Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
829-842 жылдар аралығында Византия императоры
Byzantine emperor from 829 to 842
Теофил (; Теофил, шамамен 812 – 20 қаңтар 842) – 829 жылдан өліміне дейін, 842 жылға дейін Византия императоры болды. Ол Амория әулетінің екінші императоры және иконаға қарсылықты қолдаған соңғы император. Теофил 831 жылы басталған арабтарға қарсы ұзақ соғысында әскерлерді жеке басқарды.
Theophilos (; Theophilus, c. 812 20 January 842) was the Byzantine Emperor from 829 until his death in 842. He was the second emperor of the Amorian dynasty and the last emperor to support iconoclasm. Theophilos personally led the armies in his long war against the Arabs, beginning in 831.
Ерте кездері
Теофил грек-иудей императоры Михаил II мен оның әйелі Текланың ұлы және император Лев V Армянның немересі болды. Михаил II 821 жылы Теофилды бірге билеуші император етіп тағайындады. Көптеген деректерде бұл күн 821 жылдың 12 мамыры (Пентекост) деп көрсетілген, бірақ бұл ешбір дереккөзбен толық расталмаған (басқа мүмкін күн – 24 наурыз, Пасха). Әкесінен өзгеше, Теофил грамматик Джон Гиласпен кең білім алды және музыка мен өнерді өте жақсы көрді.
Theophilos was the son of the Greek Jewish Emperor Michael II and his wife Thekla, and the godson of Emperor Leo V the Armenian. Michael II crowned Theophilos co emperor in 821. The date is almost universally given as 12 May 821 (Whitsunday), although this is not really corroborated by any source (another possible date is 24 March, Easter). Unlike his father, Theophilos received an extensive education from John Hylilas, the grammarian, and was a great admirer of music and art.
Арабтарға қарсы соғыс
Патшалыққа келген кезде Теофил арабтарға қарсы екі майданда соғысуға міндетті болды. Сицилияға тағы бір рет арабтар шабуыл жасады, олар Палермоны 831 жылы бір жылдық қоршаудан кейін басып алды, Сицилия әмірлігін құрды және аралды біртіндеп кеңейтуді жалғастырды. 830 жылы Анатолияға шабуыл жасаған Аббасид халифасы Әл-Мамунға қарсы қорғанысты императордың өзі басқарды, бірақ византиялықтар жеңіліп, бірнеше бекіністерін жоғалтты. 831 жылы Теофил үлкен әскерді Киликияға бастап барып, Тарс қаласын басып алды. Император Константинопольге жеңіспен оралды, бірақ күзде Каппадокияда жеңілді. 833 жылы сол провинциядағы тағы бір жеңіліс Теофилді бейбітшілік туралы келісімге келуге мәжбүр етті (Теофил 100 000 алтын динар және 7000 тұтқынды қайтаруды ұсынды), ол келесі жылы Әл-Мамунның өлімінен кейін қол жеткізді. Аббасидтерге қарсы соғыстан демалыс алған кезде Теофил Дунайдың солтүстігінде орналасқан византиялық тұтқындарды Болгарияның Крум патшасының ұрлап әкетуін ұйымдастырды. Құтқару операциясы шамамен 836 жылы сәтті аяқталды, Болгария мен Византия империясы арасындағы бейбітшілік тез қалпына келтірілді. Алайда, Шығыста бейбітшілік орнату мүмкін болмады. 834 жылы Теофил шығыстан келген бірнеше босқындарға пана берді, соның ішінде парсы Наср да болды. Ол босқындардың бірі Теофобты дінге өттірді, ол императордың тәтесі Иренеге үйленді және оның генералдарының бірі болды. Аббасидтермен қарым-қатынас нашарлағанда Теофил жаңа соғысқа дайындалды. 837 жылы Теофил 70 мың сарбаздан тұратын үлкен әскерді Месопотамияға бастап, Мелитен және Арсамосата қалаларын басып алды. Император сондай-ақ кейбір дереккөздерде халифа Әл-Мутасимнің туған жері деп есептелетін Запетраны (Зибатара, Созопетра) басып алып, қиратты. Теофил жеңіспен Константинопольге оралды. Кек алуға құштар Әл-Мутасим үлкен әскер жинап, 838 жылы Анатолияға екі бағыттан шабуыл жасады. Теофил халифа әскерінің бір бөлігін біріктірмей-ақ, соған шабуыл жасауға шешім қабылдады. 838 жылдың 21 шілдесінде Дазимондағы Анзен шайқасында Теофил 25 000 - 40 000 сарбаздан тұратын византиялық әскерді Әл-Афшиннің әскеріне қарсы жетектеді. Әл-Афшин византиялықтардың шабуылына тойтарыс беріп, қарсы шабуыл жасап, жеңіске жетті. Византиялықтардың аман қалғандары тәртіпсіздікке ұшырап, қайтты және халифаның жорығына араласпады. Әл-Мутасим Анкираны басып алды, ал Әл-Афшин оған қосылды. Аббасид әскері әулеттің ошағы болған Амориумға қарсы аттанды. Бастапқыда қатаң қарсылық болды. Мұсылман тұтқын қашып кетіп, халифаға қабырғаның тек алдыңғы жағы ғана бар бөлігін көрсетті. Әл-Мутасим өзінің бомбалауын осы бөлікке бағыттап, қабырғаны бұзды. Алпыс бес күн бойы қаһармандықпен ұстап тұрған қала 838 жылдың 12 немесе 15 тамызында Әл-Мутасимнің қолына түсті. 