды. Алайда, ол Ванченгте орналасқан Вэй генералы Сима Иден хат алғаннан кейін дилеммаға ұшырады. Осы аралықта Сима И тез арада әскер жинап, Синьчэнға қарай бет алды және сегіз күн ішінде сол жерге жетті. Вэйдің бәсекелес мемлекеттері Шу мен Ву Мэн Даны қолдауға күш жіберді, бірақ олар жеңілді және Сима Идің қол астындағылары бастаған Вэй күштерінен кері қайтты. Сима И әскерлеріне Мэн Даның базасы Шаньёнды (上庸) қоршауға және сегіз бағыттан шабуыл жасауға бұйрық берді. Сонымен қатар, ол Мэн Даның немере інісі Дэн Сянь (鄧賢) пен оның қол астындағы Ли Фу (李輔) Мэн Даға сатқындық жасауға мәжбүр етті. 16 күндік қоршаудан кейін Дэн Сянь мен Ли Фу Шаньённың қақпаларын ашып, Сима Иге берілді. Мэн Да тұтқындалып, өлтірілді. Сима И мен оның әскерлері көтерілісті басудан кейін Ванченгке оралды. Содан кейін ол Вэйдің астанасы Луоянға барып, Вэй императоры Цао Руиге есеп берді және одан кейін Ванченгке оралды.
Meng Da, a former Shu general who defected to Wei in 220, served as the Administrator of Xincheng Commandery (新城郡; in present day northwestern Hubei) near Shu's northeastern border. Zhuge Liang hated Meng Da for his capricious behaviour and worried that he would become a threat to Shu. Around 227, when he heard that Meng Da had a quarrel with his colleague Shen Yi (申儀), he sent spies to stir up greater suspicions between them and spread news that Meng Da was plotting a rebellion against Wei. Meng Da became fearful and decided to rebel. However, he was stuck in a dilemma after receiving a letter from the Wei general Sima Yi, who was stationed at Wancheng. In the meantime, Sima Yi quickly assembled an army, headed towards Xincheng, and reached there within eight days. Wei's rival states, Shu and Wu, sent forces to support Meng Da, but were defeated and driven back by Wei forces led by Sima Yi's subordinates. Sima Yi ordered his troops to surround Shangyong (上庸), Meng Da's base, and attack from eight directions. At the same time, he also successfully induced Meng Da's nephew Deng Xian (鄧賢) and subordinate Li Fu (李輔) to betray Meng Da. After 16 days of siege, Deng Xian and Li Fu opened Shangyong's gates and surrendered to Sima Yi. Meng Da was captured and executed. Sima Yi and his troops headed back to Wancheng after suppressing the rebellion. He then went to the Wei capital, Luoyang, to report to the Wei emperor Cao Rui and returned to Wancheng after that.
Бірінші экспедиция
228 жылдың көктемінде Чжугэ Лян алғашқы Солтүстік жорығын бастады және Шу әскерін Ци тауына (祁山; қазіргі Ли округі, Гансу провинциясының таулы аймақтары) жетектеп барды. Сонымен қатар, ол Чжао Юн мен Дэн Чжиге Джи аңғарына (箕谷) алдау әскерін басқарып, Мей округіне шабуыл жасауға дайын болып көрінуге бұйрық берді, осылайша Вэй әскерлерінің назарын Ци тауынан аудару мақсатында. Шудың басып кіргені туралы жаңалық Гуанчжун аймағында дүрбелең тудырды. Үш Вэйге бағынышты округ – Наньань (南安), Тяншуй және Андинг (安定) – Шу жағына көшті. Шудың жорығына жауап ретінде Цао Руи Луояннан Чанъаньға қорғанысты бақылау және күш беру үшін көшті. Ол Чжан Хеге Ци тауындағы Чжугэ Лянға шабуыл жасауға, ал Цао Чжэнге Чжао Юн мен Дэн Чжиге Джи аңғарында шабуыл жасауға бұйрық берді. Чжао Юн мен Дэн Чжи Джи аңғары шайқасында жеңілді, себебі олардың алдау әскері, Шу әскерінің нашар сарбаздарынан құралғандықтан, Цао Чжэннің жақсы жаттығудан өткен әскерлеріне тең келмеді. (Чжугэ Лян ең жақсы әскерін Ци тауына шабуыл үшін қалдырған.) Осы уақытта Чжугэ Лян Ма Суды Жетінге (街亭; қазіргі Ганьсу провинциясының Шығысында орналасқан) Чжан Хемен күресу