Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аспанның ашық түнгі көрінісі
Appearance of the sky in a clear night
Түнгі аспан – күн батқаннан күн шыққанға дейін, күн көкжиектің астында болатын кезде, ашық аспанда жұлдыздар, планеталар және Ай сияқты аспан денелерінің көрінісі. Түнгі аспандағы табиғи жарық көздері – ай, жұлдыз және ауа жарқыны, олардың болуы орналасқан жерге және уақытқа байланысты. Полярлық аймақтардағы аспанды сораулар (Aurorae) жарықтандырады. Кейде Күннен шығатын үлкен короналық масса немесе жоғары деңгейдегі күн желдері бұл құбылысты экваторға қарай кеңейте алады. Түнгі аспан мен оны зерттеу ежелгі және қазіргі мәдениеттерде тарихи орынға ие. Мысалы, бұрын шаруалар егін егу уақытын анықтау үшін түнгі аспанның күйін күнтізбе ретінде пайдаланған. Көптеген мәдениеттер аспандағы жұлдыздар арасында шоқжұлдыздарды құрып, оларды өздерінің құдайлары туралы аңыздар мен мифологиямен байланыстырған. Астрология тарихы көбінесе аспан денелері арасындағы байланыстар Жердегі оқиғаларға әсер етеді немесе оларды түсіндіреді деген сенімге негізделген. Түнгі аспандағы нысандарды ғылыми тұрғыдан зерттеу бақылау астрономиясы шеңберінде жүзеге асырылады. Аспандағы аспан денелерінің көрінуіне жарық ластануы әсер етеді. Айдың түнгі аспанда болуы астрономиялық байқауларға кедергі келтіріп, аспанның жарықтығын арттырады. Дегенмен, жасанды жарық көздерінің пайда болуымен жарық ластануы түнгі аспанды көру үшін маңызды проблемаға айналды. Оптикалық сүзгілер мен шамдарды өзгерту бұл мәселені азайтуға көмектеседі, бірақ ең жақсы көрініс үшін кәсіби және әуесқой астрономдар қалалық аспаннан алыс жерлерді іздейді.
The night sky is the nighttime appearance of celestial objects like stars, planets, and the Moon, which are visible in a clear sky between sunset and sunrise, when the Sun is below the horizon. Natural light sources in a night sky include moonlight, starlight, and airglow, depending on location and timing. Aurorae light up the skies above the polar circles. Occasionally, a large coronal mass ejection from the Sun or simply high levels of solar wind may extend the phenomenon toward the Equator. The night sky and studies of it have a historical place in both ancient and modern cultures. In the past, for instance, farmers have used the status of the night sky as a calendar to determine when to plant crops. Many cultures have drawn constellations between stars in the sky, using them in association with legends and mythology about their deities. The history of astrology has generally been based on the belief that relationships between heavenly bodies influence or explain events on Earth. The scientific study of objects in the night sky takes place in the context of observational astronomy. Visibility of celestial objects in the night sky is affected by light pollution. The presence of the Moon in the night sky has historically hindered astronomical observation by increasing the amount of sky brightness. With the advent of artificial light sources, however, light pollution has been a growing problem for viewing the night sky. Optical filters and modifications to light fixtures can help to alleviate this problem, but for optimal views, both professional and amateur astronomers seek locations far from urban skyglow.
