Кіріспе

Санскрит және пали тілдерінде бұл термин тұрғын үй, әдетте буддалық монастырьды білдіреді. Вихара көбінесе Үндістан субконтинентінде буддалық монахтар үшін буддалық монастырьды көрсетеді. Бұл ұғым ежелгі, ал санскрит және пали тілдеріндегі ерте мәтіндерде ол тұрғын үйлерге арналған кеңістік немесе жабдықтарды орналастыруды білдіреді. Қазіргі джайнизмде монахтар жаңбырлы маусым (чатурмасия) барысында қаладан қалаға көшіп жүруді жалғастырады, ал "вихара" термині олардың осы көшпелі сапарына қатысты қолданылады. Вихара немесе вихара залы Үндістан сәулетінде, әсіресе ежелгі үнді тас кесінді сәулетінде ерекше мағынаға ие. Бұл жерде ол орталық залды, оған кішкентай бөлмелер қосылған, кейде тастан қашалған төсектермен бірге білдіреді. Кейбіреулерінде артқы қабырғаның ортасында орналасқан киелі бөлме болады, онда ерте үлгілерде ступа, ал кейінірек Будда мүсіні орналасқан. Ажанта үңгірлері, Аурангабад үңгірлері, Карли үңгірлері және Канхери үңгірлері сияқты ірі объектілерде бірнеше вихара кездеседі. Кейбіреулерінде шаития немесе құдайға табыну залы да бар. Вихара жаңбырдан монахтарға пана беру үшін пайда болған.

Этимологиясы мен номенклатурасы

Вихара – санскрит тіліндегі сөз, ол бірнеше Веда мәтіндерінде контекстке байланысты мағыналарымен кездеседі. Әдетте, ол "үлестіру, ауыстыру, бөлу, орналастыру" – сөздерді, қасиетті оттарды немесе құрбандық алаңын білдіреді. Балама ретінде, ол шарлау, демалуға, ләззат алуға немесе ойын-сауыққа арналған кез келген орынды білдіреді, бұл мағына кейінгі Веда мәтіндерінде, эпостар мен гриясутраларда жиі кездеседі. Ведадан кейінгі дәуірде оның мағынасы, әсіресе Үндістанның аскеттік дәстүрлерінде монахтар тобы үшін демалыс үйі, храм немесе монастырь ретінде көрінеді. Мата – үнді дініндегі монастырьды белгілейтін тағы бір термин, қазіргі кезде көбінесе индуисттік мекемелер үшін қолданылады. Шығыс Үндістанның Бихар штаты осы аймақтағы будда монастырьларының көптігіне байланысты вихарадан атын алған. Бұл сөз малай тілінде biara түрінде де қабылданған, ол монастырь немесе мұсылман емес басқа да ғибадат орындарын білдіреді. Тай тілінде ол вихан (วิหาร) деп, ал кхмер тілінде вихер (វិហារ) деп аталады. Бірма тілінде вихара ( ) "монастырь" дегенді білдіреді, бірақ бірманың түпкілікті сөзі kyaung ( ) көбірек қолданылады. Уағыздап, қайыр-садақа іздеп саяхаттайтын монахтар көбінесе сангхада бірге тұратын. Панджаби тілінде үй ішіндегі ашық кеңістік вехра деп аталады. Корея, Жапония, Вьетнам және Қытайда будда ғибадатханасы немесе монастыры деген сөздің шығу тегі басқаша болып көрінеді.

