Кіріспе

Венгрия Корольдігінің артықшылықты әлеуметтік тобы Венгрия Корольдігі 11 ғасырдан бастап 20 ғасырдың ортасына дейін жеке тұлғалардың асыл тегіне ие болуымен сипатталды, олардың көпшілігі жер меншігіне ие болды. Бастапқыда, түрлі адамдар асыл текті деп есептелді, бірақ 12 ғасырдың соңынан бастап жоғары дәрежелі патшалық шенеуніктер ғана асыл текті саналды. Көптеген аристократтар 1000 жылға жуық шақта патшалық құрылғанға дейінгі кезеңдегі басшылардың ұрпақтары екенін мәлімдеді, ал басқалары Мажарстанға қоныс аударған батыс еуропалық рыцарьлардың ұрпақтары болды. Төменгі дәрежедегі қамал сақшылары да жер иелігіне ие болып, патша әскерінде қызмет етті. 1170 жылдардан бастап, көптеген артықшылықты адамдар өздерін патшаның қызметшілері деп атады, монархтармен тікелей байланыстарын көрсету үшін. 1222 жылғы Алтын бұйрық олардың бостандықтарын, әсіресе салықтан босатуды және әскери міндеттемелерді шектеуді бекітті. 1220 жылдардан бастап патшаның қызметшілері асыл текті адамдармен байланысты болды, ал ең жоғары лауазымды шенеуніктер патшалықтың барондары деп танылды. Жер иелігіне толық құқығы бар және міндеттемелерден бос болғандар ғана нағыз асыл текті саналды, бірақ басқа да артықшылықты жер иелерінің тобы, шартты асыл тектілер де болды. 1280 жылдары Кезалық Симон патшалықта билік асыл тектілерге тиесілі екенін алғаш рет мәлімдеді. Округтар асыл тектілердің автономия институларына айналды, ал асыл тектілердің өкілдері Сеймге (парламентке) қатысты. Ең бай барондар тас қамалдар салып, үлкен аумақтарды бақылауға мүмкіндік алды, бірақ патшалық билік 14 ғасырдың басында қайта орнатылды. 1351 жылы король Людовик I барлық асыл тектілердің «бір және бірдей бостандығы» қағидасын енгізді, бірақ нағыз асыл тектілер мен шартты асыл тектілер арасындағы заңдық айырмашылықтар сақталды. Ең қуатты аристократтар өздерінің [[Familiaris (Kingdom of Hungary) (қызметшілері)] ретінде төменгі асыл тектілерді жұмысқа алды, бірақ бұл жеке байланыс қызметшілердің монархқа тікелей бағыныстылығын үздірмеді. Дәстүрлі құқық бойынша, асыл текті иеліктерді тек еркектер мұраға алды, бірақ венгрлік корольдік құқығы бойынша корольдер «қызын ұлға» дейін көтеріп, оған әкесінің жерін мұраға алуға мүмкіндік берді. Халықпен неке қиған асыл текті әйелдер де өздерінің мұралық жерлерінің төрттен бір бөлігін (әкелерінің мүлкінің төрттен бір бөлігін) талап етуге құқылы болды. 1514 жылы жарияланған дәстүрлі құқық жинағы, Трипартитум, барлық асыл тектілер тең екенін күшейтті, бірақ монархтар қуатты аристократтарға мұрагерлік атақтар берді, ал кедей асыл тектілер 16 ғасырдың ортасынан бастап салықтан босатылмайтын болды. Жаңа заманның басында Осман империясының кеңеюі салдарынан Венгрия үш бөлікке бөлінді: Корольдік Венгрия, Трансильвания және Осман Венгриясы. Трансильвания князьдері Корольдік Венгриядағы Габсбургтер әулетіне қарсы асыл тектілердің күресін қолдады, бірақ Трансильвания асыл тектілерінің өз билігіне қарсы шығуына кедергі жасады. 17 ғасырда бүкіл топтарды асыл текті ету жиі кездесетін жағдай болды. Мысалы, 1605 жылы топ ретінде асыл тектілік алған 10 000 [[Hajduk (Kingdom of Hungary)] болды. 1608 жылы Корольдік Венгрияда Сейм екі палатаға бөлінгеннен кейін, мұрагерлік атағы бар асыл тектілер жоғарғы палатада орын алды, ал басқа асыл тектілер төменгі палатаға өкілдер жіберді. 17 ғасырдың соңында Ұлы түрік соғысында Осман империясы жеңілгеннен кейін Трансильвания және Осман Венгриясы Габсбург монархиясына қосылды. Габсбургтер бірнеше рет асыл тектілердің артықшылықтарын растады, бірақ олардың патшалық билікті нығайтуға жасаған тырысыстары оларды халықтың шамамен бес пайызын құрайтын асыл тектілермен үнемі қақтығысқа түсірді. Реформашы асыл тектілер 1790 жылдардан бастап асыл тектілердің артықшылықтарын жоюды талап етті, бірақ олардың бағдарламасы тек 1848 жылғы Венгрия революциясы кезінде іске асырылды. Көптеген асыл тектілер құлдары босатылғаннан кейін өздерінің иеліктерін жоғалтты, бірақ аристократтар өздерінің әлеуметтік мәртебесін сақтады. Австрия-Венгрияда мемлекеттік басқаруда мыңдаған кедей асыл тектілер жұмыс істеді. Белгілі (көбінесе еврей) банкирлер мен өнеркәсіпшілер асыл тектілік алды, бірақ олардың әлеуметтік мәртебесі дәстүрлі аристократтардан төмен болды. Асыл текті атақтар тек 1947 жылы, Венгрия республика болып жарияланғаннан кейін ғана жойылды.

Шығу тегі

Мадьярлар (немесе венгрлер) Понт даласында мекен еткен, алғаш рет 9 ғасырдың ортасынан бастап жазбаша мәліметтерде кездеседі. Мұсылман саудагерлері оларды бай, көшпелі жауынгерлер деп сипаттады, бірақ мадьярлардың кең аумақты егістік жерлері де бар екенін байқады. 894 немесе 895 жылы печенегтер жерлерін басып алғаннан кейін мадьярлар Карпат тауларын кесіп өтті. Олар Орта Дунай бойындағы жазықтарға қоныстанды, Моравияны жойды және 900 жылдары бавариялықтарды жеңді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, мадьярлардың кем дегенде үш ақсүйек руы Моравия ақсүйектерінің ұрпақтарынан тараған. Карпат алқабында славяндар (немесе румындар) 9 ғасырдың соңында болған деп санайтын тарихшылар, славян князі (басшылары) (немесе әміршілер) де сол кезде өмір сүргенін болжайды. Алайда, ешқайсысы да бұл гипотезалар толығымен қабылданбады. 950 жылы Византия императоры Константин VII Порфирогенит мадьярлардың "руларға" бөлінгенін және әр рудың өз "князі" болғанын жазды. Ру басшылары, әдетте, úr (қазіргі "ие") атағын алған, өйткені осы сөзден туындаған венгр терминдері, мысалы ország ("мемлекет") және uralkodni ("үкім ету") осыны көрсетеді. Император мадьярлардың венгр және "хазар тілінде" (күшті дала халықтарының тілінде) сөйлейтінін атап өтті, бұл олардың басшылары кем дегенде екі тілді болғанын көрсетеді. Мадьярлар көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салған, бірақ археологиялық зерттеулер 10 ғасырда көптеген елді мекендер кішкентай шұңқырлы үйлер мен бөренелі үйлерден тұратындығын көрсетті. Шатырлар туралы мәліметтер тек 12 ғасырдың әдебиеттерінде кездеседі. 10 ғасырда Карпат алқабында бекіністердің болғанына археологиялық дәлелдер жоқ, бірақ сол кезде Батыс Еуропада да бекіністер сирек болған. Борсодта тас негізге салынған үлкен бөренелі үй жергілікті басшының үйі деп саналады. 1000-нан астам қабірден семсерлер, жебелер және жылқы сүйектері табылды, бұл 10 ғасырда атты әскерлер маңызды күш болғанын көрсетеді. Ең жоғары дәрежелі мадьярлар үлкен зираттарда (басшыларының қабірінің төңірегінде қарусыз жерленген жүздеген ер адамдармен) немесе 25-30 қабірден тұратын кішкентай зираттарда жерленген. Бай жауынгерлердің қабірлерінде әсем безендірілген ат жабдықтары және қымбат металл пластиналарымен әшекейленген қылыштар табылды. Бай әйелдердің қабірлерінде күміс немесе алтыннан жасалған, асыл тастармен әшекейленген өрімдер мен жүзіктер болған. Кейінгі ғасырларда кең таралған декоративтік мотивтер – гриффин, қасқыр және бұлан – тайпалық тотемдер ретінде қарастырылды. Еуропаға жасалған мадьяр шапқыншылықтары мен Арпад әулетінің билеушілерімен болған қақтығыстар 10 ғасырдың соңына қарай жетекші отбасыларды қырып салған. 1200 жылға жуық жазылған "Геста-Хунгарорум" жылнамасында 12 ғасырдың соңында гүлденген көптеген ақсүйек руларының басшылардан тарағаны айтылған, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл тізімді сенімді дереккөз деп санамайды.