Жарықтығы
Түнде аспанның толығымен қараңғы болмауы, тіпті ай сәулесі мен қалалық жарықтар болмаған жағдайда да, оңай байқалады, себебі аспан мүлдем қараңғы болса, нысанның аспанға қарсы силуэті көрінбейді. Аспанның жарықтығы күні бойына өзгеріп тұрады, сондай-ақ негізгі себептері де әртүрлі болады. Күндіз, Күн көкжиектің үстінде тұрғанда, күн сәулесінің тікелей шашырауы (Рейли шашырауы) жарықтың басым көзі болып табылады. Күн бату мен күн шығу арасындағы уақыт кезеңінде жағдай күрделенеді және қосымша ажырату қажет. Түннің ұзақтығы Күннің көкжиектен төмендеу деңгейіне қарай 6 градусқа бөлінген үш кезеңге бөлінеді. Күн батқаннан кейін азаматтық түн басталады және Күн көкжиектен 6 градусқа төмен түскенде аяқталады. Одан кейін, Күн -6° және -12° биіктікке жеткенде, теңізші түн басталады, одан кейін -12° мен -18° аралығындағы астрономиялық түн келеді. Күн көкжиектен 18 градусқа төмен түскенде, аспан әдетте ең төменгі жарықтық деңгейіне жетеді. Аспанның ішкі жарықтығының көздері ретінде бірнеше факторларды анықтауға болады, атап айтқанда, ауа жарқыны, күн сәулесінің жанама шашырауы, жұлдыз сәулесінің шашырауы және жасанды жарық ластануы.
The fact that the sky is not completely dark at night, even in the absence of moonlight and city lights, can be easily observed, since if the sky were absolutely dark, one would not be able to see the silhouette of an object against the sky. The intensity of the sky brightness varies greatly over the day and the primary cause differs as well. During daytime when the Sun is above the horizon direct scattering of sunlight (Rayleigh scattering) is the overwhelmingly dominant source of light. In twilight, the period of time between sunset and sunrise, the situation is more complicated and a further differentiation is required. Twilight is divided in three segments according to how far the Sun is below the horizon in segments of 6°. After sunset the civil twilight sets in, and ends when the Sun drops more than 6° below the horizon. This is followed by the nautical twilight, when the Sun reaches heights of −6° and −12°, after which comes the astronomical twilight defined as the period from −12° to −18°. When the Sun drops more than 18° below the horizon, the sky generally attains its minimum brightness. Several sources can be identified as the source of the intrinsic brightness of the sky, namely airglow, indirect scattering of sunlight, scattering of starlight, and artificial light pollution.
Көрнекілік
Жергілікті аспандағы бұлттылық, ластану, ылғалдылық және жарық ластану деңгейіне байланысты, қалың көзбен көрінетін жұлдыздар қараңғы аспанда жүздеген, мыңдаған немесе ондаған мыңдаған ақ нүктелер сияқты көрінеді, сондай-ақ кейбір әлсіз тұмандықтар немесе жарық бұлттары да болады. Ежелгі заманда жұлдыздар Жер үстіндегі күмбезде тең қашықтықта орналасқан деп есептелді, себебі олар стереоскопиялық көру үшін тым алыс болғандықтан тереңдік сезімін тудырмайды. Көрінетін жұлдыздардың түсі көк (ыстық) пен қызыл (салқын) арасында өзгереді, бірақ мұндай кішкентай әлсіз жарық нүктелері көбінесе ақ түсті болып көрінеді, өйткені олар конус клеткаларын емес, таяқша клеткаларын қоздырады. Егер аспан өте қараңғы болса және өте әлсіз аспан денесі қызығушылық тудырса, жанама көру пайдалы болуы мүмкін. Түнгі аспандағы жұлдыздарды қалың көзбен санау мүмкін емес, өйткені олардың саны көп, және қайсысы саналған, қайсысы саналмағанын анықтаудың жолы жоқ. Санауды одан да қиындататыны, әлсіз жұлдыздар бақылаушы қай жерге қарап тұрғанына байланысты пайда болып, жоғалуы мүмкін. Нәтижесінде, өте кең жұлдыздық кеңістікке ұқсас әсер пайда болады. Жұлдызды қарау қалалық жарықтан алыс қараңғы жерде жақсырақ жасалады, сондықтан қараңғыға бейімделу маңызды. Көздің ең көп жұлдыздарды көру үшін қараңғылыққа бейімделуіне бірнеше минут уақыт керек, ал жердегі айналадағы заттарды ажырату қиын. Жұлдыздық карталарды және телескоптың бөліктерін қараңғыға бейімделуді бұзбай жарықтандыру үшін қызыл фонарь қолдануға болады.
