Бірінші дүниежүзілік соғысының канадтық асыл ұшқышы Артур Рой Браун

Кіріспе

Канадалық бірінші дүниежүзілік соғыстағы аса көрнекті ұшқышы (1893–1944)

Артур Рой Браун (23 желтоқсан 1893 – 9 наурыз 1944) – бірінші дүниежүзілік соғыстағы канадалық аса көрнекті ұшқыш, он әуе жеңісіне қол жеткізген. Корольдік әуе күштері Браунды "Қызыл барон" атанған Манфред фон Рихтхофенді атып түсірген деп ресми түрде мойындады, алайда тарихшылар, дәрігерлер және баллистика мамандары Рихтхофеннің шын мәнінде жерден оқ атқан пулеметшінің қолынан қаза тапқанына көз жеткізеді.

Алғашқы жылдар

Браун Оттаваның батысындағы Карлтон-Плейс қаласында жоғары орта тапқа жататын ата-анасының отбасында дүниеге келді. Оның отбасылық үйі әлі де сақталған, ол 38 Милл-стритте орналасқан, қалалық әкімшілік ғимаратынан төмен жатыр. Тағы бір дереккөз, Карлтон-Плейс және Беквит мұражайы, отбасылық үйді Джадсон көшесінде деп көрсетеді және осы жерде ол дүниеге келгенін айтады. Сол үй де бүгінге дейін бар. Ол бес баланың арасындағы ортаншысы еді. Оның Маргарет және Бесси есімді екі үлкен қарындасы, сондай-ақ Хорас және Говард есімді екі кіші інісі болды. Әкесі бастапқыда диірменші болып жұмыс істеген, бірақ 20 ғасырдың басында алғашқы электр желілері құрыла бастағанда электр энергиясын өндіру ісіне көшкен. Көп ұзамай әкесі қаладағы электр компаниясының иесі атанды. Браун орта мектепті жақсы бітіргенімен, отбасылық бизнесті жалғастыру үшін есепке алуды оқып, бизнес мектебіне ауысты. Оқуын аяқтағаннан кейін ол бизнес-әкімшілік мамандығы бойынша университетке түсуді жоспарлады, бірақ орта мектепті бітіру куәлігі болмағандықтан, оған мүмкіндік болмады. Сондықтан 1913 жылдан 1915 жылға дейін Эдмонтон қаласындағы Виктория орта мектебінде оқып, орта мектептің дипломын алды. Дәл сол жерде ол Уилфрид Р. "Уоп" Мэймен танысып, дос болды.

Ұшуды оқыту

Браун 1914 жылы армия офицерлерінің оқу-жаттығу курсына офицерлік курсант ретінде қабылданды. Корольдік әскери-әуе қызметіне (RNAS) қосылу шарты ретінде Браун 1914 жылдың қыркүйегінен қараша айына дейін Огайо штатының Дейтон қаласы маңындағы Райт ұшу мектебінде ұшқышқа оқытылды. 13 қарашада ол Америка Аэро клубының №361 ұшқыш куәлігімен марапатталды.

Соғыс уақытындағы қызмет

Браун 1914 жылғы 22 қарашада Англияға аттанды және Чингфордта қосымша оқудан өтті. 1916 жылғы 2 мамырда Браун Avro 504 ұшағымен апатқа ұшырады, сырттай ешқандай зардап шекпегендей көрінді, бірақ ертесі күні таңертең омыртқасының сынығынан қатты арқасы ауырды. Ол екі ай ауруханада жатып, 1916 жылдың қыркүйегінде Истчерч артиллериялық мектебіне жіберілді. 1917 жылдың қаңтар айында ол жоғары деңгейдегі оқуын аяқтау үшін Кранвеллге жіберілді. 1917 жылдың наурыз айында Браун No. 9 теңіз эскадрильясына тағайындалды, ол Бельгия жағалауында Sopwith Pups ұшақтарымен жағалауды күзетті. Сәуірде Браунның да ішінде болған "B" тобы, Аррас шайқасында көмектесу үшін армияның Корольдік Ұшу корпусына қосылды. Осы кезде Браун ауырып, британдықтардың көп шығынға ұшыраған "Қанды сәуір" кезеңін өткірді. 1917 жылдың маусым айында Браун No. 11 теңіз эскадрильясына, ал шілдеде ол қысқа мерзімге No. 4 теңіз эскадрильясына жіберілді, содан кейін сол айдың соңында No. 11 теңіз эскадрильясына қайта оралды. 17 шілдеде ол Albatros D. III ұшағын атып түсіріп, өзінің алғашқы "жеңісіне" қол жеткізді, сондай-ақ үш ұшақты атып түсіргені расталмады. No. 11 эскадрильясы 1917 жылдың тамыз айының ортасында таратылды, Браун No. 9 эскадрильясына қайта оралды, ол Sopwith Camel ұшақтарымен жабдықталған. 1 қазанда ол ұшқыш лейтенанты болып жоғарылатылды, ал 6 қазанда Браунға Ең Батыл Кызмет Ордені (DSC) табысталды. Оның мақтау қағазында былай делінген:

Көп ұзамай Браун ұшқыштар командирі болып тағайындалды, бұл лауазымда ол өте табысты болды. No. 9 эскадрильясы 1918 жылдың басында Сомма аймағына жіберілді және 20-29 наурыз аралығында неміс көктемгі шабуылы кезінде кері шегінуге мәжбүр болды. Операциялардың қарқыны артты, эскадрильяның барлық ұшақтары күніне әдетте екі рет ұшып өтті. Сәуір айында келген полковник Реймонд Коллишоу Браунның шаршаған күйде екенін байқады: ол шашын жоғалтқан, шашы ерте ағарып, көздері қанға толып, құлап кеткен. Сонымен қатар, ол бұзылған қоянды жегеннен кейін асқазан қабынуымен қатты ауырды. Коллишоудың ұсынысына қарамастан, Браун ұшуды тоқтатудан бас тартты және 11 және 12 сәуірде тағы екі ұшақты атып түсірді. 1918 жылғы 1 сәуірде RFC және RNAS бірігіп, Корольдік Әуе Күштеріне айналды. Браунның No. 9 теңіз эскадрильясы No. 209 эскадрилья RAF болып өзгерді.

Қызыл баронға қарсы күрес

1918 жылдың 21 сәуірінің таңында No. 209 тобы патрульде жүргенде, олар "Қызыл барон" атанған Манфред фон Рихтхофен басқарған 11-ші Ягдштаффельдің ұрысшыларымен шайқасқа түсті. No. 209 тобының жаңа мүшесі, Браунның мектептегі досы, лейтенант Уилфрид "Уоп" Мэйге ешқандай шайқасқа араласпай, жағдайды бақылау тапсырылған. Мэй жау ұшқышының да солай екенін байқады. Бұл ұшқыш – Қызыл баронның туысы, лейтенант Вольфрам фон Рихтхофен еді, оған да Мэйге берілгендей тапсырма берілген. Мэй Вольфрамға шабуыл жасап, көп ұзамай негізгі шайқасқа қатысып, қаруы істенгенше бірнеше мақсатқа атып шабуылдады. Мэй шайқастан шығып кеткенде, Манфред фон Рихтхофен оны жерге дейін қуып жетті. Браун Мэйдің қиын жағдайда екенін көріп, досын құтқару үшін тік түсіп, араласты. Оның шабуылы қысқа болды, себебі жерге құлаудан сақтану үшін тік көтерілуге мәжбүр болды, сол сәтте Рихтхофен мен Мэйдің қайда кеткенін білмей қалды. RAF Браунды ресми түрде осы шайқастағы жеңісі үшін марапаттады, содан кейін ол DSC-ге тағы бір белгі алды. Марапаттамада былай делінген:

Кейінгі жылдар

Фон Рихтгофенмен шайқастан тоғыз күн өткен соң Браун тұмаумен және жүйкелік шаршаумен ауруханаға жатқызылды. Маусым айында ол Марске әуеайлағындағы №2 әуе соғысы мектебінде нұсқаушы болып жұмыс істеді. 15 шілдеде ауыр авиаапатқа ұшырап, 5 ай ауруханада жатты. Браун 1919 жылы RAF-тен кетіп, Канадаға оралды, онда ол шағын қаладағы азық-түлік дүкенінде бухгалтер болып жұмыс істеді, кейін Торонтоға көшіп, 1934 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Imperial Varnish and Color Company компаниясында жұмыс істеді. 1928 жылы ол Квебектің Амос қаласында General Airways Limited атты шағын авиакомпанияны құрды және сол жылы Эдит Монипенниге үйленді. Браун бір кезде Canadian Aviation журналының редакторы болып қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Канада Корольдік әуе күштеріне қабылдануға тырысты, бірақ қабылданбады. Оның орнына саясатқа қатысып, 1943 жылы Онтарио заң шығарушы органына сайлауда жеңілді. Браун отбасы 1939 жылы Стауфвиллге көшіп, 1943 жылы Bethesda Road және Warden Avenue көшелерінің жанында, Стауфвилл, Онтариода сүт фермасын сатып алды (қазіргі Rolling Hills Golf Club жерінің бір бөлігі). 2015 жылы Браун Канаданың Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді. Браун 1944 жылдың 9 наурызында жүрек талмасынан Стауфвилл, Онтариода қайтыс болды, одан аз уақыт бұрын қазіргі канадалық ұшқыш-эскермен, Джордж Бёрлингпен суретке түскен еді. Ол 50 жаста болды. Ол әйелі Эдитпен бірге Торонто некрополіне жерленген. Онтарио мұра қоры Браунның есімімен "Капитан А. Рой Браун, D.S.C. 1893–1944" атты ескерткіш тақтасын Карлтон Плейс қалалық кітапханасына орнатты. 2012 жылдың қараша айында Карлтон Плейс қаласы Браунға қаланың басты көшесіндегі көрнекті қабырға суреті арқылы құрмет көрсетті. Карлтон Плейсте Браунға арналған мұражай да ашылды. 2015 жылы Браун өмірінен кейін Канаданың Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді. 2016 жылы Торонто некрополінде Браунның жаңа қабір тасы орнатылды. Тасты оның немере қарындастары Кэрол Николсон мен Надин Картер ашты. 2020 жылдың 28 қарашасында Карлтон Плейсте Артур Рой Браунның қола мүсіні ашылды. Қаланың ең сүйікті ұлы саналатын мүсін Миссисипи көліне қарап тұрған саябақта, Рой Браун мұражайы мен әйгілі әуе шайқасының (өлімге әкелетін әуе шайқастары) суретіне жақын орналасқан.