Даму

Стивен I, 1000 немесе 1001 жылы Венгрияның алғашқы королі болып тажына отырған, қарсылық көрсеткен соңғы тайпа басшыларын жеңді. Корольдікте құлашын бекіністер салынды, олардың көпшілігі патшалық әкімшілік орталықтарына айналды. 1040 жылға дейін округтер деп аталатын 30-ға жуық әкімшілік бірлік құрылды; келесі ғасырларда 40-тан астам жаңа округтер ұйымдастырылды. Әр округтің басшысы – испан. Король сарайында қызмет етудің басқа да мүмкіндіктері болды. Тарихшы Мартин Радидің айтуынша, «корольдік үй шаруашылығы королдіктегі ең жомарт мекеме еді», себебі король отбасының жерінің үштен екісі олардың меншігінде болды. Палатин – корольдік үй шаруашылығының ең жоғары лауазымды адамы. Арпад әулетінің корольдері өздерінің лауазымды адамдарын 110-ға жуық аристократтық рудың мүшелерінен тағайындады. Бұл аристократтар жергілікті (яғни, мадьяр, кабар, печенег немесе славян) басшыларының немесе 11-12 ғасырларда елге көшіп келген шетелдік рыцарьлардың ұрпақтары болды. Шетелдік рыцарьлар Батыс Еуропаның соғыс өнерінде оқытылған, бұл Венгрияда ауыр атты әскердің дамуына ықпал етті. Олардың ұрпақтары ғасырлар бойы «жаңа келгендер» деп аталды, бірақ жергілікті тұрғындар мен жаңа келгендер арасындағы некелер сирек болған жоқ, бұл олардың екі-үш буын ішінде бірігуіне мүмкіндік берді. Монархтар 11 ғасырдың соңынан бастап экспансиялық саясат жүргізді. Ладислав I 1090 жылдары Драва өзені мен Динар Альптары арасындағы Славония жазықтарын басып алды. Оның ізбасары Коломан 1102 жылы Хорватия королі болып тажынады. Екі патшалық та өздерінің әдет-ғұрыптарын сақтап қалды, ал венгрлер Хорватияда жер иелігін сирек алды. Дәстүрлі құқық бойынша, хорваттар өз қаражатында корольдік армияда соғысу үшін Драва өзенін кесіп өтуге міндетті емес еді. Ең ертедегі корольдік жарлықтар жер иелеріне жеке меншіктерін еркін пайдалануға рұқсат берді, бірақ дәстүрлі құқық бойынша мұрагерлік жерлер тек иесінің туыстарының келісімімен ғана берілуі мүмкін. 12 ғасырдың басынан бастап, тек Стивен I берген грантқа негізделген отбасылық жерлер ғана қайтыс болған иесінің алыс туыстарына мұрагерлікке өтуі мүмкін; басқа да мүліктер иесінің ұрпағы немесе бауырлары болмаса, коронаға қайтарылды. Аристократиялық отбасылар мұрагерлік иеліктерін 13 ғасырға дейін ұрпақтар бойы ортақ ұстады. Содан кейін мұрагерлік мүлікті бөлу стандартты тәжірибеге айналды. Тіпті бай рулардан шыққан отбасылар да мүліктерін үнемі бөлу арқылы кедейленіп қалуы мүмкін. Орта ғасырлық құжаттарда мүлікті ұйымдастырудың негізгі бірлігі предий немесе аллодий деп аталады. Предий – бұл жақсы белгіленген шекаралары бар жер (толық ауыл немесе оның бір бөлігі). Археолог Мария Вольф 12 ғасырда пайда болған жасанды төбелерге салынған және арық пен палисадпен қорғалған шағын мотта-форттарды жеке меншік иеліктерінің орталықтары ретінде анықтайды. Бай жер иелерінің иеліктері бірнеше ауылға шашырап орналасқан. Құжаттық деректердің жетіспеушілігіне байланысты жеке меншік мүліктердің көлемін анықтау мүмкін емес. Сомоги округінің испаны Отто Гьердің ұрпақтары 1061 жылы жаңадан құрылған Зелиццентжакаб аббаттығына 360 үй-жайды сыйға бергеннен кейін де бай жер иелері болып қала берді. Бай адамдар монастырлар құруы жиі кездесетін жағдай еді. Мұндай меншік иелері монастырларды өздерінің негізін қалаушылары мен ұрпақтарының зираттары ретінде пайдаланды, олар монастырдың тең иелері немесе 13 ғасырдан бастап, тең қамқоршылары саналды. Крестьяншарлар предийдің бір бөлігін өңдеді, ал қалған жерлер салық төлеу үшін жалға берілді. «Асыл» термині 13 ғасырға дейін сирек қолданылды және дұрыс анықталмаған: ол сот өкілеттігі бар сарай қызметкеріне, жер иесіне немесе тіпті қарапайым жауынгерге қатысты болуы мүмкін. Монархқа, корольдік шенеуніктерге немесе прелаттарға бағынышты әртүрлі жауынгерлер тобының болуы жақсы құжатталған. Салықтан босатылған қамал жауынгерлері корольдік қамалдардың айналасында мұрагерлік жер иелігін ұстады. Жеңіл қаруланған атты әскерлер, lövők (немесе садақшылар) және қарулы қамал адамы, őrök (немесе күзетшілер) деп аталатын, шекаралық жерлерді қорғады.

Алтын бұқалар

XII ғасырдың соңындағы ресми құжаттарда сарай шенеуніктері мен испандар ғана дворян деп аталды. Бұл топ ерлік мәдениетінің көптеген элементтерін қабылдады. Олар өз балаларына Троялық Париж, Гектор, Тристан, Ланселот және Батыс Еуропаның басқа да ерлік романдарының кейіпкерлерінің есімдерін қойды. Алғашқы турнирлер шамамен сол уақытта өтті. Патшалық иеліктерінің тұрақты түрде иеліктен шығарылуы 1170 жылдардан бастап жақсы құжатталған. Монархтар иммунитет берді, грант иелерінің иеліктерін испандардың юрисдикциясынан босатты, тіпті оларда жиналған патшалық кірістерден бас тартты. Бела III бүкіл округті дворянға берген алғашқы венгр монархы болды: ол 1193 жылы Хорватиядағы Модрусты король Бартоломейге берді, бұл грант алушы патша әскеріне жауынгерлерді жарақтандыруға тиіс еді. Беланың ұлы Андрей II өзінің билігінің «шарттарын өзгертуге» және «қалдықтарды, округтерді, жерлерді және басқа да кірістерді» өз шенеуніктеріне бөлуді шешті, ол 1217 жылы құжатында баяндағандай. Ол жерді феодалдық түрде берудің орнына, болашақтағы қызметтерін көрсетуге міндетті болып, оларды грант алушының бұрынғы әрекеттеріне сыйақы ретінде берді. Оның гранттарының негізгі бенефициарлары болған жоғары шенеуніктер 1210 жылдардың аяғынан бастап патшалықтың барондары ретінде аталды. Мұндай үлкен көлемдегі сыйлықтар бай жер иелері тобының дамуын тездетті, олардың көпшілігі жоғары дәрежелі туысқандардан тарады. Кейбір бай жер иелері тас қамалдар салатын. Жақын туысқан аристократтар басқа ұрпақтардан олардың (нақты немесе болжамды) жалпы ата-бабаларына сілтеме жасау арқылы «туысқаннан» (de genere) сөздерімен ажыратылды. Бір туысқанынан тараған отбасылар ұқсас белгілерді қабылдады. «Геста Унгарорум» атты кітаптың авторы олар үшін ата-тегінің шежірелерін жасап шығарып, олардың «мемлекеттің құрметінен», яғни мемлекеттік басқарудан, ешқашан шеттетілмейтінін атап көрсетті. Патшалық иеліктерінің жаңа иелері өздерінің иеліктері мен айналасында тұратын еріктілерді, қамал жауынгерлерін және басқа да артықшылықты топтарды бағындыруды қалаған. Бұл топтар өздерінің патшаның қызметшілері екендіктерін растауды талап етіп, тек патшаға қызмет ету керектігін айтты. Бела III осы атақты сарай жауынгеріне беру туралы алғашқы патша жарғысын шығарды. 1222 жылы Андрей II-нің Алтын бұқасы патша қызметшілерінің артықшылықтарын бекітті. Олар салық төлеуден босатылды, егер патшалыққа жау әскерлері шабуыл жасаса, олар патша әскерінде тиісті өтемақысыз соғысуы керек еді; олардың істерін тек монарх немесе палатин ғана шеше алатын. Алтын бұқа заңына сәйкес, ұлы жоқ өлген патша қызметшілері ғана өздерінің мұралық жерлерін еркін өсиеттей алады, бірақ бұл жағдайда да олардың қыздары қыздардың үлесіне ие бола алады. Алтын бұқаның соңғы бабы епископтарға, барондарға және басқа да ақсүйектерге монархтың ережелерін елемеген жағдайда қарсылық көрсетуге рұқсат берді. Алтын бұқаның ережелерінің көпшілігі 1231 жылы алғаш рет бекітілді. Патша қызметшілерінің бостандықтарының нақты анықталуы оларды теориялық тұрғыдан шексіз әскери міндеттері бар барлық басқа артықшылықты топтардан ерекшелендірді. 1220 жылдардан бастап патша қызметшілері тұрақты түрде дворяндар деп аталып, округтер деңгейінде өз корпоративтік институттарын дамыта бастады. 1232 жылы Зала округінің патша қызметшілері Андрей II-ден «соттылық пен әділдікті жүзеге асыруға» рұқсат сұрады. Патша олардың өтінішіне құлақ асып, Веспрем епискобы Бартоломей өз қауымы алдында Бан Огуз деген адамды мүлкі үшін сотқа берді. 1241 жылы Мажарстанға жорыққа шыққан моңғолдар жақсы қорғалған жерлер мен ауыр қарулы ат әскерінің маңыздылығын дәлелдеді. Келесі онжылдықтарда Венгрияның Бела IV патшалық деменнің үлкен бөліктерін сыйға тартты, жаңа иелері онда тас қамалдар салады деп күтті. Беланың қамал салу бағдарламасы танымал болмады, бірақ оның мақсаты жүзеге асты: оның тұсында 70 қамал салынған немесе қайта құрылған. Жаңа немесе қайта салынған қамалдардың жартысынан астамы асыл адамдардың иелігінде болды. Жаңа қамалдардың көпшілігі негізінен батыс және солтүстік шекаралық жерлердегі тау-тасты шыңдарға салынған. Тас қамалдардың таралуы жер иелену құрылымын түбегейлі өзгертті, өйткені қамалдарды тиісті табыссыз ұстауға болмайды. Жерлер мен ауылдар әр қамалға заңды түрде қосылған, содан кейін қамалдар әрқашан осы «қосымшалармен» бірге беріліп, мұрагерлікке тиесілі болды. 1267 жылы патшаның қызметшілері заңды түрде дворяндар деп танылды. Сол жылы «Венгрияның барлық дворяндары, патшаның қызметшілері деп аталатындар» Бела IV және оның ұлы Стефан V-ті жиналыс өткізіп, олардың ұжымдық артықшылықтарын бекітуге көндірді. Жер иеленуші жауынгерлердің басқа да топтарын да дворян деп атауға болатын, бірақ олар әрқашан нағыз дворяндардан ерекшеленді. Олар өздерінің иеліктерін шартты түрде ұстады, өйткені олар басқа мырзаға белгілі бір қызметтер көрсетуге міндетті болды, сондықтан олардың топтары қазірде шартты дворяндар деп белгілі. Северин Банатында жерлері бар дворян влах кнездері бан әскерінде (немесе патшалық басшысында) соғысуға міндетті болды. «Қызметшілердің асыл ұлдары» деп белгілі жауынгерлердің көпшілігі Жоғарғы Мажарстанда Бела IV-тен мұрагерлікке алған еркін шаруалар немесе босатылған жемістан шыққан, олар белгілі бір санды рыцарьмен жарақтандыруға міндетті болды. Шіркеу дворяндары ең бай шіркеулердің қарулы сүйемелдемесін құрады. Славониядағы Турополь дворяндары жоғары шенді патшалық шенеуніктерге тамақ пен жем беруге міндетті болды. Екі артықшылықты топ, сікелі және саксондықтар өздерінің қауымдық бостандықтарын қатаң қорғады, бұл олардың басшыларына Трансильваниядағы сікелі және саксондық аумақтарында дворяндық артықшылықтарды жүзеге асыруға кедеріс келтірді. Сікелі және саксондықтар екі артықшылықты қауымның жерлерінен тыс жерлерде иелік еткен жағдайда ғана дворяндардың бостандықтарын пайдалана алатын. Көптеген дворян отбасылары мұрагерлік иеліктерін ұрпақтар бойы бөліп, кішкентай иеліктерге айналдырудан сақтану стратегиясын қабылдамады. Қыздар әкесінің иеліктерінің төртінші бөлігіне тең ақша талап ете алатын, бірақ кіші ұлдар сирек үйленбеген. Кедейленген дворяндардың патшалардан жер алуға мүмкіндігі аз болды, өйткені олар монархтардың әскери науқандарына қатыса алмады, бірақ патша әскерінде батыл шайқасқан қара халық көбінесе дворяндыққа ие болды.

