Кіріспе
1-ғасыр римдік сенатор, оратор және ақын Тиберий Каций Асконий Силий Италик (шамамен 26 – шамамен 101 ж.б.) – римдік сенатор, оратор және латын әдебиетінің күміс дәуірінің эпикалық ақыны. Оның қазірге дейін сақталған жалғыз туындысы – 17 кітаптан тұратын "Пуника", Екінші Пуникалық соғыс туралы эпикалық поэма және классикалық латын тіліндегі 12 000-нан астам жолдан тұратын ең ұзын сақталған поэма.
Tiberius Catius Asconius Silius Italicus (, c. 26 – c. 101 AD) was a Roman senator, orator and epic poet of the Silver Age of Latin literature. His only surviving work is the 17 book Punica, an epic poem about the Second Punic War and the longest surviving poem in Classical Latin at over 12,000 lines.
Шығанағы, отбасы және туған жері
Сил грек әкесі мен римдік анасының ұлы болған, және ол өзінің жазбаларында екеуін де мойындайды. Силий Италик өмірі туралы мәліметтердің негізгі көздері – Плиний Кішінің 3.7 хаты (бұл ақынның өмірін, оның өзіне қол жұмсауына орай жазылған сипаттама), бірнеше жазулар және ақын Марциалдың бірнеше эпиграммалары. Силийдің шамамен 23-35 жылдары дүниеге келгені есептеледі, бірақ оның туған жері анық белгілі емес. Рим провинциясындағы Италика (қазіргі Испания) бір кезде оның "Италик" деген тегіне байланысты басты кандидат деп есептелген, бірақ егер олай болғанда, латын тілінде "Italicensis" түрі қолданылуы керек еді, және Марциал 1-ғасырдың соңғы жартысындағы Испанияның көрнекті әдеби тұлғаларының арасында оны атамауы мүмкін емес. Солтүстік Италиядағы Патавиум (Падуа) қаласын Дж. Д. Кэмпбелл "Пуника" поэмасындағы осы аймаққа деген ыңғайлылығы мен аймақтағы жазуларда "Асконий" есімінің көп кездесуіне байланысты ұсынған.
Саяси мансап
Силиус өмірінің басында белгілі сот шешені, кейіннен сақтықпен және есеппен әрекет ететін саясаткер болды. Силийдің Нерон тұсында ерікті түрде және ынтамен жалтақтап, император сотта жазалансын деген адамдарды айыптағаны жалпыға мәлім болды. Ол Нерон қайтыс болған жылы (68 жыл) консул болды, содан кейін император Вителлидің жақын досы мен серігі болды, оған Плинийдің айтуынша, «sapienter et comiter» – даналықпен және мейіріммен қызмет етті. Силий 77-78 жылдары Азияның проконсулы болды, бұл туралы Афродизиядағы жазуда айтылған. Плинийдің (Ep. 3.7) сөзіне сүйенсек, ол өзіне жүктелген міндеттерді жақсы орындап, империяда маңызды лауазымға ие болды.
Кампаниялық зейнеткерлік өмір және өз-өзіне қол жұмсау
Оның байлығы мен мемлекеттегі маңыздылығына қарамастан, Силиус ақырында саясаттан бас тартып, тыныш өмір сүруді жөн көрді; Азиядағы проконсул қызметінен кейін ол аз ғана билікке ие болғандай көрінеді және жанжалдасудан сақтанды. Осылайша ол Флавий әулетінің құлауын ешқандай оқиғасыз күйіп өткізді. Плиний оның виллаларында білімді әңгімелерге қатысып, жазумен, кітаптар мен мүсіндерді құмарлықпен жинап, өзінің туындыларын оқып өткізгенін айтады. Силиус б.з. 88 жылдан бері өлеңдер жазып жүрген. "Пуника" Силиус өмірінің зейнеткерлік кезеңінде жазылғанына сенімділік танытылады. Марциалдың 7.63-ші өлеңінен "Пуниканың" бір бөлігі б.з. 92 жылы жарияланғанын және Силиус сотта сөз сөйлеуді тоқтатқанын білуге болады. Оның өлеңдерінде Флавийлерге қатысты бірнеше бөлімдер бар, ал 14-кітабының жазылу мерзімі ақынның Домицианға деген қарым-қатынасына байланысты б.з. 96 жылдан кейін деп есептеледі. Ақынның Домицианға деген көзқарасы мақтауға және достыққа толы, Виргилийдің мадақтау тілі мен бейнелерін толыққанды пайдаланған. Өлеңнің соңына жақын бөлімдер Домицианға немесе оның ізбасары Нерваға қатысты болуы мүмкін. Силиус замандастарының пікірінше, жоғары білімді адам болған. Философ Эпиктет оны өз заманының римдіктері арасындағы ең философиялық саналы адам деп санады, ал стоик, риторик және грамматик Корнут Силиусқа арнап Вергилийге қатысты түсіндірме жазған. Оның екі ұлы болды, олардың бірі, Северус, жас кезінде қайтыс болды. Екіншісі, Дециан, консул болды. Қартайған сайын ол Кампаниядағы виллаларына көшіп, Траянның таққа отыру салтанатына қатысу үшін де аттанбады. Силиус өзінен бұрынғы екі ұлы римдік – Цицерон мен Вергилийді идеалдап, дерлік құдай санады. Ол Цицеронның Тускулумдағы жыл ортасын және Неапольдегі Вергилийдің мазарын сатып алып, оларды жаңартты. Плиний Силиус Вергилийді ерекше құрметтегенін, Вергилийдің туған күнін өзінікінен де әсем тойлап, ақынның мазарын қасиетті орын ретінде қарағанын жазған. Оның эпикалық поэзия жазу және философиялық мәселелерді талқылауға деген екі қызығушылығын оның батырлары Вергилий мен Цицеронның интеллектуалдық еңбектерімен салыстырған.
