Кіріспе
Мысыр жазушысы, судья және әлеуметтік реформатор Қасым Әмин (1 желтоқсан 1863, Александрия – 22 сәуір 1908, Каир) – мысырлық заңгер, исламдық модернист және Мысыр ұлттық қозғалысы мен Каир университетінің негізін қалаушылардың бірі. Қасым Әмин араб әлемінің "алғашқы феминистерінің" бірі ретінде тарихи тұрғыдан қарастырылады, бірақ ол әйелдер құқықтары туралы пікірталасқа оның дамуында кеш қосылды, ал оның "феминизмі" ғылыми дау-дамайдың нысаны болды. Амин – мысырлық философ, реформатор, судья, Мысыр аристократиясының өкілі және Нахда қозғалысының маңызды тұлғасы. Оның әйелдердің құқығын кеңейтуге бағытталған қызметі араб әлемінде әйелдер мәселелері бойынша пікірталасты қозғады. Ол мұсылман әйелдерінің бетін жабу, оқшаулану, ерте неке және білімнің жетіспеушілігін сынады. Дарвиннің еңбектеріне зор ықпал еткен Амин: «Егер египеттіктер еуропалық үлгіде жаңғырса және өмір күресінде сәтті бәсекелесе алмаса, олар жойылатын болады» деген сөзді айтқан. Оған Генри Спенсер мен Джон Стюарт Миллтің жыныстық теңдікті жақтаған еңбектері де әсер етті. Амин қоғамда әйелдердің мәртебесін арттыру ұлтты нығайтады деп сенді. Мұхаммед Абдух және Саад Заглулмен достығы да осы ойға ықпал етті. Амин мысырлық әйелдердің қанаушылығына дәстүрлі мұсылмандарды кінәлады, Құран осы бағындыруды үйретпейді, керісінше әйелдердің құқықтарын қолдайды деді. Оның сенімдері көбінесе Құран аяттарымен негізделді. Аристократиялық отбасында дүниеге келген, әкесі Диярбекир әлиесінің губернаторы, ал анасы – мысырлық аристократтың қызы болған. Амин 17 жасында заң факультетін бітіріп, Франциядағы Монпелье университетінде оқуға мемлекеттік стипендия алған отыз жеті студенттің бірі болды. Ол жерде батыс өмір салты, әсіресе әйелдерге қатысты көзқарас оған әсер етті. Осылайша ол Мысыр әйелдерін азат ету жолындағы күресіне үлгі алды. Оның күресі 1894 жылы герцог д'Аркурдың (1893) египет мәдениеті мен әйелдерін кемсіткен еңбегіне жауап ретінде жазылған «Египеттіктер. М. Ле Дюк д'Аркурға жауап» атты жазбасымен басталды. Амин өзінің жауабына қанағаттанбай, 1899 жылы «Тахрир әл-мара» (Әйелдерді азат ету) атты еңбегін жазды. Онда ол Мысыр әйелдерінің «бетін жабуын», білімнің жетіспеушілігін және мысырлық ерлерге «құлдық етуін» Мысырдың әлсіздігінің себебі деп айыптады. Ол Мысыр әйелдерінің ұлттық рухты нығайтуда маңызды рөл атқаратынына және олардың қоғамдағы рөлі Мысырды жақсарту үшін өзгеруі керек деп сенді. Әмин Мысырдың зиялы қауымында білім мен ұлтшылдық арасындағы байланысты көрсете білген, 1900 жылдардың басында Каир университеті мен Ұлттық қозғалыстың дамуына ықпал еткен тұлға ретінде танымал.