Өзін-өзі басқару және олигархтар

Тарихшы Эрик Фюгеди XIII ғасырдың екінші жартысында "қамалдар қамалдарды тудырды" деп атап өтті: егер жер иесі қамал салса, оның көршілері де өздерінің иеліктерін қорғау үшін қамал салады. 1271 және 1320 жылдар аралығында ақсүйектер мен дін қызметкерлері кем дегенде 155 жаңа қамал салды. Қарсылық бойынша, патшалық жерлерде онға жуық қамал ғана тұрғызылды. Көптеген қамалдар бекітілген ауласы бар мұнарадан тұратын, бірақ мұнара қабырғаларға да кіріктіріле алатын. Қамалдарды салмайтын дворяндар кейде мұрагерлік иеліктерінен бас тартуға немесе тіпті өз еркіндіктерінен айырылып, күштілердің қорғанысын іздеуге мәжбүр болды. Қамал иелері қамалды қорғау және оның шаруашылық істерін басқару үшін кәсіби қызметкерлерді жалдауға міндетті болды. Олар негізінен жақын жердегі иеліктері бар ақсүйектерді жұмысқа алды, бұл "familiaritas" деп аталатын жаңа институттың дамуына әкелді. Familiaris (Мажарстан Корольдігі) – тұрақты жалақы немесе кірістің бөлігі, не сирек жағдайда жердің иелігі немесе пайдалану құқығы (жерді пайдалану құқығы) үшін бай жер иесінің қызметіне кірген дворян. Уақытша дворяндардан айырмашылығы, familiaris заңды түрде тәуелсіз жер иеленуші болып қала берді, тек монархқа бағынатын. 1270 жылдардан бастап монархтардың тәж кию антына ақсүйектердің еркіндігін құрметтеу міндеттемесі енгізілді. Округтар біртіндеп дворяндардың жергілікті тәуелсіздігінің институтына айналды. Дворяндар жергілікті мәселелерді округтердің жалпы жиналыстарында үнемі талқылайтын. Округтік соттар (sedria) әділеттілік жүйесінде маңызды рөл атқарды. Оларды испандар немесе олардың орынбасарлары басқарды, бірақ олар төрттен (Славония мен Трансильванияда екеуден) сайланған жергілікті дворяндардан тұратын, олар "дворяндардың судьялары" деп аталды. Венгрия 1270 жылдардың басында Ладислав IV-тің кәмелетке толмауынан туған анархияға түсті. 1277 жылы дін қызметкерлері қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру үшін барондарды, дворяндардың өкілдерін және Венгрияға қоныс аударған көшпелі құмандарды Пешт қаласының жанындағы жалпы жиналысқа шақырды. Бұл алғашқы сейм (немесе парламент) он бес жасар монархты ересек деп жариялап, анархияны тоқтатуға тырысты. 1280 жылдардың басында Кезалық Симон өзінің "Мажарлар ісі" еңбегінде мажар ұлтын дворяндықпен байланыстырып, дворяндар қауымдастығының нақты билікке ие екенін көрсетті. Барондар патша билігінің әлсіреуін пайдаланып, үлкен, біріккен аумақтарды басып алды. Монархтар енді өздерінің лауазымды тұлғаларын еркі бойынша тағайындауға және қызметтен босатуға мүмкіндік алмайды. Қазіргі тарихшылар олигархтар деп атайтын ең қуатты барондар патшалық артықшылықтарды иеленіп, жеке билікті әкімшілік билікпен біріктірді. 1301 жылы Арпад әулетінің соңғы еркек мүшесі Андраш III қайтыс болғанда, патшалықтың көп бөлігін онға жуық иелері бақылады.

Анжевиндер дәуірі

Ладислав IV-тің немересі, Анжу Капетиялық әулетінен шыққан Карл I, 1310 және 1320 жылдары патшалық билікті қайта орнатты. Ол олигархтардың қамалдарына негізінен күшпен басып кірді, соның арқасында патшалық жерлердің үстемдігі қайтадан бекітілді. 1318 жылы Алтын бұқаны жоққа шығарды және дворяндар өз қаражатында оның әскерінде күресуге тиіс екенін мәлімдеді. Ол дәстүрлі құқықты ескермей, қызын ұлына беріп, оған әкесінің мүлігін мұраға алу құқығын берді. Патша өзінің тұрақты сарайын қайта ұйымдастырып, жеке күзетшілер мен рыцарьларды тағайындады. Еуропадағы алғашқы рыцарлық орден – Әулие Георгий орденін құрды. Карл I өзінің поддандыларына елтаңба (немесе, дәлірек айтқанда, ту) берген алғашқы венгр монархы болды. Ол патшалық басқаруды құрметке (немесе кеңселік феодтарға) негіздеді, ең жоғары лауазымды шенеуніктер арасында көптеген округтер мен патшалық қамалдарды бөліп берді. Тарихшы Маттео Виллани (1363 жылы қайтыс болған) 1350 жыл шамасында жазғандай, бұл "барониялар" "мұраға да, өмір бойына да берілмеді", бірақ Карл өзінің ең сенімді барондарын сирек қызметтен босатты. Әр барон өзінің туымен ерекшеленетін жеке бандеримін (немесе қарулы отрядын) ұстауы керек болды. 1351 жылы Карлдың ұлы және мұрагері Людовик I Алтын бұқаның барлық ережелерін бекітті, бірақ баласыз дворяндарға өздерінің мүліктерін еркін өсиет етуге рұқсат берілмеді. Оның орнына ол мүліктің баласыз дворяндардың мүлігі "ағаларына, туыстарына және туысқандарына" өтуін бекіткен мұрагерлік жүйені енгізді. Бұл жаңа aviticitas тұжырымы да тәждің мүдделерін қорғады: дворянның мүлігін үшінші дәрежедегі туыстар ғана мұраға ала алатын, ал туысқандары жоқ дворяндар патшаның келісімінсіз мүліктерінен бас тарта алмайтын. Людовик I өзінің мемлекеттерінде барлық дворяндардың "бір және бірдей бостандыққа" ие екенін атап өтті және Венгриядағы дворяндардың барлық артықшылықтарын славяндық және Трансильваниялық теңдестеріне де берді. Ол әскери ерліктері үшін ондаған влах кнездерін нағыз дворяндықпен марапаттады. Жоғарғы венгрлік "қызметшілердің асыл ұлдарының" басым көпшілігі ешқандай ресми патша жарлығысыз нағыз дворяндар мәртебесіне ие болды, өйткені олардың шартты жер иеленуі туралы естелік ұмытылып кетті. Олардың көпшілігі тіпті 14 ғасырда да славян есімдерін артық көреді, бұл олардың жергілікті славян тілінде сөйлейтінін көрсетеді. Басқа да шартты дворяндар тобы нағыз дворяндардан ерекшелене берді. Олар өздерін-өздері басқару институттарын, яғни орындықтарды немесе округтерді құрды. Людовик 1366 жылы Карансебес округінде (қазіргі Румыниядағы Карансебес) тек католик дворяндары мен кнездер ғана жер иеленуге құқылы екенін жарлықтады, бірақ Шығыс православиелік жер иелері патшалықтың басқа аумақтарында католицизмге өтуге мәжбүр болмады. Тіпті Варадтың (қазіргі Румыниядағы Орадея) католик епискобы да православиелік діни қызметкерлерді жұмысқа алуға өз воеводасына (жетекшілеріне) рұқсат берді. 1366 жылы патша Трансильванияның Фогарас округін (қазіргі Румыниядағы Фагараш маңында) Влахияның Владислав I-ге феод ретінде берді. Жаңа герцогтығында Владислав I Фугарас влах боярына иелік берді; олардың құқықтық мәртебесі Венгрияның басқа аймақтарындағы кнездердің жағдайына ұқсас болды. Патша жарғылары әдетте 14 ғасырдың екінші жартысынан бастап дворяндар мен жер иелерін анықтады. Өз үйінде, өз жерінде тұратын адам "дворяндар сияқты" өмір сүрген деп сипатталды, ал жері жоқтар "шаруалар сияқты" өмір сүрді. 1346 жылғы үкімде қарапайым адаммен некеге тұрған дворян әйеліне мұрасы "қадірсіз некеден туған ұрпақтардың дворяндығын сақтау үшін мұра ретінде берілуі керек" деп жарияланды. Кейбір округтердің жергілікті әдет-ғұрыптарына сәйкес, оның күйеуі де әйелінің арқасында дворян ретінде танылды. 1350 жылдарға қарай шаруалардың құқықтық жағдайы бүкіл патшалықта біркелкі болды. Еркін шаруалар иелік салығын төлеуге тиіс болды, бірақ еңбек қызметін көрсетуге сирек мәжбүр болды. 1351 жылы патша жер иелеріне төленетін тоғызыншы салықты барлық жалға алушылардан жинауды бұйырды, осылайша жер иелері жалға алушыларды басқа иелердің жерлерінен өздерінің иеліктеріне көшіруге көндіру үшін төмен салықтарды ұсынуға кедергі келтірді. 1328 жылы барлық жер иелеріне "ұрлық, тонау, шабуыл немесе өрт сөндіру жағдайларын қоспағанда барлық жағдайларда" өздерінің иеліктерінде әділдікті жүзеге асыруға рұқсат берілді, олар седрияның құзырында қалды. Патшалар дворяндарға өздерінің иеліктерінде ұсталған қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге немесе мүшелерін кесуге құқық берді. Ең ықпалды дворяндардың иеліктері округ соттарының құзыретінен де босатылды.