үшін авангард әскерін басқаруға жіберді. Ма Су Чжугэ Лянның бұйрығына бағынбағаннан қалысқан жоқ, сонымен қатар дұрыс емес шешімдер қабылдады, нәтижесінде Шу авангарды қатты жеңіліске ұшырады. Чжан Хе Жетін шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, үш округты қайтарып алу мүмкіндігін пайдаланды. Джи аңғары мен Жетінде Шудың жеңіліске ұшырағаны туралы хабарды естіген Чжугэ Лян барлық күштерін кері тартып, Ханчжунға қайтты. Бірінші Солтүстік жорығы жалпы сәтсіздікке ұшыраса да, Чжугэ Лян Шу үшін шағын жетістіктерге қол жеткізді. Бірінші жетістік – Вэйдің бірнеше азаматтық отбасыларын тұтқындау болды, олар Шу азаматтары ретінде тіркеліп, Ханчжунға қоныс аударды. Екінші жетістік – Цзян Вэйдің, кейіннен Шудың көрнекті генералы болған, төменгі шенді Вэй офицерінің Шуға көшкені болды. Ханчжунға оралғаннан кейін Чжугэ Лян Ма Суды халықтың наразылығын басу үшін өлім жазасына кесті, содан кейін Лю Шанға ескертпе жазып, Бірінші Солтүстік жорығының сәтсіздігіне толық жауапкершілікті мойындап, жазасын жеңілдетуді сұрады. Лю Шан Чжугэ Лянды Императорлық канцлер (丞相) шенінен Оң жақ генерал (右將軍) шеніне төмендетті, бірақ оған Императорлық канцлер міндетін атқаруға рұқсат берді.
In the spring of 228, Zhuge Liang launched the first Northern Expedition and led the Shu forces to Mount Qi (祁山; the mountainous regions around present day Li County, Gansu). At the same time, he ordered Zhao Yun and Deng Zhi to lead a decoy force to Ji Valley (箕谷) and pretend to be ready to attack Mei County, so as to divert the Wei forces' attention away from Mount Qi. News of the Shu invasion sent shock waves throughout the Guanzhong region. Three Wei controlled commanderies – Nan'an (南安), Tianshui and Anding (安定) – defected to the Shu side. In response to the Shu invasion, Cao Rui moved from Luoyang to Chang'an to oversee the defences and provide backup. He ordered Zhang He to attack Zhuge Liang at Mount Qi, and Cao Zhen to attack Zhao Yun and Deng Zhi at Ji Valley. Zhao Yun and Deng Zhi lost the Battle of Ji Valley because their decoy force, composed of the weaker soldiers in the Shu army, were no match for Cao Zhen and his well trained troops. (Zhuge Liang had reserved the better troops for the attack on Mount Qi.) In the meantime, Zhuge Liang sent Ma Su to lead the vanguard force to engage Zhang He at Jieting (街亭; located east of present day Qin'an County, Gansu). Ma Su not only disobeyed Zhuge Liang's orders, but also made the wrong moves, resulting in the Shu vanguard suffering a disastrous defeat. After his victory at the Battle of Jieting, Zhang He seized the opportunity to attack and recapture the three commanderies. Upon learning of the Shu defeats at Ji Valley and Jieting, Zhuge Liang pulled back all his forces and retreated to Hanzhong. Although the first Northern Expedition was an overall failure, Zhuge Liang still made some small gains for Shu. The first gain was the capture of some Wei civilian families, who were then registered as Shu citizens and resettled in Hanzhong. The second gain was the defection of Jiang Wei, a low ranking Wei officer who later became a prominent Shu general. After returning to Hanzhong, Zhuge Liang executed Ma Su to appease public anger and then wrote a memorial to Liu Shan, taking full responsibility for the failure of the first Northern Expedition and requesting to be punished by demotion. Liu Shan approved and symbolically demoted Zhuge Liang from Imperial Chancellor (丞相) to General of the Right (右將軍), but allowed him to remain as acting Imperial Chancellor.