Nine days after the combat with von Richthofen, Brown was admitted to hospital with influenza and nervous exhaustion. In June, he was posted to No. 2 School of Air Fighting at Marske Aerodrome, as an instructor. He was involved in a bad air crash on 15 July, and spent five months in hospital. Brown left the RAF in 1919 and returned to Canada where he took up work as an accountant at a small town grocery store and later moved to Toronto to work at Imperial Varnish and Color Company until he retired in 1934. He also founded a small airline in 1928, General Airways Limited in Amos, Quebec and in same year married Edythe Moneypenny. Brown worked for a while as editor of Canadian Aviation. When the Second World War broke out, he attempted to enlist in the Royal Canadian Air Force, but was refused. He instead entered politics, losing an election for the Ontario legislature in 1943. The Browns moved to Stouffville in 1939 and in 1943 purchased a dairy farm at Bethesda Road and Warden Avenue near Stouffville, Ontario (now part of the property of Rolling Hills Golf Club). Brown was inducted into the Canadian Aviation Hall of Fame in 2015. Brown died on 9 March 1944, of a heart attack, in Stouffville, Ontario shortly after posing for a photograph with a current Canadian flying ace, George Beurling. He was 50 years old. He is buried, with his wife, Edythe, in the Toronto Necropolis. A memorial plaque titled "Captain A. Roy Brown, D. S. C. 1893–1944", was erected at the Carleton Place Public Library by the Ontario Heritage Foundation, in memory of Brown. In November 2012, the town of Carleton Place further paid tribute to Brown with a prominent mural on the town's main street. A museum dedicated to Brown was also opened in Carleton Place. In 2015, Brown was posthumously inducted into Canada's Aviation Hall of Fame. In 2016, a new headstone was erected for Brown in the Toronto Necropolis. The stone was unveiled by his nieces, Carol Nicholson and Nadine Carter. On 28 November 2020, a bronze statue depicting Arthur Roy Brown was unveiled in Carleton Place. The most beloved son of the town, the statue sits in a park facing the Mississippi Lake close to the Roy Brown Museum and the mural of the famous dogfight (deadly air battles).

Фильмдер мен көркем әдебиеттердегі Браун

Рой Браунның танымал мәдениетте қалдырған іздері Манфред фон Рихтгофендікінен әлдеқайда аз болса да, оның мұрасы кейде еске алынады. Браун Карл Риттердің 1938 жылы түсірілген "Pour Le Merite" фильмінде екінші дәрежелі рөлде ойнаған. Ол оны атып түсірген неміс эскадрильясымен бірге тамақтанатын, тұтқынға алынған ұшқыш ретінде көрсетіледі. Кейін оған қашып кетуге рұқсат беріледі. 1971 жылы түсірілген "Фон Рихтгофен және Браун" фильмінде Браунды Дон Страуд сомдады. Ол – циник, өршіл, аяусыз, себепсіз бүлікші, абыройға сенбейтін кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ол басшылыққа жол ашады және эскадрильясын жем ретінде ұшақты пайдаланып, топтап аң аулауға жетелейді. Бұл фильмде Браунның Рихтгофеннің өліміне кінәлі екені көрсетіледі. 2008 жылы шыққан "Қызыл барон" фильмінде оның рөлін Джозеф Файнс ойнады. Ол Рихтгофеннің қарсыласы ретінде бейнеленеді, фильмнің басында Рихтгофен оны атып түсіреді, ал ол неміс әскери тұтқындар лагерінен қашып шығады. Кейінірек болған қақтығыста Браун мен Рихтгофен ұшақтарын ешкімнің жеріне құлатады, онда олар достықпен су ішеді. Фильмнің соңында Браун Рихтгофеннің ойдан туған сүйіктісі Кейте Отерсдорфқа оның қабірін зиярат ету үшін одақтас әскерлерінің шебінен өтуге көмектеседі.