Жаңадан пайда болатын мемлекеттер

1382 жылы Людовик I қайтыс болғаннан кейін патша билігі тез сырғалды. Оның күйеу баласы, Люксембургтің Сигизмунды, 1387 жылдың басында оны патша етіп сайлаған аристократтармен ресми одаққа келді. Бастапқыда, оның жағдайы нашар болғанда, ол 150 патшалық қамалдың жартысынан астамын қолдаушыларына сыйлады, бірақ 15 ғасырдың басында билігін нығайтқанда бұл азайды. Оның жақындары шетелдіктер болды, бірақ ескі венгр отбасылары да оның кеңдік-жомарттығынан пайдаланды. Магнаттар деп аталатын ең бай дворяндар елді мекендерде әлеуметтік өмірдің маңызды орталықтарына айналған ыңғайлы қамалдар салды. Бұл бекінілген сарайларда әрқашан ресми қабылдаулар үшін зал мен жеке капелла болды. Сигизмунд патша кеңесіне жоғары лауазымда болмаған тіпті дворяндарды да үнемі шақырып тұрды. 1408 жылы ол өзінің ең адал қолдаушыларын марапаттау үшін жаңа рыцарлық орден – Аждаһа орденін құрды. Осман империясының кеңеюі 1390 жылдары оңтүстік шекараға жетті. 1396 жылы Никополға жақын жерде Осман империясына қарсы өткен үлкен крест жорығы апатты жеңіліспен аяқталды. Келесі жылы Сигизмунд қорғаныс жүйесін күшейту үшін Темешварда (қазіргі Румыниядағы Тимишоара) диета өткізді. Ол Алтын бұқаны бекітті, бірақ дворяндардың әскери міндеттерін шектеген және монархтарға қарсы тұру құқығын орнатқан екі шартсыз. Диета барлық жер иелерін өздерінің иеліктеріндегі әр 20 шаруа учаскесіне бір садақшыны патша әскерінде қызмет етуге міндеттеді. Сигизмунд өзінің одақтастығын сақтау үшін көршілес православиелік билеушілерге Венгрияда үлкен жерлер берді. Олар өздерінің иеліктерінде базилиандық монастырларын құрды. 1438 жылдың басында Сигизмундтың күйеу баласы Габсбург Альберті патша болып сайланды, бірақ ол патшалық кеңестің келісімімен маңызды шешімдер қабылдауға уәде берді. 1439 жылы ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Ладислав Постхумустың жақтастары мен бала патшаның қарсыласы Польшаның Владислав III-нің жақтастары арасында азамат соғысы басталды. Ладислав Постхумустың сайлаусыз Венгрияның қасиетті тәжімен тәжді кигенімен, диета тәжді жарамсыз деп жариялады, "патшалардың тәжі әрқашан мемлекет тұрғындарының еркіне байланысты, олардың келісімімен тәждің күші мен тиімділігі де орналасқан" деді. 1444 жылы Варна крест жорығы кезінде Османмен шайқас кезінде Владислав қайтыс болды, ал диета мемлекетті басқару үшін жеті бас капитанды сайлады. 1446 жылы талантты әскери қолбасшы Ян Хуньяди (1456 жылы қайтыс болды) жалғыз регент болып сайланды. 1440 жылдары диета кеңесші органнан заң шығарудың маңызды институтына айналды. Магнаттар әрқашан жеке қатысуға шақырылатын. Кішігірім дворяндар да диетаға қатысуға құқылы болды, бірақ көбінесе олар делегаттармен өкілдік етті, олар көбінесе магнаттардың туыстары болды.

Атаулы дворяндықтың пайда болуы және Трипартитум

Хуняди 1453 жылы Ладислав Постхумский оған Бистрицаның (қазіргі Румыниядағы Бистрица) саксон округін беріп, мәңгілік граф атағын тағайындағанда, Венгрия патшасынан мұрагерлік атақ алған алғашқы дворян болды. 1458 жылы патша болып сайланған Хунядидің ұлы Матиас Корвин де сол атақпен басқа дворяндарды марапаттады. Фюгеди 16 желтоқсан 1487 жылды «Венгриядағы магнаттардың иелігінің туған күні» деп атады, себебі осы күні қол қойылған келісімде 23 венгр «табиғи бароны» тізілген, олар мемлекеттік жоғары лауазымды тұлғалардан, «қызметтік барондардан» ерекшеленді. Корвиннің мұрагері Владислав II және оның ұлы Людовик II үкіметтеріндегі маңызды тұлғаларды барондық атақпен марапаттауды бастады. 15 ғасырдың екінші жартысында дворяндардың байлығындағы айырмашылық артты. Корвин 1490 жылы қайтыс болғанда, 30-ға жуық отбасы корольдік жердің төрттен бірінен астамына ие болды. Корольдіктегі жердің оннан бір бөлігі 55-ке жуық бай әулетке тиесілі еді. Басқа дворяндар жердің үштен бірін иеленді, бірақ бұл топқа 12-13 мың шаруа дворяндары кірді, олар бір жер телімін (немесе оның бір бөлігін) иеленді және жалға алушылары болған жоқ. Сеймдер шаруалардың жерлеріне салық төлеуін міндетті етті. Орташа магнаттар шамамен 50 ауылды иеленді, бірақ мұрагерлік жерді бөлісу аристократиялық отбасылардың кедейлеуіне әкелуі мүмкін. Отбасылық жоспарлау және ұрпақ тудырмау стратегиялары бірнеше буыннан кейін көптеген аристократиялық отбасылардың жойылуына соқтырды. 1498 жылы Сейм дәстүрлі құқықты жинастыруды бұйырды. 1541 жылы қайтыс болған Истван Вербечи 1514 жылы Сеймде заң кітабын ұсынды. Оның «Үш бөліктен тұратын Венгрия Корольдігінің дәстүрлі құқығы» қабылданбаған, бірақ ғасырлар бойы соттарда кеңес беру үшін пайдаланылды. Ол дворяндардың негізгі артықшылықтарын төрт пунктте баяндады: дворяндар тек монархтың билігіне бағынады және тек заңды сот процесінде ғана тұтқындалуы мүмкін; сонымен қатар, олар барлық салықтардан босатылды және егер патша олардың артықшылықтарына араласуға тырысса, қарсы тұруға құқылы болды. Вербечи сондай-ақ Венгрияның монарх басқаратын дворяндардың республикасы екенін айтты, барлық дворяндар «Венгрияның қасиетті тәжінің мүшелері» екенін мәлімдеді. Ол барлық дворяндардың заң алдындағы теңдігін баса көрсетті, бірақ «нағыз барондар» деп атаған корольдіктің жоғары лауазымды шенеуніктердің басқа дворяндардан заңды жағынан ерекшеленетінін мойындады. Ол сондай-ақ «тек атымен» барон атанған, бірақ олардың ерекше мәртебесін нақтыламаған ерекше топтың бар екенін айтты. Трипартитум рулық байланысты дворяндықтың негізгі бірлігі деп қарастырды. Дворян әкесі ұлдарына қатысты дерлік абсолютті билікке ие болды, оларды түрмеге қамауға немесе өзін кепіл ретінде ұсынуға құқылы болды. Оның билігі тек мүлігін ұлдарымен бөлген кезде ғана аяқталар еді, бірақ мүлікті бөлуді күштеп жүзеге асыру сирек кездесетін. «Туысқандық қанын сату» (яғни, туыстың «алдауымен, ашкөздігімен және адалсыздығымен» мұрадан айырылуы) ауыр қылмыс саналды және оның салдары – ар-намыстан айырылу және барлық мүліктің тәркіленуі болды. Трипартитумда бұл туралы нақты айтылмаса да, дворянның әйелі де оның билігіне бағынды. Ол күйеуінен некесін толыққанды орындаған кезде қалыңдық алды. Күйеуі қайтыс болса, оған ең жақсы аттар мен киімдер тиесілі болды. 1490 жылдары Батыс Еуропада азық-түлікке сұраныс күрт өсті. Жер иелері бағаның өсуінен пайда көруге тырысты. Олар шаруалардан еңбек қызметін талап етіп, иелік салығын азық-түлік түрінде жинауды бастады. Сеймдер шаруалардың еркін қозғалу құқығын шектеуге және олардың ауыртпалығын арттыруға бағытталған қаулылар қабылдады. Шаруалардың наразылығы 1514 жылдың мамыр айында күтпеген бүлікке ұласты. Көтерілісшілер помещиктік үйлерді басып алып, әсіресе Ұлы Венгрия жазығында ондаған дворяндарды өлтірді. Трансильвания воеводасы Дьёрдь Заполя 15 шілдеде Темешварда олардың негізгі әскерін талқандады. Дьёрдь Дожа және шаруалар соғысының басқа да көшбасшылары азаптап, өлімге кесті, бірақ көтерілісшілердің көпшілігі кешірім алды. Сейм шаруаларды топ ретінде жазалады, оларды мәңгілік құлдыққа кесті және еркін қозғалу құқығынан айырды. Сейм сондай-ақ крепостнойлардың әр апта сайын господарларына бір күндік еңбек қызметін көрсету міндеттемесін бекітті.