Qasim Amin (, ; 1 December 1863, in Alexandria – April 22, 1908 in Cairo) was an Egyptian jurist, Islamic Modernist and one of the founders of the Egyptian national movement and Cairo University. Qasim Amin has been historically viewed as one of the Arab world's "first feminists", although he joined the discourse on women's rights quite late in its development, and his "feminism" has been the subject of scholarly controversy. Amin was an Egyptian philosopher, reformer, judge, member of Egypt's aristocratic class, and central figure of the Nahda movement. His advocacy of greater rights for women catalyzed debate over women's issues in the Arab world. He criticized veiling, seclusion, early marriage, and lack of education of Muslim women. Greatly influenced by the works of Darwin, Amin is quoted to have said that "if Egyptians did not modernize along European lines and if they were 'unable to compete successfully in the struggle for survival they would be eliminated." He was also influenced by the works of Herbert Spencer and John Stuart Mill who argued for equality of the sexes; Amin believed that heightening a woman's status in society would greatly improve the nation. His friendships with Muhammad Abduh and Saad Zaghloul also influenced this thinking. Amin blamed traditional Moslems for Egyptian women's oppression saying that the Quran did not teach this subjugation but rather supported women's rights. His beliefs were often supported by Quranic verses. Born in an aristocratic family, his father was a governor of Diyarbekir Elayet, and his mother was the daughter of an Egyptian aristocrat. Amin finished law school at 17 and was one of thirty seven to receive a government scholarship to study at the University of Montepellier in France. It was said that there he was influenced by Western lifestyles, especially its treatment of women. This would soon be his role model in his struggle to liberate Egyptian women. His crusade began when he wrote a rebuttal, "Les Egyptiens. Response a M. Le duc d'Harcourt" in 1894 to Duke d'Harcourt's work (1893), which downgraded Egyptian culture and its women. Amin, not satisfied with his own rebuttal, wrote "Tahrir al mara'a" (The Liberation of Women) in 1899, in which he blamed Egyptian women's "veiling," their lack of education, and their "slavery," to Egyptian men as being the cause of Egypt's weakness. He believed that Egyptian women were the backbone of a strong nationalistic people and, therefore, their roles in society should drastically change to better the Egyptian nation. Amin is known throughout Egypt as a member of the intellectual society who drew connections between education and nationalism leading to the development of Cairo University and the National Movement during the early 1900s.
Ерте өмір
Әминнің әкесі күрд, анасы египеттік. Оның әкесі Мұхаммед Әмин бей Диярбекир вилайетінің губернаторы қызметін атқарды, содан кейін отбасын Египеттің Александрия қаласына көшірді, сол жерде Әмин дүниеге келді. Қасымның әкесі Египетке қоныстанды және Хедив Исмаил пашаның әскеріне қолбасшы болды. Қасымның әкесі Александрия мен Диярбекирде үлкен феодалдық жерлерге ие болды. Қасымның анасы Ахмад Бей Хаттабтың қызы, Тахир Пашаның (Египет) ұлы, Мұхаммед Әли Пашаның туысы. Қасым "Империялық және Азиялық тоқсандық шолу және шығыс және отарлық жазбалар" журналында әкесінен де, анасынан да мұрагерлік бей ретінде тіркелген.
Мансап
Франциядағы жетістіктерінен кейін Амин британ империясының мемлекеттік қызметкерлері қатарына қосылды. 1885 жылы ол аралас сотқа заңгер болып тағайындалды. Бұл соттың шетелдік, батыс ықпалына толы екені айтылды. 1875 жылы құрылған аралас соттар Наполеондық сот жүйесі мен ислам құқығының үйлесімінен тұрды. Соттағы заңгерлер Англия, Австрия, Германия және Франциядан келген шетелдіктер еді. Амин осы шетелдік заңгерлермен табысты қызмет атқарды. Аралас соттардың мақсаты – Мысырдың сауда-экономикалық өмірін бақылау болды, оның хаостық басқаруы шетелдік үкіметтер мен адамдардың қолында болған кезде. Соттың үкіметтік трибуналы шешім қабылдауда діни соттармен бәсекелестікке түсетін. Ол дұрыс ой-пікірге негізделгендіктен, «дұрыс жолдың» шынайы бейнесі ретінде танымал болды. 1887 жылға қарай ол батыс елдерімен жұмыс істейтін Египет үкіметінің Заң істері бөліміне кірді. Төрт жыл ішінде ол Ұлттық соттардың египеттік судьяларының бірі болып сайланды. Қасым Каирдің Ұлттық апелляциялық сотының канцелері де болды. Қасым Әмин сол кезде Ұлттық университет деп аталған Каир университетінің негізін қалаушылардың бірі еді. Ол оның құрылтай комитетінің мүшесі болды. Қасым Әмин Мысырға батыс үлгісіндегі университет қажет екенін қатысты түрде айтты. Қасым Каир университетінің бірінші бас хатшысы болып тағайындалды, сондай-ақ вице-президенті мен бас хатшысы болды.