Вихаралар ләззат ошақтары ретінде

Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдағы Ашока дәуірінде вихара-ятралар – аң ауру, ойын-сауық және хобби сияқты ләззат алуға арналған саяхат аялдамалары болды. Бұл діни ізденістермен және қажылықпен байланысты дхарма-ятраларға қарама-қарсы келді. Лахиридің сөзінше, Ашока буддизмге өткеннен кейін, б.з.д. III ғасырдың ортасынан бастап гедонистік патшалық вихара-ятралардың орнына дхарма-ятраларды бастады. Буддистік және джайнистік мәтіндердің ең көне қабаттарында Будда, джайни Тиртханкаралары немесе шрамана монахтары үңгірлерде өмір сүрген туралы аңыздар кездеседі. Егер осы жазбалар ауызша дәстүрден шыққан болса және Будда мен Махавира заманында монахтар мен үңгірлердің маңыздылығын дәл бейнелесе, онда үңгірде тұру дәстүрі кем дегенде б.з.б. V ғасырға дейін жетеді. Оллчин мен Ердосидің мәлімдемесінше, Бірінші буддалық кеңес туралы аңыз Будданың қайтысынан кейін туған. Онда Раджгири маңындағы үңгірде жиналған монахтар туралы айтылады, бұл оқиға Мауриан дәуірінен бұрынғы кезеңге жатады. Үнді жазуларындағы монастырь мақсаты үшін жылжымайтын мүліктің алғашқы сыйлығы император Ашокаға тиесілі, ол Аживикаларға жасалған қайырымдылық болып табылады. Буддистік вихаралар немесе монастырлар монахтардың тұратын жері, діни жұмыс пен медитация орталығы және буддистік білім беру орталығы ретінде сипатталады. Буддалық канондық мәтіндерде монахтарға арналған бес түрлі тұрғын үй (Панча Ленани) – Вихара, Аддайога, Пасада, Хаммия және Гуха туралы ақпарат бар. Олардың ішінде тек Вихара (монастырь) және Гуха (үңгір) ғана сақталған. Буддизмнің белгілі бір кезеңінде, басқа үнді діни дәстүрлері сияқты, аскетизм мен монастырь өміріне берілген Сангханың көшпелі монахтары бір жерден екінші жерге саяхаттайтын. Жаңбырлы маусымда (вassa қараңыз) олар уақытша баспаналарда тұратын. Буддизм теологиясында қайта туу және еңбек ету туралы ұғымдар бар, сондықтан монахты тамақтандыру ғана емес, оған баспана беру де ізгі амал саналады. Бай жандар монахтар үшін сәнді монастырларды салған.

Сәулет

Ең ерте вихаралардың қалған жалғыз маңызды іздері көбінесе Солтүстік Үндістанда, әсіресе Деканда кездеседі, бірақ бұл – жай ғана сақталып қалған жағдай. Алғашқыда тас немесе кірпіштен салынған вихаралар, әдетте, барлық жерде кең таралған, ал оңтүстікте – бұл қалыпты жағдай болған. Б.з.д. II ғасырға қарай вихараның стандартты жоспары қалыптасты; олар буддалық жартастан қазылған "үңгірлердің" көп бөлігін құрайды. Олардың құрамында шамамен төртбұрышты тіктөртбұрышты зал, жартастан қазылған жағдайларда немесе, мүмкін, құрылыстық үлгілерде ашық алаң, сондай-ақ бірнеше кішкентай бөлмелер болған. Жартастан қазылған бөлмелер көбінесе төсек пен жастықтарға арналған жартастан жасалған платформалармен жабдықталған. Алдыңғы қабырғасында бір немесе бірнеше кіреберістер және көбінесе верандасы болған. Кейіннен кіреберіске қарама-қарсы артқы қабырғада кішкентай киелі бөлме орналасқан, оған көбінесе антре камера арқылы кіруге болады. Бастапқыда онда ступалар болған, бірақ кейіннен қабырғаларында бейнелері бар үлкен Будда мүсіні қойылған. Верандада мүсіндер де болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда – негізгі залдағы қабырғаларда да. Суреттер, мүмкін, көбірек таралған, бірақ олардың көпшілігі сақталмаған, тек Ажанта үңгірлеріндегі 2, 10, 11 және 17-ші үңгірлердегідей сирек жағдайларда ғана кездеседі. Кейінгі жартастан қазылған вихаралар көбінесе үш қабатқа дейін салынғандықтан, құрылыстық вихаралар да осылай болған болуы мүмкін. Вихара орталық мүсінге ие болғандықтан, ол чайтья ғибадат залының қызметін өз мойнына алды, және соңында олардың құрылысын тоқтатты. Бұл, әдетте, жартастан қазылған вихараның киелі бөлмесінде айналуға немесе прадакшина жасауға мүмкіндік болмауына қарамастан болды, бұл – маңызды ритуалдық амал. Ерте орта ғасырларда вихаралар маңызды оқу орындарына айналды және Наланда сияқты мыңдаған студенттері бар буддалық университеттердің құрамына кірді. "Вихаралардағы" өмір салты ерте заманнан-ақ қалыптасқан. Ол пали канонының бір бөлігі – Виная Питака немесе "монахтар тәртібінің жинағы" болып табылады. Бангладештегі Шалбан вихарасы – 115 бөлмелі құрылыстық монастырьдің мысалы, онда кірпіштен салынған құрылыстың төменгі бөліктері қазылған. Сомапура Махавихара, Бангладеште орналасқан, көбінесе 8 ғасырға жатады және үлкен орталық ғибадатхананың төңірегінде 177 бөлмеден тұрады.