Үшжақты Венгрия

Османдықтар Мохач шайқасында патша әскерін талқан етті. Людовик II шайқас алаңынан қашқанда қаза тапты, ал екі үміткер – Иоанн Заполья мен Фердинанд Габсбург – патша болып сайланды. Фердинанд 1540 жылы Заполья қайтыс болғаннан кейін Венгрияны қайта біріктіруге тырысты, бірақ Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқаулы араласып, 1541 жылы Буданы басып алды. Сұлтан Запольяның жесірі Изабелла Ягеллонға (1559 жылы қайтыс болды) жас ұлы Иоанн Сигизмунд атынан Тиса өзенінің шығысындағы жерлерді басқаруға рұқсат берді. Оның шешімі Венгрияны үш бөлікке бөлді: Османдықтар орталық аймақтарды басып алды; Иоанн Сигизмундтың Шығыс Венгрия Корольдігі Трансильванияның тәуелсіз княздығына айналды; ал Габсбург монархтары солтүстік және батыс аймақтарды (немесе Корольдік Венгрияны) сақтап қалды. Көптеген ақсүйектер орталық аймақтардан бос аймақтарға қашып кетті. Шекараға жақын тұратын шаруалар Османдықтарға да, бұрынғы иелеріне де салық төледі. Патша әскеріне немесе магнаттардың сарайларына соғыста қаза тапқан ақсүйектердің орнына қарапайым халық жиі шақырылатын. Тұрақсыз [[Хаджуктар (Венгрия Корольдігі) ]] – негізінен қашқан шаруалар мен мүлігінен айырылған дворяндар – қорғаныс күштерінің маңызды бөлігіне айналды. Трансильвания князі Стефан Бочкай 1605 жылы жеті ауылға 10 000 хаджукты орналастырып, оларды салықтан босатты, бұл Венгрия тарихындағы «ең ірі ұжымдық абыройландыру» болды. Секель және саксон басшыларымен қатар, дворяндар Трансильваниядағы үш тектің (немесе мемлекеттік органдардың) бірін құрады, бірақ князьдердің билігіне сирек қарсы шыға алды. Корольдік Венгрияда магнаттар дворян құқықтарын сәтті қорғады, өйткені олардың кең иеліктері патшалық шенеуніктердің билігінен толығымен босатылды. Олардың поместьелері 1540 жылдары «венгр салты бойынша» (жер мен ағаштан жасалған қабырғалары бар) бекітілді. Корольдік Венгрияның дворяндары Габсбург монархтарына қарсы Трансильвания князьдерінің қолдауына да сене алды. Австриялық, чехиялық және венгрлік аристократтардың аралас некелері Габсбург монархиясында «ұлттық емес аристократияның» дамуына әкелді. Шетелдік аристократтар тұрақты түрде венгр азаматтығын алды, ал венгр дворяндары Габсбургтердің басқа аймақтарында жиі азаматтыққа қабылданды. Габсбург патшалары ең күшті магнаттарды 1530 жылдардан бастап барон сияқты мұрагерлік атақтармен марапаттады. Аристократтар Реформацияның таралуына қолдау көрсетті. Корольдік Венгрияның батыс аймақтарында көптеген дворяндар лютерандыққа көшті, бірақ Трансильванияда және басқа аймақтарда кальвинизм басым дін болды. Иоанн Сигизмунд унитариандық көзқарастарды қолдады, бірақ көптеген унитариан дворяндары 1600 жылдардың басында шайқастарда қаза тапты. Габсбургтар католиктік контрреформацияның берік жақтастары болып қалды және 1630 жылдары Корольдік Венгриядағы ең көрнекті аристократиялық отбасылар католиктік дінге көшті. Трансильванияның кальвинист князьдері өз діндәстерін қолдады. Габриэль Бетлен барлық кальвинист пасторларына дворяндық атақ берді. Патшалар мен Трансильвания князьдері қарапайым халықты үнемі абыройландырды, бірақ көбінесе оларға жер бермеді. Заңгерлер тек шаруалар егіс салған жердің иелері ғана толыққанды дворян деп есептелетінін мәлімдеді. Жері жоқ, тек абырой грамотасы бар қарулы дворяндар мен шаруа дворяндары салық төлеуді жалғастырды, олар «салық төлейтін дворяндар» деп белгілі болды. Дворяндық атақтарды қаржыға мұқтаж болған патшалардан сатып алуға болады. Жер иелері де шаруаларын абыройландырудан пайда көріп, олардың келісімі үшін ақы талап ете алды. 1608 жылы Корольдік Венгрияда Сейм ресми түрде екі палатаға бөлінді. Атаулы дворян отбасыларының барлық ересек еркек мүшелері Жоғарғы палатада орын алды. Кіші дворяндар округтердің жалпы жиналыстарында төменгі палатада өкілдік ету үшін екі-үш делегат сайлады. Хорватия және Славония магнаттары да Жоғарғы палатада орын алды, ал Хорватия және Славония сеймі (немесе диетасы) Төменгі палатаға делегаттар жіберді.

Бостандық және тәуелсіздік соғысы

1683 жылы Венада қасиетті Рим империясы мен Польша-Литва одағының әскерлері Осман империясын күйрете жеңді. 1686 жылы Османдықтар Будадан қуылды. Трансильвания князі Михаил I Апафи 1687 жылы Венгрия королі болған император Леопольд I-нің жоғарылығын мойындады. Буданың азаттығы үшін алғыс айтқан Сейм, өз бостандықтарын қорғау үшін монархқа қарсы тұру құқығын ақсүйектерден жойды. 1688 жылы парламент аристократтарға патшаның келісімімен fideicommissum деп аталатын арнайы сенім қорын құруға рұқсат берді. Aviticitas дәстүрлі түсінігіне сәйкес, мұрагерлік иеліктер сенім қорына жатпайды. Fideicommissum-дағы мүлік әрқашан бір адамға тиесілі болды, бірақ ол туыстарының лайықты күтімін қамтамасыз етуге жауапты болды. Орталық Венгрияның азат етуі жалғасты, ал Османдықтар 1699 жылы аумақтың жоғалғанын мойындауға мәжбүр болды. Леопольд қайта басып алынған аумақтардағы жерлерді бөлу үшін арнайы комитет құрды. Османдықтар басып алғанға дейін сол жерде иелік еткен ақсүйектердің ұрпақтары, ата-бабаларының жерлеріне құқығын растайтын құжаттарды ұсынуға міндетті болды. Егер олар құжаттарды ұсынса да, олар талап етілген мүліктің құнының оннан бірін және азат ету соғысының шығындарын өтеу ретінде төлеуге тиіс болды. Бұл талаптарға сай келетін ақсүйектердің саны аз болды, ал қайта алынған жерлердің жартысынан астамы шетелдіктерге бөлінді. Олар натурализацияланды, бірақ көптегендері Венгрияға бармады. Габсбург әкімшілігі Венгрияда жиналатын салықтардың мөлшерін екі есеге арттырды және дін қызметкерлері мен ақсүйектерден салықтардың үштен бірін (1,25 миллион флорин) талап етті. Палатин, князь Павел Эстерхази (1713 жылы қайтыс болды), монархты ақсүйектердің салық жүктемесін 0,25 миллион флоринге дейін азайтуға көндірді, бірақ айырмашылықты шаруалар төледі. Леопольд венгрлерге сенбеді, өйткені 1670 жылдары оған қарсы магнаттардың тобы сөз байласты. Венгриялық гарнизонның орнына жалдамалы әскерлер келді, олар жиі ауылды тонады. Монарх сонымен қатар кардинал Леопольд Карл фон Коллоничтің протестанттардың құқықтарын шектеу әрекеттерін қолдады. Он мыңдаған католик немістер мен православиелік сербтер қайта басып алынған аумақтарға қоныстанды. Испания мұрагерлік соғысының (1701–1715) басталуы наразы венгрлерге Леопольдқа қарсы көтерілуге мүмкіндік берді. Олар ең бай аристократтардың бірі, князь Франциск II Ракоци (1735 жылы қайтыс болды) бастаған. Ракоцидің тәуелсіздік соғысы 1703 жылдан 1711 жылға дейін созылды. Көтерілісшілер жеңіліске ұшыраса да, Сатмар шарты оларға жалпы кешірім берді және жаңа Габсбург монархы Карл III мемлекеттік дәрежелердің артықшылықтарын сақтауға уәде берді.