Екінші экспедиция
228–229 ж. қысында Чжугэ Лян екінші Солтүстік жорығын бастады және Шу әскерін Сан асуы арқылы Чэньчан бекінісіне шабуылға жіберді. Чэньчанға келгенде, ол қаланың күткеннен гөрі әлдеқайда жақсы нығайтылғанын және қорғалғанын көрді. Бұл себебі, бірінші Солтүстік жорығынан кейін Вэй генералы Цао Чжэн Шу әскері келесі жолы Чэньчанға шабуыл жасайтынын болжағандықтан, Хао Чжаоға Чэньчанды қорғау және оның қорғанысын күшейту міндетін тапсырған. Чжугэ Лян әскерлеріне Чэньчанды қоршауға бұйрық берді, сосын Хао Чжаоның ескі досы Цзинь Сяңды Хао Чжаоға бағынуға көндіру үшін жіберді. Хао Чжао екі рет бас тартты. Хао Чжаоның Чэньчанды қорғау үшін бар болғаны 1000 әскері болғанымен, ол Шу әскеріне қарсы тұруға сәттілік танытты. Чэньчанды 20 күн қоршауда ұстағанда, Чжугэ Лян қамалға шабуыл үшін түрлі тактикаларды қолданды – қоршау сатылары, тарау машиналарын, қоршау мұнараларын және жер астын қазу, бірақ Хао Чжао олардың әрқайсысына қарсы тұрды. Вэй күштерінің Чэньчанға жақындап келе жатқанын естіген Чжугэ Лян дереу әскерін кері тартып алып, Ханчжунға қайтты. Вэй офицері Ван Шуан әскерлерін шұ әскеріне шабуылға жіберді, бірақ ол шабуылда қаза тапты.
In the winter of 228–229, Zhuge Liang launched the second Northern Expedition and led Shu forces to attack the Wei fortress at Chencang via San Pass. When he showed up at Chencang, he was surprised to see that it was much more heavily fortified and well defended than he expected. That was because after the first Northern Expedition, the Wei general Cao Zhen had predicted that Shu forces would attack Chencang the next time, so he put Hao Zhao in charge of defending Chencang and strengthening its defences. Zhuge Liang first ordered his troops to surround Chencang, then sent Jin Xiang (靳詳), an old friend of Hao Zhao, to persuade Hao Zhao to surrender. Hao Zhao refused twice. Although Hao Zhao had only 1,000 men with him to defend Chencang, he successfully held his ground against the Shu forces. During the 20 day long siege of Chencang, Zhuge Liang used an array of tactics to attack the fortress – siege ladders, battering rams, siege towers and tunnels – but Hao Zhao successfully countered each of them in turn. Upon learning that Wei reinforcements were approaching Chencang, Zhuge Liang immediately pulled back all his troops and returned to Hanzhong. A Wei officer, Wang Shuang, led his men to attack the retreating Shu forces, but was killed in an ambush.
Үшінші экспедиция
229 жылдың көктемінде Чжуге Лян үшінші Солтүстік жорығын бастады және Чэн Шиге Шу әскерлерін Уду (武都) және Инпин (陰平) округтарына шабуыл жасауға жетекшілік етуді бұйырды. Вэй генералы Гуо Хуэй әскерін Чэн Шиге қарсы қойды. Чжуге Лян Шу әскерін Цзяньвэйге (建威; қазіргі Лонгнан, Гансу) жеткізгеннен кейін ол шегінді. Содан кейін Шу әскерлері Уду және Инпин округтарын басып алды. Чжуге Лян жорықтан оралғанда, Шу императоры Лю Шан оған екінші Солтүстік жорығында Ван Шуанды жеңгені, Гуо Хуайды қашуға мәжбүр еткені, жергілікті тайпалардың сенімін қайта жеңіп алғаны және үшінші Солтүстік жорығында Уду мен Инпин округтарын басып алғаны үшін құттықтау жарлығын шығарды. Ол сондай-ақ Чжуге Лянгты Императорлық канцлер (丞相) лауазымына қайта тағайындады.
In the spring of 229, Zhuge Liang launched the third Northern Expedition and ordered Chen Shi to lead Shu forces to attack the Wei controlled Wudu (武都) and Yinping (陰平) commanderies. The Wei general Guo Huai led his troops to resist Chen Shi. He retreated after Zhuge Liang led a Shu army to Jianwei (建威; in present day Longnan, Gansu). The Shu forces then conquered Wudu and Yinping commanderies. When Zhuge Liang returned from the campaign, the Shu emperor Liu Shan issued an imperial decree to congratulate him on his successes in defeating Wang Shuang during the second Northern Expedition, forcing Guo Huai to flee, winning back the trust of the local tribes and capturing Wudu and Yinping commanderies during the third Northern Expedition. He also restored Zhuge Liang to the position of Imperial Chancellor (丞相).