Таста жасалған вихаралардың нұсқалары

Әдетте жоғарыда сипатталған стандартты форма қолданылады, бірақ кейбір нұсқалары бар. Элларадағы 5-ші үңгір және Канхеридегі 11-ші үңгір сияқты екі вихара залында негізгі залдың көп бөлігін бойлай өте төмен платформалар орналасқан. Бұлар ыңғайлы орындықтар, тамақтануға арналған дастарқан, оқуға үстел немесе тіпті төсек ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Канхериде оларды көбінесе негізсіз "асхана" немесе "Дурбар залы" деп атайды. Бедсе үңгірлеріндегі 11-ші үңгір – бірінші ғасырға жататын салыстырмалы түрде кішкентай вихара, ішінде тоғыз камера және бастапқыда кіреберісінде төрт камера болған, ал ғибадатханасы жоқ. Ол күрделі гаваксалармен және камера есіктерінің айналасындағы рельефтік өрнектермен ерекшеленеді, бірақ ең бастысы – дөңгелек шатыры мен шайтия залы сияқты апсидалы шеткі бөлігі бар.

Тарих

Бұддалықтардың ең алғашқы тау жыныстарынан қазылған үңгір тұрақтары мен қасиетті орындары біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырға дейін батыс Декан аймағында табылды. Бұл ең ежелгі тау жыныстарынан қазылған үңгірлердің ішінде Бхажа үңгірлері, Карла үңгірлері және Ажанта үңгірлерінің бір бөлігі бар. Будданың құлшылыққа арналған бейнелері бар орталық киелі орны бар вихаралар біздің заманымыздың II ғасырына жатады және Гандхараның солтүстік-батыс аймағында, мысалы, Джаулиан, Калаван (Таксила аймағында) немесе Дхармараджикада табылды. Бехрендттың айтуынша, бұл олар, Гуджараттағы Девнимори сияқты IV ғасырғы монастырлардың прототипі болған болуы мүмкін. Бұл балшық және қоладан жасалған Будда мүсіндерінің табылуымен расталады, бірақ мүсіннің кейінкіден жасалғаны белгісіз. Буддаға құлшылық етудің ізі, мысалы, біздің заманымыздан бұрынғы II-I ғасырлар аралығында салынған Бхархут буддалық ескерткіштерінен көрінеді. Алғашқы тас вихаралар олардан бұрынғы ағаштан жасалған құрылыстарды қайталайтын болған. Тас және мыс табақтардағы жазулар буддалық вихаралардың көбінесе индуист және джайнист ғибадатханаларымен бірге салынғанын көрсетеді. Гупта империясы дәуірінде көптеген вихаралар салынды, соның ішінде Ажанта үңгірлеріндегілер де. Кейбір вихаралар мен ғибадатханалар мәтіндерде және жазуларда айтылғанымен, физикалық жағынан табылмайды, олар кейінгі ғасырларда табиғи себептермен немесе соғыс салдарынан жойылған болуы мүмкін. Буддизм тарихында үш ертедегі ықпалды монахтар қауымдастығын табуға болады.

