Кіріспе

Мәдени жүйе – мәдениеттің әртүрлі элементтерінің өзара әрекеттесуі. Мәдени жүйе әлеуметтік жүйеден мүлдем өзгеше болғанымен, кейде екі жүйе де бірігіп әлеуметтік-мәдени жүйе деп аталады.

Әлеуметтік теория

Әлеуметтік ғылымдардағы маңызды мәселелердің бірі – тәртіп мәселесі. Әлеуметтік тәртіптің теориялық тұрғыдан қарастырылуының бір жолы – мәдени және әлеуметтік факторлардың бірігу деңгейіне сәйкес анықталуы.

Іс-қимыл теориясы

Талкотт Парсонс, социологияның маңызды тұлғасы және 20 ғасырдың басында әрекет теориясын қалыптастырушы, өзінің социологиялық теориясын әрекет жүйесіне негіздеді. Бұл жүйе қоғамның жалпы теориясымен құрылған, ол төрт функционалдық қағиданы қамтитын кибернетикалық модельде бейнеленген: бейімделу, мақсатқа жету, интеграция және үлгіні сақтау. Жүйелердің иерархиясы – ең қарапайымнан ең кең қамтуға дейін сәйкесінше, мінез-құлық организмі, жеке тұлға жүйесі, әлеуметтік жүйе және мәдени жүйе болып табылады. Рицер мен Гудман (2004) Парсонстың көзқарасын былай қорытындылады: "Парсонс мінез-құлық организмінен бастап мәдени жүйеге дейін әртүрлі талдау деңгейлерінде әрекет ететін осы әрекет жүйелерін қарастырды. Ол бұл деңгейлерді иерархиялық тұрғыдан қарастырды, төменгі деңгейлер жоғары деңгейлерге ықпал етеді, ал жоғары деңгейлер төменгі деңгейлерді бақылайды". Өмірінің соңында жарияланған мақаласында Парсонс "функционализм" терминінің өзінің теориясын дұрыс емес сипаттағанын мәлімдеді.

Жүйелік және әлеуметтік интеграция

Британдық социолог Дэвид Локвуд әлеуметтік құрылым және іс-әрекет туралы еңбегінде әлеуметтік мазмұн мен әлеуметтік тарату арасындағы қарама-қайшылықты айтты. Ол әлеуметтік жүйелердің құрылымы мен тарату механизмдерінің өзгеше екенін атап өтті. Локвудтың бұл тұжырымдамалық ерекшелігі Юрген Хабермастың «Легитимизация дағдарысы» атты классикалық еңбегіндегі талқылауға ықпал етті, нәтижесінде ол өмірлік әлемнің жүйелік интеграциясы мен әлеуметтік интеграциясы арасындағы белгілі айырмашылықты жасады.

Мәдени және әлеуметтік-мәдени интеграция

Маргарет Арчер (2004) өзінің классикалық еңбегі "Мәдениет және әрекет" кітабының қайта қарастырылған басылымында, Бронислав Малиновский сияқты ерте антропологтар мен кейін Мэри Дуглас жақтаған біртұтас, интеграцияланған мәдениет жүйесінің кең ауқымды идеясы – миф екенін айтады. Арчер осы мифті Питирим Сорокиннің ықпалы арқылы, содан кейін Талкотт Парсонстың мәдени жүйелерге қатысты көзқарасы тұрғысынан қарастырады (2004:3). Біртұтас, интеграцияланған мәдени жүйе туралы мифті батыстық марксистер де, мысалы Антонио Грамши, үстем мәдениет арқылы мәдени гегемония теориясы арқылы қолдады. Бұл бұрыс түсініктердің негізінде мәдениеттің әлеуметтік мінез-құлықты ынталандыратын мағыналар қауымдастығы ретінде қарастырылуы жатты. Бұл қоғам мен мағына сияқты екі тәуелсіз факторды біріктірді, оларды шартты түрде тәуелсіз зерттеуге болады (2004:4).

Сыншыл реализмді жақтаушы Арчер мәдени факторларды үйлесімділік деңгейі бойынша объективті түрде зерттеуге болады деп санайды (және мәдени жүйелердің әртүрлі аспектілері мағына мен қолданылу жағынан бір-біріне қайшы келуі мүмкін). Социалданудағы әлеуметтік немесе қоғамдық факторларды мәдени факторлардың берілуі контекстінде, беріліп отырған мәдениеттегі әлеуметтік біркелкілік (немесе оның болмауы) арқылы зерттеуге болады. Мәдени жүйелер идеялар жүйесі арқылы да, әлеуметтік жүйелерді құрылымдау арқылы да қолданылады (және қоғамды хабардар етеді). Арчердің сөзін келтірейік:
"Логикалық дәйектілік – идеялар әлемінің қасиеті; себептік дәйектілік – адамдардың қасиеті. Мұндағы негізгі ұсыныс – екеуі де логикалық және эмпирикалық тұрғыдан ерекшеленеді, сондықтан бір-бірінен тәуелсіз өзгеруі мүмкін. Осылайша, кез келген әлеуметтік бірлік, қоғамдық бірлестіктен өркениетке дейін, негізгі идеялық элементтері (білім, сенім, нормалар, тіл, мифология және т.б.) айқын логикалық дәйектілікті көрсетуі мүмкін – яғни, құрамындағы элементтер бір-біріне қайшы емес, үйлесімді – бірақ соған қарамастан, сол әлеуметтік бірлік себептік келісімге ие болмауы мүмкін." (2004:4)

Арчер кері жағдайдың да болуы мүмкін екенін атап өтеді: мәдени логикалық дәйектілік төмен, ал әлеуметтік дәйектілік жоғары. Күрделі қоғамдарда әртүрлі деңгейдегі қайшылықтар мен дәйектілікпен мәдени және әлеуметтік факторларды біріктіретін күрделі әлеуметтік-мәдени жүйелер болуы мүмкін.

Зерттеу

Бэрроуздың (1996) пікірінше, мәдениетті зерттеуге қатысты соңғы екі тәсілде, 1980-1990 жылдар аралығында, "мәдени зерттеулер" және "мәдени көрсеткіштер" тәсілдері зерттеушілерді дәстүрлі функционалистік көзқараспен толғандырған "мәдени жүйелердің интеграциясы" мәселесін қарастыруға баулыды. Бұл екі тәсіл мәдени жүйелерді зерттеу барысында біріктірілуі мүмкін. Бэрроуз (1996) былай деп жазады: "Функционализм осы өзара әсерлесуге қоғамның нормативтік құрылымына назар аударса, мәдени көрсеткіштер тәсілі қатаң методология ұсынады, ал мәдени зерттеулер әлеуметтік иерархияларға жоғары сезімталдық танытуға шақырады". Мертонның орташа диапазонды теориясымен шектелген мәдени элементтер мен әлеуметтік құрылымдарды нақтылау, нақты мәдени және әлеуметтік жүйелерді және олардың өзара әрекетін зерттеуге мүмкіндік береді.