Зиуу жорығы
230 жылдың тамызында Цао Чжэнь Чанъаньнан әскерді бастап, Зиу аңғары арқылы Шуға шабуыл жасады. Сонымен бірге, Сима И бастаған тағы бір Вэй әскері, Цао Руидің бұйрығымен, Хан өзені арқылы келіп, Цзинь провинциясынан Шуға қарай жылды. Цао Чжэнь мен Сима И әскерлерінің кездесу орны Наньчжэнь округінде (南鄭縣; қазіргі Ханчжун, Шэньси) болды. Басқа Вэй әскерлері де Шуға Сэй аңғары (斜谷) немесе Вувей билігінен шабуыл жасауға дайындалды. Вэйдің соңғы қимылдары туралы естіген Чжуге Лян Ли Янды 20 000 әскермен Ханчжунға барып, Вэй шабуылына қарсы тұруға шақырды, бірақ Ли Ян көптеген өтініштерден кейін ғана келісті. Сяохоу Ба осы жорықтың алғы шебімен 330 шақырымдық Зиу жолы (子午道) арқылы өтіп бара жатқанда, жергілікті тұрғындар оны танып, Шу әскеріне хабарлады. Сяохоу Ба негізгі әскерден күш түскен соң, қиындықпен кері шегінді. Чжуге Лян Вэй Янды да жау тылына, Янсиге (陽谿; қазіргі Ушань округінің оңтүстік-батысы, Ганьсу) әскерді алып баруға рұқсат берді, ол Қиян тайпаларын Вэйге қарсы Шу Ханға қосылуға шақыруы керек еді. Вэй Ян Гуо Хуэй мен Фэй Яо басқарған Вэй әскерлерін жеңіске жеткізді. Осы оқиғалардан кейін, қақтығыс ұзаққа созылған тоқырауға ұшырады, шамалы шайқастар болды. Бір айдан астам уақыт бойы үлкен ілгерілеу болмағандықтан және ауыр шығынға ұшырау және ресурстарды ысырап етуден қорқып, Вэйдің көптеген шенеуніктері науқанды тоқтату туралы өтініштер жіберді. Жағдайды қиын жер бедері және 30 күндік үздіксіз жаңбыр да ушықтырды. Цао Руй науқанды тоқтатуға шешім қабылдады және 230 жылдың қазанына дейін офицерлерді шақырды.
In August 230, Cao Zhen led an army from Chang'an to attack Shu via the Ziwu Valley (子午谷). At the same time, another Wei army led by Sima Yi, acting on Cao Rui's order, advanced towards Shu from Jing Province by sailing along the Han River. The rendezvous point for Cao Zhen and Sima Yi's armies was at Nanzheng County (南鄭縣; in present day Hanzhong, Shaanxi). Other Wei armies also prepared to attack Shu from the Xie Valley (斜谷) or Wuwei Commandery. When he heard of Wei recent movements, Zhuge Liang urged Li Yan to lead 20,000 troops to Hanzhong Commandery to defend against the Wei invasion which he reluctantly accepted after much persuasion. As Xiahou Ba led the vanguard of this expedition through the 330 km Ziwu Trail (子午道), he was identified by the local residents who reported his presence to the Shu forces. Xiahou Ba barely managed to retreat after reinforcements from the main army arrived. Zhuge Liang also allowed Wei Yan to lead troops behind the enemy lines towards Yangxi (陽谿; southwest of present day Wushan County, Gansu) to encourage the Qiang people to join Shu Han against Wei. Wei Yan greatly defeated Wei forces led by Guo Huai and Fei Yao. Following those events, the conflict became a prolonged stalemate with few skirmishes. After more than a month of slow progress and by fear of significant losses and waste of resources, more and more Wei officials sent memorials to end the campaign. The situation wasn't helped by the difficult topography and constant heavy rainy weather lasting more than 30 days. Cao Rui decided to abort the campaign and recalled the officers by October 230.