Нахда (Оянған) ықпалы
19 ғасырдың соңында және 20 ғасырдың басында Мысырға тараған, "феминистік сана" дәуірінде пайда болған Нахда қозғалысының маңызды қайраткері Абдух, барлық мұсылмандардың бірігуін, Алланың әйелдерге тең дәреже берген нағыз хабарнамасына қайта оралуын және мұсылман әлемін жаулап алған Батыс империализміне қарсы тұруын қадағалап келді. Мұхаммед Абдухтың күшті ықпалына ілескен және отаршылдық билік мектебінде тәрбиеленген Амин, Абдухтың философиясын қабылдап, оны өзінің көзқарастарымен байытты. Ол да дәстүрлі мұсылмандардың ислам заңдарына сүйенбей, әйелдердің құқықтарын қолдайтын, бірақ Мысыр әйелдерін бағындыру үшін мәдени дәстүрлерді ұстанғандықтан, нашар қоғам құрғанына сенеді. Оның пікірінше, бұл батыс әлемінің жас жігіттері мен қыздарымен салыстырғанда, ерлер мен әйелдердің кемсіз қоғамын жасады. Амин өмірінің көп бөлігін Мысыр қоғамындағы әйелдердің рөлін өзгертуді жақтады, өйткені ол еркін және білімді Мысыр әйелдерінің қоғамды жақсартуға себін қосатынына сенді.
Ұмытқыға қатысты көзқарас
Қасым Әмин өзінің "Әйелдерді азат ету" (1899) атты кітабында жамылғыны жоюды жақтады. Ол әйелдерге қатысты әдет-ғұрыптарды өзгерту, киім-кешекті өзгерту, әсіресе жамылғыны жою – тілектес жалпы әлеуметтік өзгерістерді әкелудің кілті екенін ойлады. Қасым Әминнің кітабы жаңа дискурс бастауын берді, онда жамылғы әйелдердің жағдайы ғана емес, одан да кең мағынаны иеленді. Ол жамылғының мағынасы сынып және мәдениет мәселелерімен де байланысты екенін көрсетті: отарлаушылар мен отарланғандардың мәдениеті арасындағы мәдени алшақтық кеңейді. 1992 жылы ғалым Лейла Ахмед Қасым Әминнің әйелдерді жамылғыдан азат етуге деген ынтасын, негізді ойлау мен талдаудың нәтижесі емес, отаршылдық көзқарасты сіңіру және қайталау деп сынады. Әминнің оқшаулану мен жамылғыға қарсы аргументі – қыздар білім алғаннан кейін жамылғы киіп, оқшауланса, алған білімдерін ұмытып кетеді деген тұжырымдамаға негізделді. Қыздар 12-14 жасында жамылғы киіп, оқшауланған кездері таланттар мен интеллект дамуы үшін өте маңызды кезең болды, ал жамылғы мен оқшаулану осы дамуды тежеді; қыздардың ер адамдармен еркін араласуы қажет, себебі білім осындай араласудан туады. Қасым Әмин үшін әйелдің негізгі міндеті – үй шаруасын жүргізу және балаларға күтім жасау. Сондықтан әйелдерге өз міндеттерін орындау үшін бастауыш білім жеткілікті. Қасым Әмин әйелдерді еркектерден төмен санаса да, ажырасу заңдарын қолдады. Дәстүр бойынша ажырасу үшін үш рет қайталап айту қажет болса да, Қасым Әмин мұндай ауызша келісім жеткілікті маңызды емес деп есептеді. Қасым Әминнің пікірінше, ажырасу процесіндегі заң жүйесінің болмауы Қайырдағы ажырасу көрсеткішінің жоғары болуына себеп болды. Сондықтан ол мұсылмандардың заңдық жағдайларда, ең алдымен, ниеттерін білдіретін ресми мәлімдемелерге сүйенуін ұсынды. Қасым Әмин ресми мәлімдемелер күйеуді әйелінен ажырасуға деген қалауын жақсы түсінуге мәжбүрлейтініне сенді. Қасым Әмин ажырасу туралы заң жүйесінің болуы еркектердің әзіл-қалжың немесе дау-жанжал салдарынан әйелдерінен кездейсоқ ажырасып қалуына жол бермейді деп ойлады.
