Кіріспе
Англо-ирланд ақыны және сарай адамы сэр Джон Денхам (1614 немесе 1615 – 19 наурыз 1669) – англо-ирланд ақыны және сарай адамы. Ол Корольдің құрылыстарының бас инженеры қызметін атқарды және Вестминстер аббаттығында жерленген.
Sir John Denham FRS (1614 or 1615 – 19 March 1669) was an Anglo Irish poet and courtier. He served as Surveyor of the King's Works and is buried in Westminster Abbey.
Ерте өмір
Денхам Ирландияның Дублин қаласында, Ирландия қазынашылығының бас бароны сэр Джон Денхам мен оның екінші әйелі, Гаррет Мурдың қызы Элеонора Мур және оның әйелі Мэри Коллидің қызы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Лондон қаласында туған; кейін отбасы Суррейдегі Эгам қаласына қоныстанды. Оның анасы ол шамамен бес жасқа толғанда босанғанда қайтыс болды. Ол Оксфорд университетінің Тринити колледжінде және Лондондағы Линкольн қонақүйінде білім алды. Ол оқуда жақсы нәтиже көрсетпеді, сонымен қатар, үлкен ойын-сауыққа құмарлығымен белгілі болды, бұл оның әкесіне үлкен уайым тудырды. Тринитиде білімін аяқтағанына ешқандай дәлел жоқ.
Некелер
Ол 1634 жылы Глостерширдің бай отбасынан шыққан Энн Коттонға үйленді, одан үш баласы болды: жас кезінде қайтыс болған бір ұл және ересек жасқа жеткен екі қыз. 1665 жылы ол екінші рет Маргарет Брукқа (1642-1667) үйленді, ол сэр Уильям Брук пен оның екінші әйелі Пенелопа Хиллдің қызы және көрнекті мемлекет қайраткері Эдвард Расселдің, Орфордтың 1-ші графының жарты қарындасы еді. Оның бақытсыз екінші некесі көптеген әңгімелерге себеп болды, ал 1667 жылы Маргареттің күрт қайтысы оны улаған деген кең таралған, бірақ негізсіз күдік тудырды. Оның бірінші әйелі бай отбасынан шыққан, бірақ ол оның ақшасын тез жұмсап кеткендей көрінеді. Оның құмар ойындарынан болған шығындары бірнеше мың фунт стерлингке жетті, дегенмен 1630 жылдары ол өзін түзетуге тырысты. 1639 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Эгамдағы отбасылық мүлікті мұраға алды. Ол тағы да құмар ойындарға беріліп, қайтадан бірнеше мың фунт жоғалтты.
Азаматтық соғыс
Денхам өзінің корольдік ұстанымы үшін азап шекті. Ағылшын азаматтық соғысы кезінде ол Суррейдің жоғары шерифі (1642 жылға) және Фарнхэм қамалының губернаторы болып тағайындалды. Фарнхэм Парламент күштерінің қолына тез түсті, ал Денхэм тұтқын ретінде Лондонға жіберілді, бірақ көп ұзамай босатылды. Ол келесі бес жылды Оксфордта өткізді, онда Карл I-нің сеніміне ие болды. 1646 жылғы бейбіт келіссөздері сәтсіз аяқталғанда Парламент оны патша кеңесінен шеттетуге тиіс адамдардың бірі деп атады. 1648 жылы ол эмиграциядағы король сарайына қосылды және келесі төрт жылды шетелде өткізді. 1652 жылы Англияға оралғанда, оның жерлері сатылып кеткенін көрді. Біраз уақыт бойы ол жақындап қалған кедейлікте болды, Пемброктың 5-ші графы Филипп Герберттің қорғауына ие болғанға дейін. Оның Лондонға жиі баратынына алаңдаған билік оған елордадан жиырма мильден астам қашықтықта тұратын жерді таңдауды бұйырды, одан шығуға рұқсат берілмеді. Ол Бьюри Сент-Эдмундс қаласына қоныстанды. Джон Обри осы кезеңдегі бір оқиғаны жазды, ол Денхамның өткірлігі мен жомарттығын көрсетеді: «Азаматтық соғыс кезінде ақын Джордж Уизерс, Парламентке сэр Джон Денхамның Егхамдағы жерін сұрады, себебі ол парламенттік әскерде атты әскердің капитаны болған. Ол тұтқынға алынып, патшаға қарсы жазғандықтан өміріне қауіп төнді. Сэр Джон Денхэм патшаға барып, оны аспауын өтінді, себебі Джордж Уизерс тірі болғанда Англиядағы ең нашар ақын бола алмайды».