Ынтымақтастық және абсолютизм

Карл III 1723 жылы "Мажарстан Корольдігінің және оған қосылған бөліктердің, корольдіктердің және провинциялардың" құқықтарын қайта растады. Бұл оның қыздарының өзінен кейін билікке өту құқығын бекіткен Прагматикалық санкцияны қабылдауымен байланысты болды. 1728 жылы Венгрияға келген Монтескье патша мен парламент арасындағы қарым-қатынасты билік бөлінісінің жақсы үлгісі деп санады. Магнаттар жоғары лауазымдарды дерлік монополияға айналдырды, бірақ Венгрияның сотының канцеляриясы – патша әкімшілігінің жоғары органы, және ең маңызды әкімшілік кеңсе – лейтенанттар кеңесі де кішігірім ақсүйектерді жұмысқа алды. Патшаның "Каролина Резолюциясы" бойынша барлық үміткерлерді Қасиетті Марияға ант беруге міндеттегеннен кейін протестанттар мемлекеттік қызметтен шеттетілді. Сзатмар бейбіт шарты мен Прагматикалық санкция мажар ұлтының этникалық тегіне қарамастан, артықшылықты топтардан тұратындығын мәлімдеді, бірақ 18 ғасырдың басында этникалық принцип бойынша алғашқы пікірталастар орын алды. Заңгер Михай Бенчик Тренчин (қазіргі Словакиядағы Тренчин) қаласының тұрғындары парламентке делегаттар жібермеуі керек деп мәлімдеді, өйткені олардың ата-бабалары 890 жылдары жеңімпаз мажарларға мойынсұнуға мәжбүр болған. Діни қызметкер Ян Б. Магин этникалық словактар мен мажарлардың тең құқықтарына ие екенін дәлелдеп, жауап хат жазды. Трансильванияда Румын грек-католик шіркеуінің епископы барон Иноцентий Мику Клейн (1768 жылы қайтыс болды) 1737 жылы парламентте "Трансильваниядағы барлық румын ұлтының атынан" сөйлеуге тырысты, бірақ басқа делегаттар оның тек румындарға немесе румын халқына сілтеме жасай алатынын, румын ұлтының жоқ екенін айтқандықтан сөзін аяқтай алмады. Бес жылдан кейін ол румындарды этникалық негізде төртінші ұлт ретінде мойындауды талап етті. 1740 жылы Мария Тереза Карл III-нің орнын басып, Австрия мұрагерлік соғысына себеп болды. Ақсүйек делегаттары жаңа "патшасы" үшін өз "жандары мен қанын" беруге дайын екенін білдірді, ал ақсүйектердің жалпы жиналысын жариялау соғыстың басында маңызды рөл атқарды. Олардың қолдауына риза болған Мария Тереза венгр ақсүйектері мен монарх арасындағы байланысты нығайтты. Ол жас венгр ақсүйектері үшін Терезия академиясын және Корольдік венгр гвардиясын құрды. Екі институт та Ағарту дәуірінің идеяларын таратуға көмектесті. Франкмасондық, әсіресе магнаттар арасында танымал болды, бірақ франкмасондық ложалар лауазымы жоқ ақсүйектер мен маманға да ашық болды. Магнаттар мен кішігірім ақсүйектер арасындағы мәдени айырмашылықтар артты. Магнаттар Венадағы жазғы сарайлары мен Венгриядағы жаңадан салынған сәнді резиденциялары арасында жүріп, императорлық аристократияның өмір салтын қабылдады. Принц Миклош Эстерхази (1790 жылы қайтыс болды) атақты композитор Йозеф Гайднды жұмысқа алды. 1803 жылы қайтыс болған граф Янош Фекете, ақсүйектердің құқықтарын қорғаушы, француз философы Вольтерге хаттар мен дилетанттық өлеңдер жіберді. Граф Миклош Палффи (1773 жылы қайтыс болды) тұрақты армияны қаржыландыру үшін ақсүйектерге салық салуды ұсынды. Көптеген ақсүйектер өздерінің құқықтарынан бас тартуға дайын емес еді. Кішігірім ақсүйектер де дәстүрлі өмір салтын сақтап, ағаштан немесе саздан жасалған қарапайым үйлерде тұрды. Мария Тереза 1764 жылдан кейін парламентті шақырмады. Ол 1767 жылы патша жарлығымен жер иелері мен олардың крепостнойларының қарым-қатынасын реттеді. Оның ұлы және мұрагері Иосиф II, "қалпақ киген патша" деп мазақталды, өйткені ол тәж кию антына қатысудан жалтарды. Ол жергілікті әдет-ғұрыптарға қайшы келетін реформалар енгізді. Ол округтерді аудандарға ауыстырып, оларды басқаруға патшаның шенеуніктерін тағайындады. Ол сондай-ақ крепостнойлықты жойып, Трансильваниядағы румын крепостнойларының көтерілісінен кейін барлық шаруаларға еркін қозғалу құқығын берді. Ол 1784 жылы Венгрияда алғашқы халық санауын жүргізуді бұйырды. Оның мәліметтеріне сәйкес, ақсүйектер Венгрия Корольдігінің жеріндегі ерлер санының шамамен 4,5 пайызын құрады (Венгрияда 155 519 ақсүйек, Трансильванияда, Хорватияда және Славонияда 42 098 ақсүйек). Ақсүйектердің үлесі солтүстік-шығыс және шығыс округтерінде айтарлықтай жоғары (алты-он алты пайыз), ал Хорватия мен Славонияда (үш пайыз) төмен болды. "Жеті шабдалы ағашының ақсүйектері" немесе "сандал киетін ақсүйектер" деп мазақталған кедей ақсүйектер ақсүйектердің 90 пайызын құрады. Бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, ақсүйектердің жартысынан астамы 1550 жылдан кейін лауазым алған.

Ұлттық ояну

Реформашы ақсүйектер Француз революциясы туралы жаңалықты құлшыныспен қарсы алды. (1795) Адам және азамат құқықтары туралы декларацияны латын тіліне аударды, ал (1795) оның венгр тіліндегі аудармасын жариялады. Венгрия ақсүйектерін жұбату үшін Иосиф II 1790 жылы өлім төсегінде барлық реформаларын тоқтатты. Оның мұрагері Леопольд II Diet-ті шақырды және мемлекеттік қазынаның еркіндіктерін бекітті, Мажарстан өз заңдарымен басқарылатын «еркін және тәуелсіз» мемлекет екенін атап өтті. Франциядағы якобин терроры туралы хабарлар патшалық билікті күшейтті. 1795 жылы Хайночи және басқа да радикалды (немесе «якобин») ақсүйектер құпия қоғамдарда барлық жеңілдіктерді жою мүмкіндігін талқылағаннан кейін тұтқындалып, жазаланды немесе түрмеге қамалды. Diet Леопольдтің мұрагері Францисктің 1792 және 1811 жылдар аралығында талап еткен салықтар мен сарбаздарды мақұлдады. 1809 жылы ақсүйектердің соңғы жалпы жиыны жарияланды, бірақ Наполеон Гьор маңында ақсүйек әскерлерін оңай жеңді. Ауыл шаруашылығының гүлденуі жер иелерін қарыз алуға, жаңа жерлер сатып алуға немесе соғыс кезінде диірмендер құруға итермеледі, бірақ олардың көпшілігі 1814 жылы бейбітшілік орнағаннан кейін банкрот болды. Aviticitas тұжырымы кредиторлардың ақшаларын алуына және борышкерлердің мүлкін сатуына кедергі келтірді. Радикалды ақсүйектер 19 ғасырдың басындағы реформалық қозғалыстарда маңызды рөл атқарды. Гергели Берзевичи (1822 жылы қайтыс болған) жергілікті экономиканың артта қалуын шамамен 1800 жылдары шаруалардың жеке бастық құлдықтарына байланысты деп есептеді. Ференц Казинчи (1831 жылы қайтыс болған) және Янош Батсаньи (1845 жылы қайтыс болған) венгр тілінің жоғалуынан қорқып, тіл реформасын бастады. 1849 жылы қайтыс болған ақын Сándor Petőfi қарапайым адам болғандықтан, «Мадьяр билігі» атты өлеңінде консервативті ақсүйектерді сынайды, олардың көнешіл мақтанышы мен бос өмір салтын қарама-қарсы қойды. 1820-жылдардан бастап реформашы ақсүйектердің жаңа буыны саяси өмірге үстемдік етті. Граф Истван Сеченьи (1860 жылы қайтыс болған) жеке бастық еңбек міндеттемесін және мүліктік жүйені жоюды талап етті, «Біз, жақсы жер иелері, отанымыздың прогресі мен дамуына басты кедергіміз» деді. Ол Пресбург пен Пест қалаларында клубтар құрып, ат жарыстарын насихаттады, өйткені ол магнаттардың, кіші ақсүйектердің және қала тұрғындарының тұрақты кездесулерін ынталандырғысы келді. Сеченьидің досы барон Миклош Весселеньи (1850 жылы қайтыс болған) конституциялық монархия құруды және азаматтық құқықтарды қорғауды талап етті. Лайош Коссут (1894 жылы қайтыс болған) 1840 жылдары ең радикалды саясаткерлердің жетекшісі болды. Ол Diet пен округтердің жеңілдіктер алған топтардың институттары екенін және тек кең әлеуметтік қозғалыс ғана Венгрияның дамуын қамтамасыз ете алатынын мәлімдеді. Ағарту дәуірінің соңынан бастап ұлттық сана халық тілімен байланысты болды. Немец романтикалық философы Иоганн Готфрид Хердердің (1803 жылы қайтыс болған) кіші халықтардың үлкен тілдік топқа сіңіп кетуі туралы болжамдары тілдік ұлтшылдықтың өрбуіне түрткі болды. Этностық венгрлер халықтың шамамен 38 пайызын құраса да, венгр тілінің ресми қолданылуы 18 ғасырдың соңынан бастап кеңейді. Коссут елдің бостандығын қалайтындардың барлығы венгр тілін үйренуі керек деп мәлімдеді. Ал словак Людовит Штур (1856 жылы қайтыс болған) мажар ұлты көптеген ұлттардан тұратынын және олардың адалдығын олардың тілдерін ресми қолдану арқылы нығайтуға болатынын мәлімдеді. Граф Янко Драшкович (1856 жылы қайтыс болған) хорват тілінің Хорватия мен Славонияда латын тілінің орнын ресми тіл ретінде алмастыруын ұсынды.