Шығармалары
Аминге Дарвин, Герберт Спенсер және Джон Стюарт Милл еңбектері зор әсер етті, ол Мұхаммед Абдух пен Сад Загхлулмен дос болды. Ол Мысыр қоғамында әйелдер құқықтарын қорғауды бастаушылардың бірі болды. Оның 1899 жылы жарық көрген «Әйелдерді азат ету» (Тахрир әл-мара’а) және 1900 жылы жарық көрген «Жаңа әйел» (әл-мара’а әл-жадида) кітаптарында Мысырдың ғасырлар бойы білім мен өркениетке ие болғанына қарамастан, еуропалық билікке түсу себептері зерттелді. Амин египеттік аристократ әйелдердің «өз үйінде тұтқын болып, құлдан да жаман жағдайда» болуын атап көрсетті. Ол бұл сынды ислами білімнің негізінде айтты және әйелдердің ұлт балаларын тәрбиелеу үшін интеллектуалды деңгейде дамуы қажет екенін мәлімдеді. Бұл тек қана оларға «ер адамның әйелін түрмеге қамауы» арқылы таңылған оқшаулықтан (пурда) құтылуға және білім алуға мүмкіндік берілген жағдайда ғана мүмкін болады. Кейбір заманауи феминист ғалымдар, әсіресе Лейла Ахмед, оның «египеттік феминизмнің әкесі» деген мәртебесін сарапқа салды. Ахмед сол кездегі жыныстық бөлініске ұшыраған қоғамда Аминнің египеттік әйелдермен, жақын туыстарынан, қызметшілерден және мүмкін жезөкшелерден басқа, байланысы өте шектеулі болуы мүмкін екенін айтады. Сондықтан оның египеттік әйелдерді артта қалған, білімсіз және еуропалық «қарындастарынан» қалып қойған деп бейнелеуі өте аз деректерге негізделген. Ахмед сондай-ақ, Египеттегі әйелдерге қатысты оның қатаң сын-ескертпелері мен жалпыламалаулары, сонымен қатар еуропалық қоғам мен отаршылдықты ынтамен мақтауы арқылы, Амин іс жүзінде египеттік андроцентризмді батыс андроцентризмімен алмастыруды қолдады, феминизмді емес.
Қасым Әминнің кітаптары
1894 жылы "Египеттіктер: Герцог Д’Харткортқа жауап" Герцог Харткорттың египеттік өмір мен әйелдерді қатаң сынауына жауап ретінде жазылды. Амин өзінің жауабында египеттік әйелдерді қорғамады, бірақ исламның әйелдерге қатысты ұстанымын қорғады. 1899: "Тахрир әл-мара" (Әйелдерді азат ету). Өзінің жауабына қанағаттанбаған Амин әйелдерді тек бастауыш білім деңгейіне дейін білім алуға шақырды. Ол әйелдерге қатысты патриархалдық үстемдікке сенімін сақтап, ажырасу, көп әйел алу және хиджабты жоюға қатысты заңнаманы өзгертуді қолдады. Бұл кітап Мұхаммед Абдух пен Ахмад Луфти әл-Саидпен бірлесіп жазылды. Кітапта оның пікірін қолдау үшін көптеген Құран аяттары пайдаланылды. 1900: "Аль Мара аль-жадида" (Жаңа әйел) кітабында Амин Египетте пайда болатын "жаңа әйелді" көз алдына келтірді, оның мінез-құлқы мен іс-әрекеттері батыс әйелдерінен үлгі алды. Бұл кітап көбірек либералды болып саналды, бірақ аргумент ретінде әлеуметтік дарвинизмді қолданды. Ол кітабында былай деді: "Әйелді оны танымайтын, одан кету құқығын шектеген, оны бір нәрсеге мәжбүрлеген, содан кейін қалағанындай шығарып тастаған адамға үйлендіруге болады: мұның өзі құлдық екендігі анық".