Төртінші экспедиция
231 жылы Чжугэ Лян төртінші Солтүстік жорығын бастады және Цы тауына қайта шабуыл жасады. Ол өзі ойлап тапқан механикалық құрылғы – ағаштан жасалған өгізді майданға азық-түлік тасымалдау үшін пайдаланды. Шу әскерлері Тяньшуйге шабуыл жасап, Цы тауының айналасын қоршады, оны Вэй офицерлері Цзя Си (賈嗣) және Вэй Пин (魏平) қорғады. Цы тауында Чжугэ Лян Сяньбей тайпасының басшысы Кэбиненгті Вэйге қарсы соғыста Шуға қолдау көрсетуге көндірді. Кэбиненг Бейдиге барып, жергілікті тұрғындарды Шуға көмектесуге шақырды. Сол кезде Вэй императоры Цао Жуй генерал Сима Иге Гуанчжун аймағындағы Вэй қорғанысын Шу шапқыншылығынан қорғау үшін Чанъаньға көшуді бұйырды. Сима И, жауынгерлік дайындықтан кейін, Чжан Хэ, Фэй Яо, Дай Лин (戴陵) және Гуо Хуэйді қол астындағылары ретінде алып, Вэй әскерлерін Юми округіне (隃麋縣; қазіргі Шыңшы провинциясының шығысында) бастап келді және сол жерде орналасты. Одан кейін ол Фэй Яо мен Дай Линге 4000 сарбазды Шангуй округінде (上邽縣; қазіргі Тяншуй, Гансу) қалдырып, қалғанын Цы тауына Цзя Си мен Вэй Пинге көмектесу үшін жіберді. Чжугэ Лян Вэй әскерлерінің жақындап келе жатқанын білгенде, күштерін екі топқа бөлді: бірін Цы тауында қалдырды, ал екіншісін Шангуй округіне шабуылға салды. Ол Гуо Хуэй, Фэй Яо және Дай Линге шайқаста жеңіліс сыйлады және әскерлеріне Шангуй округінің егінін жинауға бұйрық берді. Сима И жауап ретінде Цы тауынан кері бұрылып, Шангуй округіне бет алды және екі күн ішінде жетті. Сол кезде Чжугэ Лян мен оның әскерлері бидай жинауды аяқтап, жолға шығуға дайындалып жатқан еді. Чжугэ Лян Шангуй округінің шығысындағы Ханян (漢陽) қаласында Сима Имен кездесті, бірақ олар шайқаспады: Чжугэ Лян әскерлеріне жерді пайдаланып, қорғаныс позициясын алуға бұйрық берді, ал Сима И өз әскерлеріне жайғасуға бұйрық берді, сонымен қатар Ню Цзиньді жеңіл қаруланған атты әскер жасағымен Цы тауына жіберді. Бұл қақтығыс Чжугэ Лян мен Шу әскерлерінің Лученгке (鹵城) шегінуімен аяқталды. Олар солтүстік және оңтүстік тауларды басып алып, өзенді табиғи кедергі ретінде пайдаланды. Сима Идің қолбасшылары оны дұшпанға шабуыл жасауға үнемі шақырып тұрса да, ол Шу лагерінің таулардағы орналасуын көргеннен кейін шегінуге асықпады. Алайда, ол Цзя Си мен Вэй Пиннің оны мазақтап, шабуыл жасамайынша күлкіге айналатынын айтқаннан кейін, ақырында мойынсұнды. Сима И кейін Чжан Хені Ван Пинг күзетіп тұрған оңтүстік Шу лагеріне шабуыл жасауға жіберді, ал өзі басқаларын Лученгке қарсы шабуылға алып барды. Чжугэ Лян жауап ретінде Вэй Ян, Ву Бан және Гао Сянға Лученгтен тыс жауларға қарсы тұруды бұйырды, нәтижесінде Вэй әскерлері күтпеген және ауыр жеңіліске ұшырады: 3000 сарбаз қаза тапты, 5000 қару-жарақ және 3100 арбалет Шу әскерлеріне түсті. Зардап көп болғанына қарамастан, Сима И әлі де үлкен әскерін сақтап қалды және оны лагеріне қайтарды. Жеңіске қарамастан, Чжугэ Лян азық-түлік жетіспеуіне байланысты ірі шабуылмен басымдығын пайдалана алмады. Ауа райының нашарлауы Шудың логистикалық жүйесіне материалдарды уақтылы жеткізуге кедергі келтірді. Азық-түлік тасымалдауын бақылайтын Шу генералы Ли Ян, император Лю Шанның әскерді кері қайтаруға бұйрық бергенін жалған мәлімдеді. "Джин кітабында" Сима И осы кезде Шу гарнизондарына шабуыл жасап, Шудың "жапқыш лагерьлерін" басып алғаны айтылады. Чжугэ Лян Лученгті тастап, түнде шегінді, бірақ Сима И оны қуып, Шу әскеріне шамамен 10 000 адамнан зиян келтірді. Бұл оқиға тарихшылар арасында дау тудырып, XI ғасырдың көрнекті тарихи мәтіні "Цзичжи Тунцзяньға" енбеді. Дегенмен, "Үш патшалықтың жазбалары" мен "Цзичжи Тунцзянь" деректеріне сәйкес, Чжугэ Лян жеңіліске ұшырамастан, азық-түлік жетіспеуіне байланысты Шуға қайтты, ал Вэй әскері оны қуып жетті. Вэйдің қудалауы да толығымен оңай болған жоқ. Сима И Чжан Хеге жауды одан әрі