Барбадос диалектісі: ағылшын тіліне негізделген креол тілі
Bajan Creole
Барбадос криоль тілі – Баджан: ағылшын тіліне негізделген, африка және британдық ықпалы бар тіл. 260 мың адам қолданады, грамматикасы ағылшын тіліне жақын.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барбадостың ағылшын тіліндегі креол тілі, Баян /ˈb/eɪ/dʒ/ə/n/, немесе Баян креол тілі – Кариб теңізіндегі Барбадос аралында сөйлейтін, африка және британдық ықпалы бар ағылшын тіліне негіделген креол тілі. Баян тілі көбінесе ауызша қолданылады, яғни, әдетте стандартты ағылшын тілі басылымдарда, бұқаралық ақпарат құралдарында, сот жүйесінде, үкіметте және күнделікті іскерлікте пайдаланылады, ал Баян тілі одан кем ресми жағдайларда, музыкада немесе қоғамдық пікір білдіруде қолданылады. Ethnologue мәліметінше, 2018 жылы 30 000 барбадостың ана тілі ағылшын тілі болса, 260 000 адам Баян тілінде сөйлейді.
English based creole of Barbados
Bajan '/b//eɪ//dʒ//ə//n/, or Bajan Creole, is an English based creole language with African and British influences spoken on the Caribbean island of Barbados. Bajan is primarily a spoken language, meaning that in general, standard English is used in print, in the media, in the judicial system, in government, and in day to day business, while Bajan is reserved for less formal situations, in music, or in social commentary. Ethnologue reports that, as of 2018, 30,000 Barbadians were native English speakers, while 260,000 natively spoke Bajan.
Тілдер
Бажан – Кариб теңізі креол тілі, грамматикасы стандартты ағылшын тіліне ең жақын. Оның креолдық ерекшеліктері ертедегі пиджин тіліне байланысты ма, әлде көршілес ағылшын тіліндегі креол тілдерімен байланыс сияқты басқа себептерге байланысты ма деген мәселеде ғалымдар арасында пікір таласы бар. Каролина провинциясына эмиграция салдарынан Бажан американдық ағылшын тіліне және Каролинада сөйленетін Гулла тіліне әсер етті. Бажан Белиз және Гайана креолдарымен байланысты. Ямайка, Гайана немесе Тринидадтан айырмашылығы, Барбадос 1800 жылдан кейін Африкадан әкелінген аз ғана құлдардың бағытталған жері болды. Сондықтан африкалық барбадостар британдық отарлаудан кейін салыстырмалы түрде ерте "бажандыққа" айналды. Бұл оларды жергілікті мәдениетке – ағылшын тіліне, дініне және әдет-ғұрыптарына қарсы тұрудан жаңылды. Бажан негізінен ауызша қолданылатын тіл, стандартталған жазу түрі жоқ. Стандарттаудың болмауына байланысты, әр адамның әріп жазуы әртүрлі болуы мүмкін. Аралдың ішінде көптеген диалектілер кездеседі. Барбадостағы растафари дінін ұстанатындар да көбінесе толық бажан тілінде сөйлеуден гөрі ямайкалық акцентпен сөйлейді. Төменде келтірілген Бажан тіліндегі сөздер мен сөйлемдер көбінесе айтылуынша жазылған. Жыл сайынғы Crop Over фестивалінде айтылатын әлеуметтік пікірлер диалектіге жаңа терминология, тіркестер, жаргон мен идиомаларды қосады.
Bajan is the Caribbean creole with grammar that most resembles Standard English. There is academic debate on whether its creole features are due to an earlier pidgin state or to some other reason, such as contact with neighbouring English based creole languages. Due to emigration to the Province of Carolina, Bajan has influenced American English and the Gullah language spoken in the Carolinas. Regionally, Bajan has ties to Belizean and Guyanese Creoles. Unlike Jamaica, Guyana or Trinidad, Barbados was the destination of few enslaved African born captives after 1800. Thus, African Barbadians became "Bajanised" relatively soon after British colonization. This tended to make them less resistant to local culture, with its Anglicised language, religion and customs. Bajan is a primarily spoken language with no standardised written form. Due to the lack of standardisation, spelling may vary widely from person to person. There is much dialectal variation throughout the island. Barbadians practising Rastafari on the island also tend to speak more with a Jamaican accent than full Bajan. Bajan words and sentences presented below are largely spelled as they are pronounced. New terminology, expressions, jargon, and idioms are regularly added to the dialect by social commentary sung during the annual Crop Over festival.