Шығармалары
Силиус өзінің философиялық диалогтары мен сөздерін жазды ма, жоқ па, біз біле алмаймыз. Оның сақталған жалғыз туындысы – екінші Пуника соғысы (б.з.д. 218–201 жж.) туралы он жеті кітаптан тұратын "Пуника" атты эпостық поэмасы. Ол он екі мың шумақтан құралған, бұл латын әдебиетіндегі ең ұзын сақталған поэма.
Пуника
Пунканың мерзімі классикалық ғалымдар үшін қиын мәселе болды, бірақ 3.594 және 14.680 жолдары, сондай-ақ жоғарыда аталған Марциалдың бірнеше өлеңдері оның 83 және 101 жылдары арасында жазылғанын көрсетеді, 3-кітабы 84 жылы, ал 14-кітабы шамамен 96 жылы жазылған. Басқа кітаптардың жазылған мерзімін нақты анықтау мүмкін емес. Поэма 17 кітаптан тұрады және дактильдік гексаметрмен жазылған. Бастапқыда поэма алты бөлімнен тұрған деп есептелген, ал түпнұсқасы 18 кітаптан құралған болуы мүмкін. Поэма өзінің негізгі стильдік және драмалық шабытын Вергилийден алады; ашылуынан бастап Пуника Энеидада дамыған Юнонаның Римге деген ашуын жалғастыру ретінде құрылған. Ливий мен Энний тарихи және поэтикалық ақпараттың маңызды көздері болып табылады, ал Силий Гомерді маңызды үлгі деп жариялайды, оны 12.788-9 жолдарында былай деп сипаттайды: «оның [Гомердің] поэзиясы жерді, теңізді, жұлдыздарды және көлеңкелерді қамтыды, ал ол әндерде Музалармен және даңқта Фоэбпен бәсекелесті». Лукан тарихи эпосты, географиялық сипаттамаларды және стоик үлгісін жазу үшін маңызды үлгі болып табылады, бірақ Силийдің құдайларға деген көзқарасы көбінесе дәстүрлі. Поэма Юнонаның Дидонаға Енейдің қарым-қатынасы және Ганнибалдың мінезі мен тәрбиесі үшін Римге деген ашуы туралы әңгімемен басталады. Ганнибал Сагунтқа шабуыл жасайды және римдік елшілігін қабылдайды. 2-кітапта римдік делегация Карфагенде тыңдалады, бірақ Ганнибал қорғаушылар батырлықпен өз-өзіне қол салғаннан кейін қаланы басып алады. Карфагендіктер тізімделеді, Ганнибал Альпі тауларын кесіп өтеді, ал Юпитер 3-кітапта Пуникалық соғыстың римдік ерлікке сынақ екенін көрсетеді. 4 және 5-кітаптарда римдіктер Тицин, Требия және Тразимен көлінде жеңіліске ұшырайды. 6-кітапта Марк Атилий Регулдың Бірінші Пуникалық соғыстағы ерліктері баяндалады, ал 7-кітапта Фабий Веррукостың уақытты ұстау стратегиясы сипатталады. 8-10-кітаптарда Канна шайқасы жанды түрде сипатталған; Юнона Ганнибалдың Римге шабуыл жасауына кедергі келтіреді. 11-кітапта Ганнибалдың әскері Капуада қыстайды, онда Венера оларды исінмен әлсіретеді. 12 жылы Ганнибал Нолада жеңіледі, бұл римдіктерді күшейтеді. Ол қалаға шабуыл жасайды, бірақ Юнона оны тоқтатады, құдайлар оған қарсы екенін көрсетеді. 13-кітапта римдіктердің Капуаға басып кіргені және екі Сципионның қазасы туралы хабар беріледі, бұл Сципион Африканың жер асты әлеміне (некия) сапарына, оның атақты өлген батырлармен кездесуіне және Сибилланың Ганнибалдың жеңілісін болжауына әкеледі. 14-кітапта Марцелдің Сицилиядағы сәтті жорығы және Архимедтің қоршау өнері сипатталған. 