Революция және неоабсолютизм

1848 жылғы төңкерістер туралы хабар Пестке 1848 жылдың 15 наурызында жетті. Жас зиялылар барлық азаматтарға тең азаматтық құқықтарды талап ететін «Он екі тармақ» деп аталатын радикалды бағдарлама жариялады. Граф Лайос Баттиани (1849 ж. қайтыс болды) Венгрияның бірінші премьер-министрі болып тағайындалды. Парламент тез арада «Он екі тармақтың» көп бөлігін қабылдап, Фердинанд V оларды сәуір айында бекітті. Сәуір заңдары ақсүйектердің салықтан босатылуын және авитцитасты жойды, бірақ магнаттардың 31 fideicommissa сақталды. Жерді жалға алған шаруаларға жерлері берілді, бірақ жер иелеріне өтемақы төленуі тиіс болды. Ересек еркектердің төрттен бір бөлігіне, яғни егістік жері немесе қалалық мүлігі 300 флориннен кем емес бағаланғандарға парламенттік сайлауда дауыс беру құқығы берілді. Ақсүйектердің округтік сайлаудағы эксклюзивті құқығы расталды, әйтпесе этникалық азшылықтар көптеген округтердегі жиналыстарды оңай басып ала алатын еді. 5 шілдеде өткен жалпы сайлаудан кейін жиналған жаңа парламент мүшелерінің шамамен төрттен бір бөлігін ақсүйектер құрады. Словак делегаттары мамыр айында өткен жиналыста барлық этникалық азшылықтарға автономия беруді талап етті. Румын делегаттарының кездесуінде де ұқсас талаптар қабылданды. Фердинанд V-тің кеңесшілері Хорватияның баны (немесе губернаторы) барон Йосип Елачичті (1859 ж. қайтыс болды) қыркүйек айында Венгрияға шабуыл жасауға көндірді. Жаңа тәуелсіздік соғысы басталды және венгр парламенті 1849 жылдың 14 сәуірінде Габсбургтер әулетін тақтан түсірді. Ресейдің Николай I легитимисттік жақта қолдау көрсетті және орыс әскерлері венгр армиясын жеңіп, оны 13 тамызда капитуляциялауға мәжбүр етті. Венгрия, Хорватия (және Славония) және Трансильвания Австрия империясына жеке аймақтар ретінде қосылды. Жаңа император Франц Иосифтің кеңесшілері Венгрияның тарихи құқықтарын жоғалтқанын жариялады және консервативті венгр аристократтары оны ескі конституцияны қалпына келтіруге көндіре алмады. Габсбургтерге адал болған ақсүйектер жоғары лауазымдарға тағайындалды, бірақ көптеген жаңа шенеуніктер империяның басқа провинцияларынан келді. Ақсүйектердің басым көпшілігі пассивті қарсылық көрсетті: олар мемлекеттік басқаруда лауазымдарға тағайындалмады және императорлық жарлықтарды орындауға үндемей кедергі келтірді. 1854 жыл шамасында Зала округының дворяны Ференц Деак (1876 ж. қайтыс болды) олардың жетекшісіне айналды. Олар жоғары тұруын сақтап қалуға тырысты, бірақ олардың көп бөлігі келесі онжылдықтарда жергілікті шаруалар немесе ұсақ буржуазияға сіңіп кетті. Ал, магнаттар, барлық жердің шамамен төрттен бір бөлігіне иелік ете отырып, дамып келе жатқан банк секторынан өздерінің меншіктерін жаңғырту үшін қаржы жинауға оңай мүмкіндік алды.

Австрия-Мажарстан

Диак пен оның ізбасарлары үлкен державалар Австрия империясының ыдырауын қолдамайтынын білген. Австрияның 1866 жылғы австрия-пруссия соғысындағы жеңілісі патша мен Деак партиясы арасындағы жақындасуды үдетті, нәтижесінде 1867 жылғы австрия-венгр келісіміне қол жеткізілді. Венгрия және Трансильвания біріктірілді, ал Венгрияның автономиясы Австрия-Венгрияның қос монархиясы шеңберінде қайта орнатылды. Келесі жылы хорват-венгр келісімі Венгрия мен Хорватияның одағын қалпына келтірді, бірақ ішкі істер, білім беру және сот салаларында Хорватия саборының құзыретін қамтамасыз етті. Келісім дәстүрлі саяси элитаның беделін арттырды. Жалпы сайлауда халықтың шамамен алты пайызы ғана дауыс бере алды. 1867 жылдан 1918 жылға дейін премьер-министрлердің жартысынан астамы және министрлердің үштен бірі магнаттардан тағайындалды. Парламент мүшелерінің көпшілігі жер иелерінен құралды. Қалалық мәслихаттардағы орынның жартысы ең көп салық төлеушілерге берілді. Ақсүйектер де мемлекеттік басқаруда үстемдік етті, себебі ондаған мыңдаған мүсір ақсүйектер министрліктерде немесе мемлекеттік теміржолдар мен почта мекемелерінде жұмыс істеді. Олар мадьяризацияның жақтастары болды және аз ұлттардың тілдерін қолдануға қарсы тұрды. Эмигрант аристократ баронесса Эмма Орчи (1947 жылы қайтыс болды) өзінің романдарын Ұлыбританияда ағылшын тілінде жазды. 1868 жылы жұмыстан айырылудан қорқып, шаруалар Абадсалоктағы Орчи үйінің өртеп жіберген кезде ол ата-анасымен бірге Венгриядан кеткен болатын. Оның алғашқы романы, "Қызыл қызыл" (Стан Лидің айтуынша, "суперқаһарман" деп аталатын алғашқы кейіпкерді бейнелейтін) 1905 жылы жарық көрді. Кемінде 500 мың теңгелік мүліктің иесі болған ақсүйектер ғана өркендеген деп есептелді, бірақ осындай мүліктердің саны тез азайды. Магнаттар кішігірім ақсүйектердің банкроттығынан пайдаланып, сол кезеңде жаңа мүліктер сатып алды. Магнаттардың жер байлықтарын сақтауына мүмкіндік беретін жаңа fideicommissa құрылды. Аристократтар банктер мен компаниялардың директорлар кеңесіне тұрақты түрде тағайындалды. Яһудилер қаржы және өнеркәсіп секторларының дамуының негізгі қозғаушы күші болды. 1910 жылы еврей бизнесмендері компаниялардың жартысынан астамының және банктердің төрттен үш бөлігінің иесі болды. Олар сондай-ақ жерді сатып алып, 1913 жылға қарай аралықтағы мүліктердің бес бөлігінің бірін иеленді. Ең көрнекті еврей буржуазиясы ақсүйектерге ие болды, ал 1918 жылы еврей тегінен 26 аристократиялық және 320 ақсүйек отбасы болды. Олардың көпшілігі христиан дініне көшті, бірақ басқа ақсүйектер оларды өздерінің теңдесі ретінде қарастырмады.

Революциялар мен контрреволюция

Бірінші дүниежүзілік соғыс 1918 жылы Австрия-Мажарстанның таралуына әкелді. Астер революциясы – солшыл либералды Тәуелсіздік партиясы, Социал-демократиялық партия және Радикалды Азаматтар партиясының қозғалысы Карл IV-ті 31 қазанда радикал граф Михай Каролийді (өл. 1955) премьер-министр етіп тағайындауға көндірді. Төменгі палата өзін таратып, Венгрия 16 қарашада республика деп жарияланды. Венгрияның Ұлттық кеңесі жер реформасын қабылдады, онда жер иелігінің ең ірі көлемі белгіленді және жергілікті шаруалар арасында артық жерді бөлу туралы шешім қабылданды. Каролийдің мұрагерлік иеліктері банктерге кепілге берілген еді, ол реформаны бірінші болып іске асырды. Одақтас державалар Румынияға жаңа аумақтарды басып алуға рұқсат берді және 1919 жылғы 26 ақпанда Корольдік венгр армиясын Тисаға дейін дерлік кері шегінуге бұйырды. Каролий отставкаға кетті және Венгрия Коммунистік партиясының жетекшісі Бела Кун (өл. 1938) 21 наурызда Венгрия Кеңес Республикасының құрылуын жариялады. 20 жұмыстан астам қызметкер жұмыс істейтін барлық жеке компаниялар мен барлық иеліктер мемлекеттік меншікке алынды. Болшевиктер румындардың басып кіруін тоқтата алмады және олардың басшылары 1 тамызда Венгриядан қашып кетті. Ұзаққа соқпаған уақытша үкіметтен кейін, 6 тамызда индустриалды Иштва́н Фридрих (өл. 1951) одақтас державалардың қолдауымен коалициялық үкімет құрды. Большевиктердің ұлттандыру бағдарламасы тоқтатылды. Венгрияның Социал-демократиялық партиясы 1920 жылдың басында жалпы сайлауға бойкот жариялады. Венгрияның жаңа бір палаталы диетасы Венгрия монархиясын қалпына келтірді, бірақ Габсбургтерді қалпына келтірмеді. Оның орнына кальвинист ақсүйек Миклош Хорти (өл. 1957) 1920 жылғы 1 наурызда регент болып сайланды. Венгрия 4 маусымдағы Трианон шартында өзінің аумағының үштен екі бөлігінен астамын және халқының 60 пайыздан астамын (соның ішінде этникалық венгрлердің үштен бір бөлігін) жоғалтқанын мойындауға мәжбүр болды. Хорти ешқашан патша тағына отырғызылмағандықтан, ол дворяндық тағайындамаларын бере алмады, бірақ ол жаңа орден – Батырлық орденін құрды. Оның мүшелері «витез» («батыр») мұрагерлік атағын алды. Оларға сондай-ақ жер участалары берілді, бұл «орта ғасырлық жер иелігі мен тәжге қызмет ету арасындағы байланысты» жаңартты (Брайан Картледж). Трансильванияның екі аристократы, графтар Пал Телеки (өл. 1941) және Иштван Бетлен (өл. 1946) соғыстар аралық кезеңдегі ең ықпалды саясаткерлер болды. 1918–1919 жылдардағы оқиғалар оларды тек жер иелері билеген «консервативті демократия» ғана тұрақтылықты қамтамасыз ете алатынына сендірді. Көптеген министрлер мен парламент мүшелерінің көпшілігі ақсүйектер еді. Егіс жерінің 8,5 пайызына дейін консервативті аграрлық реформа енгізілді, бірақ жерлердің үштен бір бөлігі шамамен 400 магнаттық отбасылардың иелігінде қалды. 1926 жылы екі палаталы парламент қайта құрылды, жоғарғы палатада аристократтар, прелаттар және жоғары лауазымды шенеуніктер басымдық құрды. 1920-1930 жылдары антисемитизм жетекші идеология болды. Университеттерге еврей студенттерін қабылдауды шектеген еврей квотасы заңы қабылданды. Фидель Палффи (өл. 1946) – ұлттық социалистік қозғалыстың жетекші тұлғаларының бірі, бірақ көптеген аристократтар «кішкентай офицерлер мен үй шаруашылықтарының» радикализмін жек көреді. Венгрия 1941 жылғы сәуірде Югославияға қарсы күштердің басып кіруіне қатысып, маусымның соңында Касса бомбалануынан кейін Кеңес Одағына қарсы соғысқа қосылды. Венгрияның соғыстан шығуынан қорқып, нацистік Германия 1944 жылғы 19 наурызда «Маргарет» операциясы аясында елді басып алды. Жүз мыңдаған еврейлер мен он мыңдаған рома жергілікті биліктің көмегімен нацистік концлагерлерге жіберілді. Еврей тегінен шыққан ең бай бизнес магнаттары өздерінің және туыстарының өмірін сақтау үшін өз компаниялары мен банктерінен бас тартуға мәжбүр болды.