қуып, олардың қарқынын пайдалануды бұйырды. "Вэйлюэде" Чжан Хенің Сима Идің бұйрығына мойынсұнудан бас тартқаны және классикалық әскери ілімге сәйкес, өз аумағына қайтып келе жатқан жауды қудалаудан бас тарту керек екенін айтқаны жазылған. Алайда Сима И тыңдамай, Чжан Хені бұл бұйрықты орындауға мәжбүрледі. Нәтижесінде Чжан Хе Мумен жолында (木門道; қазіргі Қинчжоу ауданы, Тяншуй, Гансу маңында) тұзаққа түсіп, Чжугэ Лянның жоғары жерде арбалетшілерді жасырып, тар шатқалына кірген жауға оқ атуға бұйрығы орындалды. Чжан Хе оң тізесіне тиген жебеден қаза тапты. "Джин кітабындағы" жазбалардан айырмашылығы, Вэй әскері Шудың шегінуін қудау кезінде көп зиян шекті.
In 231, Zhuge Liang launched the fourth Northern Expedition and attacked Mount Qi again. He used the wooden ox, a mechanical device he invented, to transport food supplies to the frontline. The Shu forces attacked Tianshui Commandery and surrounded Mount Qi, which was defended by the Wei officers Jia Si (賈嗣) and Wei Ping (魏平). At Mount Qi, Zhuge Liang managed to convince Kebineng, a Xianbei tribal leader, to support Shu in the war against Wei. Kebineng went to Beidi Commandery and rallied the locals to support Shu. At the time, as Cao Zhen, the Wei grand marshal, was ill, the Wei emperor Cao Rui ordered the general Sima Yi to move to Chang'an to supervise the Wei defences in the Guanzhong region against the Shu invasion. After making preparations for battle, Sima Yi, with Zhang He, Fei Yao, Dai Ling (戴陵) and Guo Huai serving as his subordinates, led Wei forces to Yumi County (隃麋縣; east of present day Qianyang County, Shaanxi) and stationed there. He then left Fei Yao and Dai Ling with 4,000 troops to guard Shanggui County (上邽縣; in present day Tianshui, Gansu), while he led the others to Mount Qi to help Jia Si and Wei Ping. When Zhuge Liang learnt of the Wei forces' approach, he split his forces into two groups – one group to remain at Mount Qi while he led the other group to attack Shanggui County. He defeated Guo Huai, Fei Yao and Dai Ling in battle and ordered his troops to collect the harvest in Shanggui County. In response, Sima Yi turned back from Mount Qi, headed to Shanggui County, and reached there within two days. By then, Zhuge Liang and his men had finished harvesting the wheat and were preparing to leave. Zhuge Liang encountered Sima Yi at Hanyang (漢陽) to the east of Shanggui County, but they did not engage in battle: Zhuge Liang ordered his troops to make use of the terrain and get into defensive positions; Sima Yi ordered his troops to get into formation, while sending Niu Jin to lead a lightly armed cavalry detachment to Mount Qi. The stand off ended when Zhuge Liang and the Shu forces retreated to Lucheng (鹵城), took control of the hills in the north and south, and used the river as a natural barrier. Although his subordinates repeatedly urged him to attack the enemy, Sima Yi was hesitant to do so after seeing the layout of the Shu camps in the hills. However, he eventually relented when Jia Si and Wei Ping mocked him and said he would become a laughing stock if he refused to attack. Sima Yi then sent Zhang He to attack the Shu camp in the south, guarded by Wang Ping, while he led the others to attack Lucheng head on. In response, Zhuge Liang ordered Wei Yan, Wu Ban and Gao Xiang to resist the enemy outside Lucheng, where the Wei forces suffered an unexpected and tremendous defeat: 3,000 soldiers were killed, and 5,000 suits of armour and 3,100 sets of hornbeam crossbows were seized by Shu forces. Even though the losses were heavy, Sima Yi still retained a sizeable army, which he led back to his camp. Despite the victory, Zhuge Liang could not press his advantage with a major offensive due to a dwindling food