Кіріспе

Capsicum тұқымдасына жататын бірнеше түрге жататын бұрыштардың сорттары. Чили бұрышы, сондай-ақ чили немесе чили ( ) деп те жазылады, Capsicum тұқымдасына жататын өсімдіктердің жидек тәрізді жемісінің сорттары болып табылады, олар түнектілер отбасы Solanaceae-ның мүшелері және олардың ащылығы үшін өсіріледі. Чили бұрышы көптеген асханаларда тағамдарға "қызу" беру үшін дәмдеуіш ретінде кеңінен қолданылады. Капсаицин және капсаициноидтар деп аталатын туысқан қосылыстар – олар жұтылғанда немесе сыртқа жаққанда чили бұрышына оның күшін беретін заттар. Чили бұрышының әртүрлі қызуы мен дәмі бар. Осы әртүрлілік әр түрлі дәм мен қызу деңгейін ұсынатын әртүрлі паприка және чили ұнтағының болуын қамтамасыз етеді. Чилидің Орталық немесе Оңтүстік Америкада пайда болғанына және алғаш рет Мексикада өсірілгеніне сеніледі. Еуропалық саяхатшылар 16 ғасырдың соңында Колумбиялық алмасудың бөлігі ретінде чилиді Ескі әлемге әкелді, бұл көптеген сорттардың бүкіл әлемге таралуына және оларды тамақ және дәстүрлі медицинада қолдануға әкелді. Бұл annuum түрі, оның glabriusculum түрі және Нью-Мексико сорттар тобы, сондай-ақ baccatum, chinense, frutescens және pubescens түрлері сияқты әртүрлі сорттарға әкелді. Солтүстік Америка мен Еуропада өсірілетін сорттар Capsicum annuum-нан шыққан деп есептеледі және ақ, сары, қызыл немесе күлгіннен қараға дейін жемістері болады. 2019 жылы әлемдегі шикі жасыл чили бұрышының өндірісі 38 миллион тоннаны құрады, оның жартысы Қытайда өндірілді.

Шығу тегі

Капсикум өсімдіктері қазіргі Перу мен Боливияда пайда болды және шамамен б.з.д. 7500 жылдан бері адамдардың тамақтануының бір бөлігі болды. Бұл Америкадағы ең көне өсірілген дақылдардың бірі. Бірақ, 2014 жылы Калифорния Беркли университетінің зерттеушілерінің мәліметінше, чили өсімдіктері алғаш рет Американың әртүрлі аймақтарында – Перу мен Боливияның таулы жерлерінде, Мексиканың орталық бөлігінде және Амазонкада, сондай-ақ Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде тәуелсіз түрде өсірілген. Боливияда Capsicum-ның жабайы түрлерінің ең көп әртүрлілігі қолданылады. Боливиялық тұтынушылар екі негізгі форманы ажыратады: кішкентай дөңгелек жемістері бар ulupicas, оның ішінде C. eximium, C. cardenasii, C. eshbaughii және C. caballeroi жергілікті сорттары; және кішкентай сопақ жемістері бар arivivis, оның ішінде C. baccatum var. baccatum және C. chacoense сорттары. Чилиді алғаш рет еуропаға испандықтар әкелді, ол 1493 жылы испан жазбаларында пайда болды. Пипер туысына жататын, тропикте өсетін бұрыштардан айырмашылығы, чилиді қоңыржай климатта өсіруге болады. 1500 жылдардың ортасына қарай, ол Испанияда кең таралған бақша өсімдігіне айналды және көптеген тағамдарға енгізілді. Ол 1526 жылы Италияда, 1543 жылы Германияда және 1569 жылы Балқанда пайда болды, онда ол паприкаға өңделді.