838 жылы Бағдад халифасына әсер ету үшін Теофил грамматик Иоаннға 36 000 номизманы Бағдад тұрғындарына таратуға бұйрық берді. 839 немесе 840 жылы ол Кордованың Омейяд әмірлігімен дипломатиялық байланыс орнатты. Оның елшісінің аты Ибн Хайянның араб жазбаларында біршама бұрмаланған, бірақ ол адмирал Кратер болған сияқты. Ол оралғанда Кордова ақыны Әл-Газалмен бірге болды, ол Теофилмен аббасидтерге қарсы достық келісімге қол қойды. 841 жылы Венеция Республикасы византиялықтарға арабтарды Кротондан қуып шығуға көмектесу үшін 60 галереядан тұратын флот жіберді (әрқайсысы 200 сарбазды тасымалдады), бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Осы жорық кезінде Әл-Мутасим өзінің жоғары лауазымды генералдарының өзіне қарсы құрылыс жасағанын білді. Осы басшылардың көпшілігі тұтқындалды және кейбіреулері ол елге қайтып келгенге дейін өлім жазасына кесілді. Әл-Афшин бұл іске қатысы жоқ сияқты, бірақ ол басқа да интригаларда ұсталды және 841 жылдың көктемінде түрмеде қайтыс болды. Халифа Әл-Мутасим 841 жылдың қазан айында ауырып, 842 жылдың 5 қаңтарында қайтыс болды. Арабтармен соғысып жатқан Теофил Халкидонға жақын Брияс қаласында Бағдад стилінде сарай салған. Тіпті Тан дәуіріндегі Гуанчжоудың қарапайым көшелерінде араб стиліндегі кафтандар сәнге енген.
At the time of his accession, Theophilos was obliged to wage wars against the Arabs on two fronts. Sicily was once again invaded by the Arabs, who took Palermo after a year long siege in 831, established the Emirate of Sicily, and gradually continued to expand across the island. The defence after the invasion of Anatolia by Al Ma'mun the Abbasid Caliph in 830 was led by the Emperor himself, but the Byzantines were defeated and lost several fortresses. In 831 Theophilos retaliated by leading a large army into Cilicia and capturing Tarsus. The Emperor returned to Constantinople in triumph, but in the autumn he was defeated in Cappadocia. Another defeat in the same province in 833 forced Theophilos to sue for peace (Theophilos offered 100,000 gold dinars and the return of 7,000 prisoners), which he obtained the next year, after the death of Al Ma'mun. During the respite from the war against the Abbasids, Theophilos arranged for the abduction of the Byzantine captives settled north of the Danube by Krum of Bulgaria. The rescue operation was carried out with success in c. 836, and the peace between Bulgaria and the Byzantine Empire was quickly restored. However, it proved impossible to maintain peace in the East. Theophilos had given asylum to a number of refugees from the east in 834, including Nasr, a Persian. He baptized one of the refugees, Theophobos, who married the Emperor's aunt Irene and became one of his generals. As relations with the Abbasids deteriorated, Theophilos prepared for a new war. In 837 Theophilos led a vast army of 70,000 men towards Mesopotamia and captured Melitene and Arsamosata. The Emperor also took and destroyed Zapetra (Zibatra, Sozopetra), which some sources claim as the birthplace of Caliph al Mu'tasim. Theophilos returned to Constantinople in triumph. Eager for revenge, Al Mu'tasim assembled a vast army and launched a two pronged invasion of Anatolia in 838. Theophilos decided to strike one division of the caliph's army before they could combine. On 21 July 838 at the Battle of Anzen in Dazimon, Theophilos personally led a Byzantine army of 25,000 to 40,000 men against the troops commanded by al Afshin. Afshin withstood the Byzantine attack, counter attacked, and won the battle. The Byzantine survivors fell back in disorder and did not interfere in the caliph's continuing campaign. Al Mu'tasim took Ancyra, and al Afshin joined him there. The full Abbasid army advanced against Amorium, the cradle of the dynasty. Initially there was determined resistance. Then a Muslim captive escaped and informed the caliph where there was a section of the wall that had only a front facade. Al Mu'tasim concentrated his bombardment on this section, and the wall was breached. Having heroically held for fifty five days, the city fell to al Mu'tasim on 12 