Depending on local sky cloud cover, pollution, humidity, and light pollution levels, the stars visible to the unaided naked eye appear as hundreds, thousands or tens of thousands of white pinpoints of light in an otherwise near black sky together with some faint nebulae or clouds of light. In ancient times the stars were often assumed to be equidistant on a dome above the Earth because they are much too far away for stereopsis to offer any depth cues. Visible stars range in color from blue (hot) to red (cold), but with such small points of faint light, most look white because they stimulate the rod cells without triggering the cone cells. If it is particularly dark and a particularly faint celestial object is of interest, averted vision may be helpful. The stars of the night sky cannot be counted unaided because they are so numerous and there is no way to track which have been counted and which have not. Further complicating the count, fainter stars may appear and disappear depending on exactly where the observer is looking. The result is an impression of an extraordinarily vast star field. Because stargazing is best done from a dark place away from city lights, dark adaptation is important to achieve and maintain. It takes several minutes for eyes to adjust to the darkness necessary for seeing the most stars, and surroundings on the ground are hard to discern. A red flashlight can be used to illuminate star charts and telescope parts without undoing the dark adaptation.
Шоқжұлдыздар
Жұлдыздар картасы жұлдыздықтарды және басқа аспан денелерін анықтауға көмектеседі. Жұлдыздықтар көзге көрінетін болғандықтан, олардың жұлдыздары аспандағы басқа жақын жұлдыздарға қарағанда жарқырап тұрады. Әртүрлі мәдениеттер аспандағы көбіне кездейсоқ нүктелердің әртүрлі түсіндірмелеріне негізделген жұлдыздықтардың әртүрлі топтамаларын жасады. Жұлдыздықтар әр жұлдызға дейінгі қашықтыққа қарамастан, олардың барлығы бір күмбездегі нүктелердей анықталды. Орион – ең айқын және танымал жұлдыздықтардың бірі. Үлкен Аю (оның көптеген басқа да аттары бар) Солтүстік жарты шардың навигациясына көмектеседі, себебі ол Поляр жұлдызына бағыттайды. Поляр жұлдыздары ерекше, өйткені олар шамамен Жердің айналу осімен бір сызықта орналасқан, сондықтан олар бір орында тұрғандай көрінеді, ал басқа жұлдыздар түн (немесе жыл) бойы олардың айналасында айналады.
Star charts are produced to aid stargazers in identifying constellations and other celestial objects. Constellations are prominent because their stars tend to be brighter than other nearby stars in the sky. Different cultures have created different groupings of constellations based on differing interpretations of the more or less random patterns of dots in the sky. Constellations were identified without regard to distance to each star, but instead as if they were all dots on a dome. Orion is among the most prominent and recognizable constellations. The Big Dipper (which has a wide variety of other names) is helpful for navigation in the northern hemisphere because it points to Polaris, the north star. The pole stars are special because they are approximately in line with the Earth's axis of rotation so they appear to stay in one place while the other stars rotate around them through the course of a night (or a year).
Планеталар
"Жолшы" деген грек сөзінен аталған планеталар, күн сайын жұлдыздық кеңістікте бірте-бірте жылғалыста болады, планетаның Күнді айналу мерзіміне немесе орбиталық периодына байланысты әртүрлі уақыт аралығында циклдар орындайды. Планеталар, қалың көзбен қарағанда, аспандағы өз жарықтығы өзгеріп отыратын жарық нүктелері ретінде көрінеді. Планеталардың бетінен немесе атмосферасынан күн сәулесінің шағылысуы немесе таралуы арқасында жарқырайды. Сондықтан, Күнге қатысты Жер планетасының орналасуы планетаның жарықтығын анықтайды. Телескоп немесе жақсы бинокль арқылы планеталар шекті мөлшері бар дисктер түрінде көрінеді, сондай-ақ планетаның бетіне көлеңке түсіретін серіктерді (айларды) байқауға болады. Венера – ең айқын планета, оны көбінесе "таң жұлдызы" немесе "кешкі жұлдыз" деп атайды, себебі ол жұлдыздардан гөрі жарқырағырақ және көбінесе күн шығу немесе бату кезінде көрінетін жалғыз "жұлдыз", бұл оның орбитадағы орнына байланысты. Оның жарқырақтығының арқасында Венера кейде күн шыққаннан кейін де көрінуі мүмкін. Меркурий, Марс, Юпитер және Сатурн да түн аспанында қалың көзбен көрінеді.