Венгрияның ақсүйектерінің құлдырауы

Кеңес Қызыл Армиясы Венгрия шекарасына жетіп, 1944 жылдың 6 желтоқсанына дейін Ұлы Венгрия жазығын басып алды. Аймақтың қалалары мен ауылдарының делегаттары Дебреценде Уақытша Ұлттық Ассамблея құрды, ол 22 желтоқсанда жаңа үкіметті сайлады. Ассамблеяда үш көрнекті антинацистік аристократтың өкілдігі болды. Уақытша Ұлттық Үкімет көп ұзамай жер реформасын және барлық "антидемократиялық" заңдарды жоюды уәде етті. Соңғы неміс Вермахты әскерлері 1945 жылдың 4 сәуірінде Венгриядан шығып кетті. Имре Надь (1958 ж.қ.), коммунистік Ауыл шаруашылығы министрі, 1945 жылдың 17 наурызында жер реформасын жариялады. 500 мың теңгеден асатын барлық иеліктер тәркіленді, ал кішігірім мүлік иелері жердің белгілі бір мөлшерін сақтап қалуға мүмкіндік алды. Картледж атап өткендей, жер реформасы ақсүйектерді жойып, "феодализм элементтерін жойды, ол Венгрияда Еуропаның басқа елдеріне қарағанда ұзақ сақталған". Румыния мен Чехословакияда да ұқсас жер реформалары енгізілді. Екі елде де этникалық венгр аристократтары соғыс қылмыскерлері деп айыпталып, өлім жазасына немесе түрмеге кесілді. Венгрия аристократтары 1945 жылдан кейін өздерінің иеліктерін тек Бургенландта (Австрияда) ғана сақтап қалды. Кеңес әскери билігі 1945 жылдың соңында жалпы сайлауды және коалициялық үкімет құруды бақылады. Жаңа парламент 1946 жылдың 1 ақпанында Екінші Венгрия Республикасын жариялады. 1946 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, ерлердің 75 пайызы мен әйелдердің 66 пайызы ақсүйек атақтарын қолдануға қарсы болды. Парламент барлық ақсүйек дәрежелерін және олармен байланысты стильдерді жою туралы заң қабылдады, сондай-ақ оларды пайдалануға тыйым салды. Жаңа заң 1947 жылдың 14 ақпанында күшіне енді.

Бейресми дворяндар

Коммунистер 1947-1949 жылдар аралығында үкіметті толық бақылауға алды, ал 1949 жылдың 20 тамызында Венгрия “халық республикасы” деп жарияланды. Аристократтар “сынып жаулары” деп жарияланып, олардың көпшілігі “әлеуметтік лагерьлерге” – Ұлы Венгрия жазығындағы егістікте жұмыс істеуге мәжбүр етілген еңбек лагерлеріне – қамалды. 1950 және 1951 жылдары ел ішінде жаппай жер аударылулар болды. 1951 жылдың мамыр-шілде айлары аралығында екі ай ішінде барлық аристократтар Будапешттен шығыс Венгрияның, негізінен Хортобаги аймағындағы, сирек қоныстанған ауылдарға интернатталды. Соңғы есеп деректері бойынша 9 герцог, 163 граф, 121 барон және 8 рыцарь абыройлы адам – барлығы 301 аристократ және олардың отбасылары осы кезеңде астанадан жер аударылды. Жер аударылғандарға өздеріне бөлінген ауылдың шекарасынан шығуға тыйым салынды және олар полицияның үнемі бақылауында болды. Олардан мүліктері мен азаматтық құқықтары алынды, сайлауға қатысуға тыйым салынды. Олардың көпшілігі мемлекеттік шаруашылықтарда шектеулі негізде ауыл шаруашылығында қол жұмысына қатыса алды, бірақ олардың тапшылығы үнемі болды. Кейбір солшыл аристократтар жаңа режиммен ынтымақтасуға тырысты, бірақ коммунистік басшылар оларға сенбеді. Хрущев отының салдарынан интернатталғандарға еңбек лагерлерінен шығуға рұқсат берілді, бірақ олардың бұрынғы үйлеріне оралуға мүмкіндік болмады. Коммунистік тарихшылар 1956 жылғы коммунизмге қарсы сәтсіз венгр төңкерісі кезінде аристократтардың басты рөлін дәлелдеуге тырысқанымен, аз ғана аристократ белсенді түрде қатысты. 1956 жылғы көтерілістің басылуынан кейін көптеген аристократтар елден кетіп қалды. 1960 және 1970 жылдары аристократиялық тегі бар адамдар негізінен жұмысшы мамандықтарында жұмыс істеді, ал олардың балалары 1962 жылға дейін университеттерде оқу үшін арнайы рұқсат алуы керек болды. Ресми кемсітушілік жойылғанмен, бұрынғы аристократтар жоғары лауазымдарға сирек тағайындалатын. Петер Эстерхази (өл. 2016 ж.) коммунистік режимнің соңғы онжылдықтарында танымал жазушы болды. Коммунистік бір партиялық жүйе 1980 жылдардың соңында құлдырады, ал 1989 жылы Венгрия республика болып жарияланды. Демократиялық дәуірдің алғашқы премьер-министрі Йозеф Анталл (1993 ж. қайтыс болды) Венгрияға оралған аристократтарға мемлекеттік басқарудағы лауазымдарды ұсынды, бірақ аристократия бұрынғы беделін қайта алмады. Бұрынғы мүлікті қайтару 1990 жылдардың басында көптеген жаңа демократиялық елдерде маңызды саяси мәселе болды. Венгрияда мүлікті қайтару мүмкін болмады, өйткені бұрын тәркіленген көптеген мүлік коммунистік режимнің соңғы жылдарында жекешелендірілген болатын. Оның орнына бастапқы иелері мен олардың ұрпақтарына ақшалай өтемақы төленді, бірақ оның мөлшері шамамен 70 000 АҚШ долларына дейін шектелді. Ал Чехословакияда мүлікті қайтарудың ең тиімді әдісі заттай қайтару болды, ал бастапқы иелері Румыния мен Польшада да заттай қайтаруды талап ете алды. Венгрия аристократтары Румыниядағы бұрынғы мүліктерінің бір бөлігін қайтарып алды, ал кем дегенде бір венгр асыл отбасы реституция процесінде Чехия, Польша және Словакиядағы мүлікті иеленді. Мысалдарға Фугадтағы (Циугузель, Румыния) Банффилердің бұрынғы қасқасын қайта алған Фаркас Банффи және Миклошвар мен Сепсикорешпаттактағы (Миклошоара мен Валеа Кришулуи, Румыния) ата-бабаларының қазбаларын басып алған Тибор Калноки жатады. Калнокилер сондай-ақ Чехия, Польша және Словакияда бұрын тәркіленген мүлікті қайтарып алды. Асыл тегін және атағын көрсетуге тыйым салатын венгр заңы жойылған жоқ, ал Венгрияның Конституциялық соты 2009 және 2010 жылдары бұл тыйым салу 1949 жылғы қайта қарастырылған Венгрия Конституциясына толық сәйкес келетінін мәлімдеді. 2010 жылдың желтоқсан айында оңшыл “Йоббик” тобының екі мүшесі тыйым салуды алып тастау туралы жоба ұсынды, бірақ олар оны екі аптадан кейін кері қайтарып алды. Бұрынғы аристократ Янош Ньяри бастамасымен 1994 жылы Будапештте асыл тегі бар адамдар үшін жеке клуб – Венгрия асыл отбасыларының қауымдастығы құрылды. 2007 жылы қауымдастық Еуропа дворяндары комиссиясының мүшесі болды.

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялаған, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик редакциялаған грек мәтіні, Ромилли Дж. Х. Дженкинстің ағылшын тіліне аудармасы) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Симон Кеза: Мажарлардың іс-қимылдары (Ласло Веспреми мен Франк Шаер редакциялаған және аударған, Женё Сюцтің зерттемесімен) (1999). CEU Press. Даңқты Венгрия Корольдігінің үш бөлімді дәстүрлі құқығы (1517) (Жанош М. Бак, Петер Баньо және Мартин Ради редакциялаған және аударған, Ласло Петердің кіріспе зерттемесімен) (2005). Чарльз Шлакс, кіші; Орталық Еуропа университетінің Ортағасырлық зерттеулер кафедрасы. Ортағасырлық Венгрия Корольдігінің заңдары, 1000–1301 (Жанош М. Бак, Гьёрги Бонис, Джеймс Росс Суини аударған және редакциялаған, Андор Цизмадияның бұрынғы басылымдары туралы мақаласымен, Екінші қайта қарастырылған басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Чарльз Шлакс, кіші баспасы.