Кіріспе

Француз тілінің орфографиясының реформа тарихы

Француз тілінің орфографиясы 17-шы ғасырдың соңында лексикографиясы дамыған кезде (көп жағдайда) қалыптасып, (фонологиялық тұрғыдан) ескірген болатын. Осыған қарамастан, сол кезде дәстүрлі, этимологиялық орфографияға қарсы және тілдің реформаланған, фонологиялық транскрипциясын қолдайтын көптеген пікір таластар болды. Сезар Пьер Ришеле 1680 жылы француз тілінің алғашқы бір тілді сөздігін жариялағанда соңғы (реформаланған) нұсқаны таңдады, бірақ Академия өз сөздігінің бірінші басылымында (1694) дәстүрге берік тұруды жөн көрді. Содан кейін әртүрлі жеңілдету әрекеттері жасалды, олардың ең ірісі – 1990 жылғы 6 желтоқсандағы «өзгерістер», бірақ олар әлі де көп қызығушылық тудырмады.

XVI ғасыр

16 ғасырға дейін әріп жазу мен тыныс белгілері өте тұрақсыз болды, бірақ 1470 жылы баспа ісінің енгізілуі біркелкілік қажеттігін тудырды. Ренессанс дәуірінің бірнеше гуманистері (баспагерлермен бірлесіп жұмыс істеген) француз тілінің әріп жазу ережесінде реформалар ұсынды, олардың ең танымалсы – Жак Пелетиер дю Манс, ол дыбыстамалық негіздес әріп жазу жүйесін жасап, жаңа типографиялық белгілерді енгізді (1550). Пелетиер өзінің барлық жарияланған еңбектерінде осы жүйені қолдануын жалғастырды, бірақ оның реформасы қабылданылмады.

1990 жылғы түзетулер

Кеңес, кейбір Академия мүшелерінің және франкофондық мемлекеттерден келген бақылаушылардың көмегімен, 1990 жылдың 6 желтоқсанында "орфографиялық түзетулер" деп аталатын реформаларды жариялады. Бұл "түзетулер" жеке сөздердің жазылысын өзгертудің орнына, жалпы ережелерді немесе өзгертілген сөздердің тізімін ұсынды. Барлығы шамамен 2000 сөздің жазылысы өзгерді, сонымен қатар француз тілінің морфологиясына да әсер етті.

Қолдану

Бұл "түзетулер" 1991 жылдан бастап қолданылуға тиіс болған, бірақ белсенділік кезеңінен және көптеген кітаптардың жарық көргеннен кейін – мысалы, редакторлар одағының жаңа ережелерді бірінен соң бірі сынаған, Андре Гусс оларды қорғаған, ал Жозет Рей Дебове кейбіреулерін қабылдаған (олар Le Robert сөздігіне балама жазу нұсқалары ретінде қосылған) – бұл түзетулер біраз уақытқа тоқтап қалғандай болды.

21 ғасыр

2004 жылы 1990 жылғы орфографиялық реформаларды жаңартуға бағытталған халықаралық деңгейдегі күш-жігер күшейді. Аталған реформаны ілгерілету үшін француз-бельгиялық-швейцариялық ассоциация құрылды. Сол жылдың шілде айында Microsoft компаниясы өз қолданбаларының француз тіліндегі нұсқасы жаңа орфографиялық ережелерге сәйкес келетінін хабарлады. 2005 жылдың 23 наурызында жаңа орфографиямен жазылған Encarta нұсқасы жарияланды, ал 2005 жылдың 14 сәуірінде Microsoft Office-тің жаңартпасы ұсынылды. Ресми түрде француз халқы, мемлекеттік қызметкерлер де ескі орфографияны белгісіз мерзімге қолдануға құқылы. Жаңа жазу "ұсынылады", бірақ ескі де, жаңа да дұрыс саналады. Квебек провинциясында Office québécois de la langue française бастапқыда Франциядағы қарсылықтарға байланысты "жаңғырту" деп атаған нәрсені қолдануға ықылымсыз болды, бірақ енді жаңа сөздер мен неологизмдерге қатысты өз ережелерін қолданатынын мәлімдеді. Көбірек басылымдар орфографияны жаңартуға көшті. Монреаль университеті мен Les Éditions Perce Neige жаңа орфографияны қабылдады. 2009 жылы Бельгияның бірнеше ірі баспа үйлері онлайн-басылымдарында жаңа орфографияны қолдана бастады. 2009 жылғы Le Robert сөздігінің басылымы өзгерістердің көп бөлігін қамтиды. 6000 сөз бар, олардың әрқайсысы дәстүрлі және баламалы нұсқада жазылған. 2011 жылғы Dictionnaire Larousse басылымында барлық өзгерістер енгізілген. 2016 жылдың 3 ақпанында француз телеарнасы TF1 реформалар келесі оқу жылынан бастап күшіне енеді деген хабарлама таратқаннан кейін үлкен наразылық туды. Twitter желісінде "#JeSuisCirconflexe" акциясы өрбіді және үкімет тілді "жеңілдетуге" тырысқаны үшін айыпталды. Бірақ үкімет циркумфлекстің алынып тасталмайтынын және оқушылар ескі немесе жаңа нұсқаны қолдана алатынын мәлімдеді. Тілді одан әрі реформалауға бағытталған маргиналды қозғалыстар бар: мысалы, тіл білімі маманы Микаэль Корвин бастаған қозғалыс француз тілін түбегейлі жеңілдетуді, яғни әріптер үстіндегі белгілерді, тыныш белгілерді және үлкен әріптерді жоюды көздейді, сондай-ақ 2016 жылы француз тілін жазудың nouvofrancet деп аталатын жаңа әдісін ойлап тапты.