Planets, named for the Greek word for 'wanderer', process through the starfield a little each day, executing loops with time scales dependent on the length of the planet's year or orbital period around the Sun. Planets, to the naked eye, appear as points of light in the sky with variable brightness. Planets shine due to sunlight reflecting or scattering from the planets' surface or atmosphere. Thus, the relative Sun planet Earth positions determine the planet's brightness. With a telescope or good binoculars, the planets appear as discs demonstrating finite size, and it is possible to observe orbiting moons which cast shadows onto the host planet's surface. Venus is the most prominent planet, often called the "morning star" or "evening star" because it is brighter than the stars and often the only "star" visible near sunrise or sunset, depending on its location in its orbit. Because of its brightness, Venus can sometimes be seen after sunrise. Mercury, Mars, Jupiter and Saturn are also visible to the naked eye in the night sky.
Ай
Ай көкте сұр диск ретінде көрінеді, оның кратерлері қалың көзбен байқалады. Ол, орналасуына қарай, 29–33 доғалық минутты құрайды – бұл қолға созылғанда бармақ ұшының шамасымен тең, және оны оңай тануға болады. Айдың фазалары орташа есеппен 29,53 күнде толық циклды аяқтайды. Адамдар көзбен Айға қарап бірнеше күн ішінде фазаларын анықтай алады. Жұлдыздардың және көптеген планеталардың айырмашылығы, Айдан шағылысқан жарық күндіз де көріне алады. Көрікті айлардың бірі – толық ай фазасында күн батуға не күн шығуға жақын кезде болады. Көкжиектегі Ай көрінісі, Айдың үлкендей көрінуін қамтамасыз етеді. Айдан шағылысқан Күн сәулесі атмосфера арқылы өте келе, Айды қызғылт немесе қызыл түске бояйды.
The Moon appears as a grey disc in the sky with cratering visible to the naked eye. It spans, depending on its exact location, 29–33 arcminutes – which is about the size of a thumbnail at arm's length, and is readily identified. Over 29.53 days on average, the moon goes through a full cycle of lunar phases. People can generally identify phases within a few days by looking at the Moon. Unlike stars and most planets, the light reflected from the Moon is bright enough to be seen during the day. Some of the most spectacular moons come during the full moon phase near sunset or sunrise. The Moon on the horizon benefits from the Moon illusion which makes it appear larger. The Sun's light reflected from the Moon traveling through the atmosphere also appears to color the Moon orange and/or red.
Кометалар
Кометалар түнгі аспанға сирек келеді. Кометалар Күннің жарығымен жарықтанады, ал олардың құйрықтары Күннен қашыққа созылады. Көрінетін құйрығы бар комета – сирек құбылыс, мұндай жарқын кометалар он жылға бір рет шамасында пайда болады. Олар көбінесе күн шығар алдында немесе күн батқаннан кейін ғана көрінеді, себебі сол кезде ғана олар құйрығын көрсету үшін Күнге жеткілікті жақын болады.
Comets come to the night sky only rarely. Comets are illuminated by the Sun, and their tails extend away from the Sun. A comet with a visible tail is quite unusual – a great comet appears about once a decade. They tend to be visible only shortly before sunrise or after sunset because those are the times they are close enough to the Sun to show a tail.
Бұлттар
Бұлттар аспандағы басқа нысандарды жасырады, бірақ бұлттың қалыңдығына қарай әсері әртүрлі болады. Айдың алдындағы өте жұқа циррус бұлт айдың айналасында раңды сақина тудыруы мүмкін. Жұлдыздар мен планеталар тым кішкентай немесе әлсіз болғандықтан мұндай эффектті көрсетпейді, олар тек сорғылап (көбінесе көрінбейтіндей) болады. Қалың бұлт жабыны аспан денелерін толығымен жасырып, аспанды қараңғылатады немесе қала жарықтарын кері шағылыстырады. Бұлттар көбінесе тереңдікті сезінуге жететіндей жақын болады, бірақ оларды ай жарығы немесе жарық ластануы болмаса көру қиын.