Ерекшеліктері
Көптеген ағылшын тіліндегі Кариб теңізі креол тілдеріндегідей, интерденталь дыбыстар /θ/ және /ð/ ("thing" және "the" сөздеріндегідей) басқа дауыссыздармен бірігіп кетеді (осы жағдайда /t/ және /d/, сәйкесінше, нәтижесінде "ting" және "de" сөздері пайда болады). Басқа Кариб теңізі креол тілдерінен айырмашылығы, Бажан тілі толыққанды ротикалық, тіпті Солтүстік Америка стандартты ағылшын тілінен де ротикалық. Бажан тілінде соңғы буынды глоттальды тоқтатуға бейімділік те жоғары. Сөйтіп, Бажан тілінде "start" сөзінің айтылуы , басқа Кариб теңізі аймағындағы тілдердегі /stɑːt/, /stɑrt/ немесе /stæt/ айтылуларынан өте өзгеше.
As in most English based Caribbean creoles, the interdentals and (as in "thing", and "the" respectively) have merged with other consonants (in this case, and , respectively, resulting in "ting" and "de"). Unlike most other Caribbean creoles, Bajan is fully rhotic, and if anything more rhotic than North American Standard English. Bajan also has a strong tendency to realize syllable final as a glottal stop Thus the Bajan pronunciation of start, , contrasts sharply with the pronunciation of other Caribbean speakers, or or .
Сұрақтар
Бажан диалектісіндегі сұрақтардың құрылымы стандартты ағылшын тілінен өзгеше, себебі ол көбінесе қарапайым мәлімдемелермен бірдей форматта болады. Иә немесе жоқ жауабын күтетін сұрақтар көбінесе мәлімдеме түрінде айтылады, тек соңғы сөздегі жоғары интонация арқылы ерекшеленеді. Мысалы, "Wunna win de cricket?" дегені "Сіздер (көп) крикетте жеңдіңіздер ме?" дегенді білдіреді, ал "das yours?" дегені "Бұл сікікі?" деген сұрақ. Ақпарат сұрайтын сұрақтар, яғни кім, не, қашан, қайда, неге немесе қалай, әдетте "сұрақ сөзімен" басталады, сұралып отырған нәрсені көрсетеді, содан кейін толық емес мәлімдеме келеді. Мысалы, "Wha he wan?" дегені "Ол не қалайды?" немесе "Ол не істегісі келеді?" дегенді білдіреді. Дегенмен, кейбір сұрақ сөздері Бажан диалектісінде жоқ немесе сирек қолданылады, олардың ішінде қашан, қайда және неге сөздері бар. Олар "ва" (не) сөзімен басталатын сұрақтар арқылы жасалады. Мысалы, "Wha time you see he?" дегені "Қашан оны көрдіңіз?" дегенді білдіреді, ал "Wha part de Chefette?" дегені "Шефет қайда?" деген сұрақ. Сонымен қатар, "неге" сұрақтарын "неліктен" сұрауы арқылы да қоюға болады. Мысалы, "How come you get hay so late?" дегені "Неліктен сіздер осы кешкісін шөп алдыңыз?" дегенді білдіреді.
The structure of questions in Bajan Dialect varies from that of Standard English, as it is generally the same format as regular statements. Questions seeking yes or no answers are usually pronounced as a statement with only a raised intonation to differentiate, usually on the last word. For example, Wunna win de cricket? means "Did you (pl.) win the cricket match? "; das yours? means "Is that yours?" On the other hand, questions asking for information, i. e. who, what, when, where, why or how, usually begin with a 'question word/phrase', saying what is being asked for, followed by a partial, or incomplete statement. For example, "Wha he wan?" means "What does he want?" or "He wants what?" Some question words, however, do not exist, or are seldom used in Bajan dialect, including when, where and why, and are achieved by making questions beginning with "wha" (what). For example, "Wha time you see he?" means "When did you see him? ", and "Wha part de Chefette?" means "Where is the Chefette?" In addition, "why" questions can be achieved by asking "how come". For example, "How come you get hay so late?”
Мақал-мәтелдер
Баян халқының кейбір кең таралған мақал-мәтелдері төменде келтірілген. Мақал-мәтелдер: Қанша биікке шықсаң, сонша құйрығыңды көрсетесің. Көркем нәрселер әдеттенбегенге жараспайды. Мысықтың бақыты – иттің бақыты емес. Біреудің қолынан келгені, екіншісіне қиындық тудыруы мүмкін. Қашып құтылғаның үшін, одан кейін де жазадан құтыла алмайсың. Сабырлы болсаң, жарқын күндер күтеді. Көру – бір нәрсе, ие болу – басқа нәрсе.
Some of the common Bajan proverbs are listed below. Proverbs Meaning De higha de monkey climb, de more he show he tail The more you show off the more you show your faults. Gol' (gold) teet (teeth) doan suit hog mout (mouth) Fancy things don't suit those that aren't accustomed to them. Cat luck ain' dog luck What one person may get away with may cause problems for another. Wuh ain' miss you, ain' pass youJust because you got away with something so far does not mean that it won't catch up with you later. Ef greedy wait hot wud (would) cool Patience will be rewarded. A eyeful en' a bellyful Seeing is one thing, having it in your possession is another thing.