Зияткерлік үлесі
Өзінің туған елі Мысырда әлеуметтік реформаның жақтасы болған Әмин, 19 ғасырдың соңында, Британ империясының колониясы болған кезде, мысырлық әйелдерді бағындырған патриархалдық мәдениетке жатпайтын, Франциядағы сияқты ядролық отбасыларды құруға шақырды. Әмин, мысырлық әйелдердің өз ісін басқаруға, сондай-ақ еркіндікпен некеге тұруға және ажырасуға Құрандағы құқықтарынан айырылғанына сенді. Ол көп әйел алуды "әйелдерге деген терең жеккөрушілік" деп жоққа шығарды және неке – екі жақты келісім болуы керек деді. Мысырлықтардың әйелдерді "жабу" салтына қарсы шығып, оны әйелдерді қанаудың басты белгісі деп атады. Әминнің сөзіне қарағанда, ниқаппен әйелдерді тану мүмкін емес. Оның ойынша, олар ниқап пен ұзын көйлек киіп жүргенде, ерлердің назарына ілігіп, күдік тудырады. Сонымен қатар, ол Батыстағы ерлер әйелдерге құрметпен қарап, оларды мектепке баруға, беттерін жаппай жүруге және өз ойларын айтуға мүмкіндік беретінін айтты. Бұл еркіндік, оның пікірінше, елдегі білімнің негізін қалауға "маңызды үлес қосты". Ол білімді әйелдердің білімді балаларды дүниеге әкелетінін қолдады. Әйелдер үйде дауыссыз және білімсіз құл болып өмір сүргенде, олар уақыттарын бекерге жұмсап, жалқау, білімсіз және сенімсіз болып өсетін балаларды өршітеді. Білім алғаннан кейін, олар үй шаруасын жақсы жүргізуді үйреніп, жақсы аналар мен әйелдер бола алады. Әмин жағдайды мысалмен түсіндірді. Ол: "Біздің қазіргі жағдайымыз алтынын сандыққа құлыптап қойған өте бай адамға ұқсайды. Бұл адам," деді ол, "сандығын көру үшін ғана күнде ашады. Егер ол жақсы білсе, алтынын инвестициялап, қысқа мерзімде байлығын екі есеге арттырар еді". Сондықтан, Мысыр халқы үшін әйелдердің рөлін өзгерту маңызды болды. Ол Мысырдың патриархалдық қоғам болып қала беретініне сенсе де, әйелдердің бетін ашып, бастауыш білім алуы керек деді. Оның ойынша, бұл – ағылшын отаршылдығынан азат, күшті Мысыр еліне қадам.
Дау
Аминнің философиясын сынаушылар Аминнің тек аристократиялық әйелдермен немесе проституткалармен ғана қарым-қатынаста болғанын айтады және оның барлық египеттік әйелдерді айыптау позициясына күмән келтіреді. Бұдан әрі, романшы және реформатор Лейла Ахмед өзінің "Исламдағы әйелдер мен гендер" кітабында Аминнің египеттік әлсіздіктің себебі ретінде хиджабты қаралауға тырысуының батыстық көзқарас екенін көрсетеді. Ол батыстықтардың ислам елдерін отарлау үшін хиджабты қалай пайдаланғанын, оны кемсіздікпен байланыстырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Ахмед Аминнің египеттік әйелінің өз денесін бақылауға құқығы болмайтынын, оның орнына ол ұлтты құру үшін пайдаланылатынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, бұл екіжүзділік, себебі египеттік әйел әлі де күйеуіне, отбасына және ұлтына құл болар еді. Тарих профессоры Мона Расселл де Аминнің "жаңа әйел" туралы сипаттамасын сынға алып, оны "заманауи қоғамның жемісі" деп атауға қарсы шығады. Ол өзінің "жаңа" емес екенін, батыс әйелімен "бірдей" болуға мүдделі емес екенін және өзінің жеке болмысы екенін мәлімдейді. Олар Аминнің шетелдегі білімі мен жоғары орта тапқа жатауының, шетелдік отаршылдықты жоғары билік деп қарауына әсер еткенін сенеді. Бұл Египет билігіне қол жеткізу үшін шетелдік отаршылдыққа енудің жолы болды. Оның "Біз бүгін Египетте бұрын-соңды болмаған әділдік пен еркіндікке иеміз" деген сөзі осы құрметтің дәлелі. Сондықтан олар оның пікірлері шындыққа емес, көзқарастың ықпалымен қалыптасқанын санайды.