Clouds obscure the view of other objects in the sky, though varying thicknesses of cloud cover have differing effects. A very thin cirrus cloud in front of the moon might produce a rainbow colored ring around the moon. Stars and planets are too small or dim to take on this effect and are instead only dimmed (often to the point of invisibility). Thicker cloud cover obscures celestial objects entirely, making the sky black or reflecting city lights back down. Clouds are often close enough to afford some depth perception, though they are hard to see without moonlight or light pollution.
Басқа заттар
Таза, қараңғы түндерде, Айдың жарығы аз болғанда немесе көкжиектің астында қалғанда, ақ шаңға ұқсайтын Құс жолы көрінеді. Оңтүстік аспандағы Магеллан бұлттарын Жердегі бұлттар деп қате түсіну оңай (содан аталған), бірақ олар Құс жолынан тыс орналасқан жұлдыздар жиынтығы, кішкентай галактикалар болып табылады. Зодиак жарығы – Күннің шығып, батыратын жерлеріне жақын пайда болатын, күн сәулесінің планетаралық шаңмен әрекеттесуінен туындайтын жарқырау. Гегенсхайн – планетаралық шаңның күн сәулесін кері шашыруынан пайда болатын, түнгі аспандағы антисолярлық нүктеге ортасталған әлсіз жарқын дақ. Күн батқаннан кейін және күн шығар алдында жасанды спутниктер көбінесе жұлдыздарға ұқсайды – жарықтығы мен мөлшері жағынан бірдей, бірақ салыстырмалы түрде жылдам қозғалады. Жердің төменгі орбитасындағылары аспанды бірнеше минутта кесіп өтеді. Кейбір спутниктер, ғарыш қиындылары да, айналуы себепті жарқырап немесе жарықтығы өзгереді. Спутниктік жарқылдар Венерадан да жарқын болуы мүмкін, мысалы Халықаралық ғарыш станциясы (ХҒС) мен Иридиум спутниктері. Метеорлар аспанда сирек көрінеді. Метеориттік жаңбыр кезінде олар бір минутта біреуден, бірақ аралығы ретсіз болуы мүмкін, ал қалған уақытта олардың пайда болуы кездейсоқ болады. Кейде метеорлар аспанда жарқын, жылдам сызық қалдырады, түнгі аспанмен салыстырғанда өте жарқын болуы мүмкін. Ұшақтар да түнде көрінеді, оларды қашықтықтан басқа заттардан навигациялық шамдарының жыпылықтауы арқылы ажыратуға болады.
On clear dark nights in unpolluted areas, when the Moon appears thin or below the horizon, the Milky Way, a band of what looks like white dust, can be seen. The Magellanic Clouds of the southern sky are easily mistaken to be Earth based clouds (hence the name) but are in fact collections of stars found outside the Milky Way known as dwarf galaxies. Zodiacal light is a glow that appears near the points where the Sun rises and sets, and is caused by sunlight interacting with interplanetary dust. Gegenschein is a faint bright spot in the night sky centered at the antisolar point, caused by the backscatter of sunlight by interplanetary dust. Shortly after sunset and before sunrise, artificial satellites often look like stars – similar in brightness and size – but move relatively quickly. Those that fly in low Earth orbit cross the sky in a couple of minutes. Some satellites, including space debris, appear to blink or have a periodic fluctuation in brightness because they are rotating. Satellite flares can appear brighter than Venus, with notable examples including the International Space Station (ISS) and Iridium Satellites. Meteors streak across the sky infrequently. During a meteor shower, they may average one a minute at irregular intervals, but otherwise their appearance is a random surprise. The occasional meteor will make a bright, fleeting streak across the sky, and they can be very bright in comparison to the night sky. Aircraft are also visible at night, distinguishable at a distance from other objects because their navigation lights blink.