supply. Adverse weather prevented Shu's logistics from delivering matériel on schedule. Li Yan, the Shu general responsible for overseeing the transportation of food supplies to the frontline, falsely claimed that the emperor Liu Shan had ordered a withdrawal. The Book of Jin claimed that Sima Yi launched an attack on Shu garrisons at this juncture and succeeded in capturing the Shu "covering camps". Zhuge Liang abandoned Lucheng and retreated under the cover of night, but Sima Yi pursued him and inflicted roughly 10,000 casualties on the Shu army. This account from the Book of Jin is disputed by historians and is not included in the 11th century outstanding chronological historical text Zizhi Tongjian. In any case, according to Records of the Three Kingdoms and Zizhi Tongjian, Zhuge Liang retreated to the Shu, because of lack of supply, not defeat. and the Wei forces pursued him. The pursuit did not go completely smoothly for Wei. Sima Yi ordered Zhang He to further pursue the enemy in an attempt to capitalise on their momentum. The Weilüe mentioned that Zhang He refused to obey Sima Yi's order and argued that, according to classical military doctrine, one should refrain from pursuing an enemy force retreating to its home territory. However, Sima Yi refused to listen and forced Zhang He to carry out this order. Indeed, Zhang He fell into an ambush at Mumen Trail (木門道; near present day Qinzhou District, Tianshui, Gansu), where Zhuge Liang had ordered crossbowmen to hide on high ground and fire at approaching enemy forces when they entered a narrow defile. Zhang He died after a stray arrow hit him in the right knee. Unlike book of Jin records, Wei's army suffered a great deal of damage from pursuing Shu's retreating army.
Бесінші экспедиция
234 жылы көктемде Чжугэ Лян 100 000-нан астам шу әскерін Ши аңғарынан (斜谷) бастап, Мэй округіне жақын Вэй өзенінің оңтүстік жағалауындағы Вузжан жазығында орналастырды. Астықпен қамтамасыз ету үшін жылдам аттарды пайдаланудан бөлек, ол Вэй өзенінің оңтүстік жағалауындағы бейбіт тұрғындармен бірге әскерлеріне егін өсіруді тапсырып, тунтян жоспарын іске қосты. Ол әскерлеріне бейбіт тұрғындардың егінін алуға тыйым салды. Шу әскерлерінің шабуылына жауап ретінде Вэй генералы Сима И өз күштерімен және тағы 20 000 қосымша әскермен Вуджан жазығына келіп, жаумен шайқасты. Алғашқы шайқастан және Шу лагеріне жасалған түнгі шабуылдан кейін Сима И Вэй императоры Цао Руиден өз орнында тұру және Шу әскерлерімен қақтығысудан аулақ болу туралы бұйрық алды. Соғыс тоқтап қалды. Осы уақыт ішінде Чжугэ Лян Сима Иді шабуылға итермелеуге бірнеше рет әрекеттенді. Бір жолы ол Сима Иге әйелдердің әшекейлерін жіберіп, оны қысымға алды. Ашуланған Сима И Цао Руиден жауға шабуыл жасауға рұқсат сұрады, бірақ рұқсат алмады. Тіпті Цао Руи Син Пиді арнайы өкілі ретінде майданға жіберіп, Сима Идің бұйрықтарды орындауын және лагерде қалуын қадағалады. Чжугэ Лян Сима Идің ашуланғандай екенін білді, себебі ол Вэй әскерлеріне өзінің әжуасын шыдамайтынын көрсеткісі келді және әскерін шайқасқа дайындауды қамтамасыз етуді мақсат етті. Паттық жағдай кезінде, Чжугэ Лян Сима Имен кездесу үшін елші жібергенде, Сима И елшіден Чжугэ Лянның күнделікті өмірі мен тұрмысы туралы сұрады. Елші Чжугэ Лянның күніне үш-төрт шенг астық жегенін және ұсақ-түйек мәселелерді, мысалы, кішігірім құқық бұзушылықтар үшін жазалауды қоспағанда, барлық нәрсені қатаң бақылап өтетінін айтты. Мұны естіген Сима И: "Жүге Конгмин қалай ұзақ өмір сүре алады? Ол жақын арада қайтыс болады" деді. Вуджан жазығындағы тұрақ 100 күннен астам уақытқа созылды. 