Ас үй

Өзінің ерекше ысы мен дәмділігімен, бұрыш (чили) көптеген әлемдік тағамдардың маңызды бөлігі болып табылады, әсіресе қытай (әсіресе Сычуань тағамдарында), мексикалық, тай, үнді, жаңа мексикалық және Оңтүстік Америка, Кариб теңізі мен Шығыс Азияның көптеген тағамдарында. 21 ғасырдың Азия асханасында бұрыш көп аймақтарда кеңінен қолданылады. Бұрыш гүлшоғының ботаникалық тұрғыдан алғанда, жидектер. Жаңа күйінде көбінесе көкөніс сияқты дайындалып жейді. Бүршіктерін кептіріп, ұнтақтап немесе майдалап, дәмдеуіш ретінде қолдануға болады. Сақтау мерзімін ұзарту үшін бұрышты кептіруге болады. Сондай-ақ, бұрышты тұздап, майға салып немесе маринадтап сақтауға болады. Көптеген жаңа бұрыштардың, мысалы, побланоның, пісіру кезінде сынбайтын қалың қабығы бар. Кейде бұрышты тұтас немесе үлкен кесектерге бөліп, қуырып немесе қабығын күйдіріп, астындағы етін толығымен пісірмеу үшін қолданады. Салқындатқаннан кейін қабығын оңай шешеді. Capsicum туысына жататын барлық бұрыштардың жапырақтары жеуге жарамды. Басқа Solanaceae тұқымдас өсімдіктердің жапырақтарында уыт бар болса, бұрыш жапырақтарында жоқ. Жемісіне қарағанда аздап ащы және ыстық емес жапырақтары филиппин тағамдарында көкөніс ретінде пісіріледі, оларды "чили жапырақтары" (dahon ng sili) деп атайды. Олар тауық сорпасы – тинолада қолданылады. Корей тағамдарында жапырақтары кимчиге қосылады. Жапон тағамдарында жапырақтарын жасыл көкөніс ретінде пісіреді, сондай-ақ сақтау үшін цукудани стилінде дайындайды. Мексика тағамдарының көптеген түрлері, соның ішінде чилес рельенос тағамдарында, бүкіл бұрыш қолданылады. Кептірілген бұрышты пастаға айналдыру үшін алдымен суға жібітіп немесе ұнтақтап алады. Чипотль – бұл түтінделген, кептірілген, піскен халапеньо. Мексиканың солтүстік штаттары Синалоа мен Сонорада, чильтепин бұрышын (жабайы бұрыш) ірімшік пен сорпаға дәм беру үшін қосады. Мексиканың оңтүстігінде моле соусын кептірілген бұрыштардан, мысалы, анчо мен чипотль бұрыштарынан дайындайды. Бұрыш сальсаларда қолданылады. Мексикалықтар көбінесе тағам дайындау үшін бұрыш өсімдіктерін өз үйлерінде өсіреді. Үндістанда көптеген үйлерде әрқашан жаңа, ыстық жасыл бұрыш қоры болады, оны карри және құрғақ тағамдарға дәм беру үшін қолданады. Бұрыш Бутанның негізгі жемісі болып табылады. Бутандықтар осы дақылды эма (дзонгха тілінде) немесе соло (шарчоп тілінде) деп атайды. Эма датши рецепті жергілікті ірімшікпен араластырылған бұрыштан толығымен жасалады. Бұрыш көптеген тағамдарда қолданылады. Ең танымал бұрыш тағамдарына аррабиата соусы, паприкаш, чилес эн ногада, жұмбақ тауық, моле поблано, нам фрик, 'nduja, самбал және сом там жатады. Жаңа немесе кептірілген бұрыштардан көбінесе ыстық соус дайындалады, ол басқа тағамдарға дәм беру үшін қолданылатын сұйық дәмдеуіш, әдетте саудада бөтелкелерде сатылады. Ыстық соустар көптеген тағамдарда кездеседі, соның ішінде Солтүстік Африкадан келген харисса, Қытайдан келген чили майы (жапонияда раю деп аталады) және Таиландтан келген срирача. Кептірілген бұрыштарды тамақ майын хоштандыру үшін де қолданады.

Психология

Психолог Пол Розин пияз жеуді "шектелген тәуекелге" жатқызады, мысалы, аттракцион тебу сияқты, онда ауырсыну және қорқыныш сияқты күшті сезімдер адамдар олардың денсаулыққа зиян келтірмейтінін білгендіктен ләззат алады. Бұл тәсіл адамдарға дененің зардап шегуіне елеулі қауіп тудырмастан, шектен тыс сезімдерді бастан өткеруге мүмкіндік береді.