or 15 August 838. In 838, in order to impress the Caliph of Baghdad, Theophilus had John the Grammarian distribute 36,000 nomismata to the citizens of Baghdad. In 839 or 840, he initiated diplomatic contact with the Umayyad Emirate of Córdoba. The name of his ambassador is somewhat garbled in the Arabic accounts of Ibn Hayyan, but it seems to have been the admiral Krateros. He was accompanied on his return by the Córdoban poet al Ghazal, who signed a pact of friendship with Theophilos directed against the Abbasids. Around 841, the Republic of Venice sent a fleet of 60 galleys (each carrying 200 men) to assist the Byzantines in driving the Arabs from Crotone, but it failed. During this campaign Al Mu'tasim discovered that some of his top generals were plotting against him. Many of these leading commanders were arrested and some executed before he arrived home. Al Afshin seems not to have been involved in this, but he was detected in other intrigues and died in prison in the spring of 841. Caliph al Mu'tasim fell sick in October 841 and died on 5 January 842. It is said that Theophilos, even though fighting the Arabs built a Baghdad style palace in Bryas near Chalcedon. Even as far as in the normal streets of Ghuangzhou during the era of Tang, the Arab style kaftan was in fashion.
Болгария мен Сербиямен қарым-қатынастар
836 жылы Империя мен Болгария арасындағы 20 жылдық бейбіт келісім аяқталғаннан кейін Теофил болгар шебін шапты. Болгарлар оған жауап ретінде Исбул басшылығымен Адрианопольге жетті. Осы кезде, немесе одан бұрын болгарлар Филипполис қаласын және оның төңірегін жанектеді. Хан Маламир 836 жылы қайтыс болды. Византиялық одақтастар болған сербтер мен болгарлар арасындағы бейбітшілік 839 жылға дейін сақталды, және Теофил сербтерге тәуелсіздік берді; Властимир императордың формалды билігін мойындады. Болгарлардың славяндар үстінен жылдам таралуы сербтерді мемлекет құруға итермеледі деп саналады. Хан Пресиан I (836–852) 839 жылы серб жеріне шабуыл жасады (Болгар-Сербия соғыстарына қараңыз). Бұл шабуыл үш жылдық соғысқа әкелді, онда Властимир жеңіске жетті; Пресиан ауыр жеңіліске ұшырады, ешқандай аумақтық пайда таппады және көптеген әскерін жоғалтты. Сербтер таулы жерде тактикалық артықшылыққа ие болды, ал болгарлар Властимир армиясымен жеңіліп, шығарылып тасталды.
In 836, following the expiration of the 20 year peace treaty between the Empire and Bulgaria, Theophilos ravaged the Bulgarian frontier. The Bulgarians retaliated, and under the leadership of Isbul they reached Adrianople. At this time, if not earlier, the Bulgarians annexed Philippopolis and its environs. Khan Malamir died in 836. The peace between the Serbs, Byzantine foederati, and the Bulgars lasted until 839. and Theophilos granted the Serbs independence; Vlastimir acknowledged nominal overlordship of the Emperor. It is thought that the rapid extension of Bulgars over Slavs prompted the Serbs to unite into a state. Khan Presian I (r. 836–852) invaded Serbian territory in 839 (see Bulgarian–Serbian Wars). The invasion led to a three year war, in which Vlastimir was victorious; Presian was heavily defeated, made no territorial gains, and lost many of his men. The Serbs had a tactical advantage in the hills, and the Bulgars were driven out by the army of Vlastimir.
Өлім және мұра
Теофилдің денсаулығы біртіндеп нашарлап, 842 жылдың 20 қаңтарында қайтыс болды. Оның әділ судья ретіндегі беделі сақталды және «Тимарион» шығармасында Теофил Ар әлеміндегі судьялардың бірі ретінде бейнеленген. Теофил Константинополь қабырғаларын нығайтты, Хазар еліндегі Дон өзені бойында Саркел бекінісін салдырды, Херсон, Пафлагония және Халдия әкімшілік аймақтарын құрды, сондай-ақ Византия империясы құлағанға дейін жұмыс істеген аурухана салдырды.
The health of Theophilos gradually failed, and he died on 20 January 842. His reputation as a judge endured, and in the literary composition Timarion Theophilos is featured as one of the judges in the Netherworld. Theophilos strengthened the Walls of Constantinople, built the fortress of Sarkel on the Don river in Khazar territories, created the Cherson, Paphlagonia and Chaldia themes, and built a hospital, which continued to exist until the twilight of the Byzantine Empire.