Пала дәуіріндегі вихаралар

Пала дәуірінде ежелгі Магадада (қазіргі Бихар) және Бенгалияда көптеген монастырлар пайда болды. Тибет дереккөздеріне сәйкес, бес ұлы махавихара ерекше көзге түсті: Викрамашила, сол дәуірдің ең көрнекті университеті; Наланда, гүлдену шағын өткенімен, әлі де даңқты, Сомапура, Одантапура және Джагдала. Сукумар Датттың сөзіне қарағанда, бес монастырь желі құрып, Пала мемлекеті тарапынан қолдалып, бақыланды. Әрбір монастырьдың өз мөрі болды және олар білім беру орталықтары ретінде корпорация тәрізді жұмыс істеді. Пала империясының тағы бір маңызды монастырлары – Трайкута, Девикота (көне Котиварсамен, қазіргі Бангархпен теңестіріледі) және Пандит Вихара. 1971–1972 және 1974–1975 жылдары Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы мен Бүрдван университеті бірлесіп жүргізген қазба жұмыстары Батыс Бенгалияның Бардхаман ауданындағы Панагарх базар арқылы Баратпур маңындағы Монорампурда буддалық монастыр кешенін табыс етті. Монастырь ерте ортағасырлық кезеңге жатса керек. Жақында Жағживанпур (Малда ауданы, Батыс Бенгалия) жеріндегі қазба жұмыстары тоғызыншы ғасырға жататын тағы бір буддалық монастырьды (Нандадиргика Удранга Махавихара) ашты. Ғимараттың ешқандай бөлігі сақталмаған. Төртбұрышты аулаға қарап тұрған бірнеше монастырлық бөлмелер табылған. Ерекшелігі – бұрыштардағы дөңгелек бөлмелердің болуы. Жағживанпурдағы монастыр кешенінің жалпы жоспары Наландаға ұқсас деп саналады. Бұдан өзге, эпиграфикалық және басқа да дереккөздерде шашыраңқы түрде кездесетін монастырлар туралы мәліметтер бар. Олардың ішінде Пуллахари (батыс Магадада), Халуд Вихара (Пахарпурдан оңтүстікке қарай 45 км), Парикрамана вихара және Яшовармапура вихара (Бихарда) ерекше атауға лайық. Басқа да маңызды құрылымдық кешендер Майнаматиде (Комилла ауданы, Бангладеш) табылды. Бұл жерде көптеген вихараның қалдықтары қазылып алынған, олардың ең күрделісі – Шалбан вихарасы. Кешен орталық ауланың төңірегінде орналасқан, әдеттегі жоспар бойынша төрт қатар монастырлық бөлмелерден тұрады, ал ортасында крест тәрізді жоспармен салынған ғибадатхана орналасқан. Орында табылған мөрдегі аңызға сәйкес, монастырьды Дева әулетінің билеушісі Бхавадева құрған.

Оңтүстік-шығыс Азия

Буддизм Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған сайын, жергілікті патшалар монастырлар салдырды. Вихара термині кейде монастырларға/ғибадатханаларға сілтеме жасау үшін қолданылады, олар ват деп те аталады, бірақ Таиландта ол ғибадатхана кешеніндегі белгілі бір ғимараттарды ғана білдіретін тар мағынаға ие болды. Вихан – Будда бейнесі орналасқан, негізгі убосоттан (қасиетке ие болу залынан) бөлек ғимарат. Көптеген ғибадатханаларда вихан уағыз оқу залы немесе катона сияқты рәсімдер өткізілетін жиналыс залы ретінде пайдаланылады. Көптеген Тхеравада вихараларында Будда бейнесі бар, ол монахтардың ресми түрде қасиеттеп бағышталғаннан кейін қасиетті саналады.