Жергілікті пайдалану және денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер

Капсаицин – бұрыш тұқымдас өсімдіктердегі өткір химиялық зат. Ол ауырсынды жеңілдету үшін сыртқы қолданылатын майлар, мұрынға шашылатын спрейлер және теріге жағылатын жамбаштарда анальгетик ретінде қолданылады. 2022 жылы жасалған алдын ала зерттеулерге шолу жүрек-қан тамырлары аурулары мен қатерлі ісіктен өлу қаупін азайтуға байланысты чили бұрышын тұрақты түрде тұтынудың әлсіз дәлелдермен байланысты екенін көрсетті.

Химиялық қоздырғыштар

Чилиден алынған капсаицин бұрыш шашырату құралдарында және кейбір көзден жас шығаратын газ құрамында химиялық тітіркендіргіш зат ретінде қолданылады, оны тәртіпсіз адамдарды немесе көпшілікті бақылау үшін қауіпсіздігі төмен қару ретінде пайдалануға болады. Мұндай өнімдердің теріс пайдаланылуына жол бар, және олар жарақаттануға немесе өлімге себеп болуы мүмкін.

Тамақ қорғау

Құстар капсаицинге сол сияқты сезімтал емес, себебі ол сүтқоректілердегі нақты бір ауырсыну рецепторына бағытталған. Чили бұрыштарының табиғи ареалында өмір сүретін құстар оларды жейді, бұл тұқымдардың таралуына және чили бұрыштарындағы қорғаныш капсаициннің эволюциясына әсер етуі мүмкін. Себебі, құс ұшқанда оның ас қорыту жүйесінен өткен тұқымдарды аналық өсімдіктен кез келген құрлықта немесе ағашта мекендейтін сүтқоректіге қарағанда әлдеқайда қашыққа таратуға қабілетті, осылайша ресурстар үшін бәсекелестік азаяды.

Тамақ құндылығы

Қызыл бұрыш 88% су, 9% көмірсу, 2% белок және 0,4% майдан тұрады (кесте). 100 граммдық есеп бойынша, бұрыш 40 калория береді және С және В6 витаминдерінің бай көзі болып табылады (кесте).

Есімнің жазылуы мен қолданылуы

Үш негізгі жазу түрі – чили, чиле және чилли, олардың барлығы сөздіктерде мойындалады. Чили АҚШ ағылшын тілінде және Канадада кеңінен қолданылады. Дегенмен, ол chili con carne (сөзбе-сөз "етпен чили") үшін қысқаша атау ретінде де, сондай-ақ АҚШ-тың кейбір аймақтарында осы өсімдік пен оның жемісін атау үшін де қолданылады. АҚШ-тың оңтүстік-батысында (әсіресе Нью-Мексикода) чиле – бұл жемістен жасалған, қызыл және жасыл түрлері бар, қалың, дәмді, сірке су қосылмаған соус, ол жергілікті тағамдарға қосылады, ал чили – еттен жасалған тағамды білдіреді. Көпше түрі – чиле немесе чилес. Чили – науатль тіліндегі жеміс сөзінің бастапқы транскрипциясы (чилли). Чили (және оның көпше түрі чилис) Үндістан, Шри-Ланка, Австралия, Малайзия, Жаңа Зеландия, Пәкістан, Сингапур, Оңтүстік Африка және Канадада ең көп кездесетін жазу түрі. Өсімдіктің аты Чили елінің атына және Merriam-Webster сөздігіне қатысы жоқ. "Перец" сөзі ботаника және кулинария салаларында әртүрлі дәмді өсімдіктер мен олардың жемістерін атау үшін де жиі қолданылады. Дәмді перецтің жемісін жеу асқазан ауыруына, тыныс алудың тездетілуіне, тершеуге, құсуға және ауруханаға жатқызу қажет болатын симптомдарға әкелуі мүмкін.