Кіріспе

Барбадостың ағылшын тіліндегі креол тілі, Баян /ˈb/eɪ/dʒ/ə/n/, немесе Баян креол тілі – Кариб теңізіндегі Барбадос аралында сөйлейтін, африка және британдық ықпалы бар ағылшын тіліне негіделген креол тілі. Баян тілі көбінесе ауызша қолданылады, яғни, әдетте стандартты ағылшын тілі басылымдарда, бұқаралық ақпарат құралдарында, сот жүйесінде, үкіметте және күнделікті іскерлікте пайдаланылады, ал Баян тілі одан кем ресми жағдайларда, музыкада немесе қоғамдық пікір білдіруде қолданылады. Ethnologue мәліметінше, 2018 жылы 30 000 барбадостың ана тілі ағылшын тілі болса, 260 000 адам Баян тілінде сөйлейді.

Тілдер

Бажан – Кариб теңізі креол тілі, грамматикасы стандартты ағылшын тіліне ең жақын. Оның креолдық ерекшеліктері ертедегі пиджин тіліне байланысты ма, әлде көршілес ағылшын тіліндегі креол тілдерімен байланыс сияқты басқа себептерге байланысты ма деген мәселеде ғалымдар арасында пікір таласы бар. Каролина провинциясына эмиграция салдарынан Бажан американдық ағылшын тіліне және Каролинада сөйленетін Гулла тіліне әсер етті. Бажан Белиз және Гайана креолдарымен байланысты. Ямайка, Гайана немесе Тринидадтан айырмашылығы, Барбадос 1800 жылдан кейін Африкадан әкелінген аз ғана құлдардың бағытталған жері болды. Сондықтан африкалық барбадостар британдық отарлаудан кейін салыстырмалы түрде ерте "бажандыққа" айналды. Бұл оларды жергілікті мәдениетке – ағылшын тіліне, дініне және әдет-ғұрыптарына қарсы тұрудан жаңылды. Бажан негізінен ауызша қолданылатын тіл, стандартталған жазу түрі жоқ. Стандарттаудың болмауына байланысты, әр адамның әріп жазуы әртүрлі болуы мүмкін. Аралдың ішінде көптеген диалектілер кездеседі. Барбадостағы растафари дінін ұстанатындар да көбінесе толық бажан тілінде сөйлеуден гөрі ямайкалық акцентпен сөйлейді. Төменде келтірілген Бажан тіліндегі сөздер мен сөйлемдер көбінесе айтылуынша жазылған. Жыл сайынғы Crop Over фестивалінде айтылатын әлеуметтік пікірлер диалектіге жаңа терминология, тіркестер, жаргон мен идиомаларды қосады.

Ерекшеліктері

Көптеген ағылшын тіліндегі Кариб теңізі креол тілдеріндегідей, интерденталь дыбыстар /θ/ және /ð/ ("thing" және "the" сөздеріндегідей) басқа дауыссыздармен бірігіп кетеді (осы жағдайда /t/ және /d/, сәйкесінше, нәтижесінде "ting" және "de" сөздері пайда болады). Басқа Кариб теңізі креол тілдерінен айырмашылығы, Бажан тілі толыққанды ротикалық, тіпті Солтүстік Америка стандартты ағылшын тілінен де ротикалық. Бажан тілінде соңғы буынды глоттальды тоқтатуға бейімділік те жоғары. Сөйтіп, Бажан тілінде "start" сөзінің айтылуы , басқа Кариб теңізі аймағындағы тілдердегі /stɑːt/, /stɑrt/ немесе /stæt/ айтылуларынан өте өзгеше.

Сұрақтар

Бажан диалектісіндегі сұрақтардың құрылымы стандартты ағылшын тілінен өзгеше, себебі ол көбінесе қарапайым мәлімдемелермен бірдей форматта болады. Иә немесе жоқ жауабын күтетін сұрақтар көбінесе мәлімдеме түрінде айтылады, тек соңғы сөздегі жоғары интонация арқылы ерекшеленеді. Мысалы, "Wunna win de cricket?" дегені "Сіздер (көп) крикетте жеңдіңіздер ме?" дегенді білдіреді, ал "das yours?" дегені "Бұл сікікі?" деген сұрақ. Ақпарат сұрайтын сұрақтар, яғни кім, не, қашан, қайда, неге немесе қалай, әдетте "сұрақ сөзімен" басталады, сұралып отырған нәрсені көрсетеді, содан кейін толық емес мәлімдеме келеді. Мысалы, "Wha he wan?" дегені "Ол не қалайды?" немесе "Ол не істегісі келеді?" дегенді білдіреді. Дегенмен, кейбір сұрақ сөздері Бажан диалектісінде жоқ немесе сирек қолданылады, олардың ішінде қашан, қайда және неге сөздері бар. Олар "ва" (не) сөзімен басталатын сұрақтар арқылы жасалады. Мысалы, "Wha time you see he?" дегені "Қашан оны көрдіңіз?" дегенді білдіреді, ал "Wha part de Chefette?" дегені "Шефет қайда?" деген сұрақ. Сонымен қатар, "неге" сұрақтарын "неліктен" сұрауы арқылы да қоюға болады. Мысалы, "How come you get hay so late?" дегені "Неліктен сіздер осы кешкісін шөп алдыңыз?" дегенді білдіреді.

Мақал-мәтелдер

Баян халқының кейбір кең таралған мақал-мәтелдері төменде келтірілген. Мақал-мәтелдер: Қанша биікке шықсаң, сонша құйрығыңды көрсетесің. Көркем нәрселер әдеттенбегенге жараспайды. Мысықтың бақыты – иттің бақыты емес. Біреудің қолынан келгені, екіншісіне қиындық тудыруы мүмкін. Қашып құтылғаның үшін, одан кейін де жазадан құтыла алмайсың. Сабырлы болсаң, жарқын күндер күтеді. Көру – бір нәрсе, ие болу – басқа нәрсе.