15-кітапта Сципион, ізгілікті таңдап, Испанияда сәтті жорық жасайды, ал Метавр шайқасында Ганнибалдың бауыры қаза табады. 16-кітапта Рим мен Масинисса арасындағы одақ және Сципионның Африкаға өтуі, ал 17-кітапта Кибеланың мүсінінің Римге әкелуі, Ганнибалдың Африкаға шұғыл өтуі, Юноның Ганнибалдың өмірі үшін Юпитерге жалбарынуы және Зама шайқасы сипатталған. Поэма Сципионның Римге жеңіске жетуімен аяқталады. Силийдің стилі Вергилийден өзгеше, өйткені ол бірнеше орталық кейіпкерлерге назар аудармайды, бірақ өзінің іс-қимылын көптеген маңызды кейіпкерлер арасында бөледі. Бұл оны Римнің өткеніндегі маңызды оқиғаларды поэманың қазіргі кейіпкерлері мен олардың іс-қимылдарына ой салатын ретінде көрсетуге итермелейді, римдік дәстүрдегі мысалдарды пайдалануды еске түсіреді. Эпостың көптеген маңызды бөліктері, мысалы, терең салыстырулар, 2.391-456 жолдарында Ганнибалдың қалқаны сияқты нысандардың экфразалары, некия және оқиғаларға құдайлардың қатысуы мен болжамдары сияқты, сондай-ақ жұпталған қарама-қарсы сөздер мен егжей-тегжейлі географиялық сипаттамалар сияқты тарихнаманың маңызды элементтері бар. Аллегория Силий үшін ерекше маңызды, және ол 2-кітаптағы Fides, 15-кітаптағы Италия, сондай-ақ 15-кітаптағы Virtus және Voluptas сияқты тұлғаларды қосады, Силийдің замандасы Стацийде маңызды болған аллегорияға деген бейімділікті жалғастырады. Силийдің метрикасы мен тілін Виргилийдің қолданылуымен, әсіресе оның спондейлерін қолдануымен салыстыруға болады. Стоицизм және стоик этикалық ойлау Пункадағы маңызды тақырыптар болып табылады. Соғыс римдік ізгілікті сынақ ретінде құрылған, оны ауыр еңбекпен жеңу керек, бұл ішкі батылдықпен және сынақтармен қиындықтарды жеңудің стоик идеалына ұқсас. «Геркулестің таңдауы», сүйікті стоик мысалы, 15-кітапта Сципионға берілген, және соғыс әрқашан моральдық сабақтарды және эмоция, ақыл және тағдыр сияқты стоик тұжырымдамаларын талқылайды.
Ықпал
Силиус туралы жазған жалғыз ежелгі авторлар Марциал, Плиний және Сидоний Аполлинарис. Плинийдің Силиус поэзияны надандыққа қарағанда көбірек құлшыныспен жазды деген пікірі, оның талантты болғанымен, орташа және шабыттанбаған ақын екенін күшейтті. Бұл өлең орта ғасырларда көбінесе белгісіз болып келген. Петрарканың "Африкасы" "Пуникадан" тәуелсіз жазылған, себебі қолжазба 1417 жылы Констанс кеңесі кезінде Сент-Галл аббаттығында Поджио Браччолини табады. Юлий Цезарь Скалигердің Силиус туралы қатал пікірі оның беделіне зиян келтірді. Монтень, Милтон, Драйден (оны Луканнан жақсырақ деп есептеген), Гиббон және Александр Поп сияқты көптеген авторлар Силиус еңбектерімен таныс болды. Джозеф Аддисон "Медальдер туралы диалогта" Силиустың көптеген цитаталарын, ал Томас Маколей өз еңбектерінде кеңінен пайдаланды. 19 ғасырда Силиусқа деген қызығушылық көбінесе жойылды. Көркем өнерге келсек, Рафаэльдің "Шарпының көрінісі" Силиус таңдаған Сципион тақырыбын бейнелейді.