234 жылдың 11 қыркүйегі мен 10 қазаны аралығында "Сангуцзи" еңбегінде Чжугэ Лянның ауырып, Лю Шанның билігі кезінде Цзяньсин дәуірінің 12-ші жылының 8-ші айында қайтыс болғаны жазылған. Сима И бейбіт тұрғындардан Чжугэ Лянның ауырып қайтыс болғанын және Шу әскерінің лагерін өртеп, шегініп кеткенін естіген соң, әскерін олардың соңынан қуды және оларға жете алды. Шу әскерлері Ян И мен Цзян Вэйдің бұйрығымен кері бұрылып, шайқасқа дайындалды. Сима И әскерін кері тартты. Бірнеше күннен кейін Шу лагерінің қирандыларын қарап тұрып, Сима И: "Ол қандай дарынды адам еді!" деді. Шу әскерінің асығыс шегінісін байқағаннан кейін, ол Чжугэ Лянның шын мәнінде қайтыс болғанын түсінді. Сима И Чианға (赤岸) жеткенде, ол онда тұратын адамдардан Чжугэ Лян туралы сұрады және жақында кең таралған: "Өлі Чжугэ (Лян) тірі Чжунданы қорқытады" деген сөзді естіді. Ол күліп: "Мен тірілердің ойларын болжай аламын, бірақ өлілердің ойларын болжай алмаймын" деді.
In the spring of 234, Zhuge Liang led more than 100,000 Shu troops out of Xie Valley (斜谷) and camped at the Wuzhang Plains on the south bank of the Wei River near Mei County. Aside from using the flowing horse to transport food supplies to the frontline, he implemented a tuntian plan by ordering his troops to grow crops alongside civilians at the south bank of the Wei River. He also forbid his troops from taking the civilians' crops. In response to the Shu invasion, the Wei general Sima Yi led his forces and another 20,000 reinforcements to the Wuzhang Plains to engage the enemy. After an initial skirmish and a night raid on the Shu camp, Sima Yi received orders from the Wei emperor Cao Rui to hold his ground and refrain from engaging the Shu forces. The battle became a stalemate. During this time, Zhuge Liang made several attempts to lure Sima Yi to attack him. On one occasion, he sent women's ornaments to Sima Yi to taunt him. An apparently angry Sima Yi sought permission from Cao Rui to attack the enemy but was denied. Cao Rui even sent Xin Pi as his special representative to the frontline to ensure that Sima Yi followed orders and remained in camp. Zhuge Liang knew that Sima Yi was pretending to be angry because he wanted to show the Wei soldiers that he would not put up with Zhuge Liang's taunting and to ensure that his men were ready for battle. During the stalemate, when Zhuge Liang sent a messenger to meet Sima Yi, Sima Yi asked the messenger about Zhuge Liang's daily routine and living conditions. The messenger said that Zhuge Liang consumed three to four sheng of grain a day and that he micromanaged almost everything, except trivial issues like punishments for minor offences. After hearing that, Sima Yi remarked, "How can Zhuge Kongming expect to last long? He's going to die soon." The stalemate at the Wuzhang Plains lasted for over 100 days. Sometime between 11 September and 10 October 234,efn|The Sanguozhi recorded that Zhuge Liang fell sick and died in the 8th lunar month of the 12th year of the Jianxing era in Liu Shan's reign. When Sima Yi heard from civilians that Zhuge Liang had died from illness and that the Shu army had burnt down their camp and retreated, he led his troops in pursuit and caught up with them. The Shu forces, on Yang Yi and Jiang Wei's command, turned around and readied themselves for battle. Sima Yi pulled back his troops and retreated. Some days later, while surveying the remains of the Shu camp, Sima Yi remarked, "What a genius he was!" Based on his observations that the Shu army made a hasty retreat, he concluded that Zhuge Liang had indeed died and so he led his troops in pursuit again. When Sima Yi reached Chi'an (赤岸), he asked the civilians living there about Zhuge Liang and heard that there was a recent popular saying: "A dead Zhuge (Liang) scares away a living Zhongda" He laughed and said, "I can predict the thoughts of the living but I can't predict those of the dead."