1660 жылдан кейін
1661 жылы Денхем Ескі Сарум парламентінің депутаты болды, 1663 жылғы 20 мамырда Корольдік қоғамның мүшесі болып қабылданды және Бат орденінің рыцары атанды. Ол өтемақы ретінде тартып алынған мүліктері үшін үлкен жерлер алды. Шамамен 1665 жылы ол Пикадиллидегі алғашқы Берлингтон үйін салды немесе салуға тапсырыс берді. Қайта орналасудан кейін Денхем корольдік құрылыстарды қадағалаушы болып тағайындалды, бұл, әрине, оның бұрынғы саяси қызметтерінің нәтижесі болды, ал архитектуралық қабілеттерінің емес. Иниго Джонстың орынбасары болған Джон Уэбб, сөзсіз, осы лауазымды атқаруға лайықты болды, "Денхем мырза, көптеген ақсүйектер сияқты, сәулет теориясы туралы білімді болса да, тәжірибесі жоқ және басқа біреуді жұмысқа алуға мәжбүр" деп шағымданды. Ол жеке өзі ешбір ғимаратты жобалағандығына дәлел жоқ, бірақ ол тиімді әкімші болған сияқты; алайда, ол өзінің үйі – Берлингтон үйін жобалауға қатысқан болуы мүмкін. Джон Уэбб 1664 жылы Денхемнің орынбасары болып тағайындалды және Денхемнің жұмысын Гринвичте (1666 жылдан бастап) және басқа жерлерде атқарды.
Маргарет Брукпен екінші неке
1665 жылы Денхам Маргарет Брукпен бақытсыз екінші некеге тұрды. Ол өзінен отыз жас кіші, әдемі жас әйел болды және болашақ король Джеймс II-мен ашық қарым-қатынаста болды. Әйелінің осы әрекеті күйеуінің қынжылуына себеп болды. Ол бұрынғы әйелі Годита Прайс (Сэр Герберт Прайстың қызы, Шаруашылық меңгерушісі) сияқты "жасырын түрде жүрмей, ашық түрде мойындалғым келеді" деп мәлімдеді, патшалық сүйікті ретінде танылуды талап етті. 1667 жылғы қаңтарда қысқа аурудан кейін қайтыс болғанда, Денхамның оған уланған шоколад беріп өлтіргені туралы әңгіме тарады, осы туралы Сэмюэл Пепис та айтты. Бірақ жасалған сараптамада удың ізі табылмады, ал ол өткен жылы ауыр сырқатқа шалдыққан еді. Дегенмен, Джеймс, оның әйелі Энн Хайд және оның қарындасы леди Рочестер сияқты басқа да бірнеше күдіктілердің есімдері айтылды.
Соңғы жылдары, өлімі және балалары
Соңғы жылдары оны деменция құршап алды. Ол ұзақ уақыттан бері ақылдан безген деп айтылып келді, бұл жағдай көбінесе оның даулы некесіне және кейін Лондон халқының оған деген ашу-ызасына байланысты болды, олар оны кісі өлтіруші деп есептеді, содан кейін ол дерлік оқшауланды. Денхамның санасы нашарлағандықтан, 1669 жылдың наурыз айында II Карл Кристофер Ренді Денхамның "бірден-бір орынбасары" етіп тағайындауды өтінді; екі аптадан кейін Денхам қайтыс болғаннан кейін Рен оның орнына Корольдің инспекторы болып тағайындалды. Денхам Вестминстер аббаттығының Ақындар бұрышына жерленді. Оның әйелінің өліміне қатысы туралы халықтың күдігі өмірінің соңына дейін сақталды. Одан қыздары аман қалды: 1675 жылы сэр Томас Арден Прайсқа үйленген, бірақ баласыз қайтыс болған Елизавета және Халнакердің сэр Уильям Морлиге үйленген Анна, олардың екі ұлы жас кезінде қайтыс болды, ал қызы Мэри Дербидің 10-шы графы Джеймс Стэнлиге үйленді, бірақ олардан тірі ұрпақ қалмады.
Шығармалары
Денхам өзінің әдеби жолын "Софи" (1641) трагедиясымен бастады, бірақ оны еске түсіретін шығарма – "Купердің төбесі" (1642) поэмасы. Бұл – ағылшын тіліндегі жергілікті жер сипаттамасына арналған алғашқы өлең, ол Суррейдегі Эгамдағы үйі маңындағы Темза аңғарының көрінісін суреттейді. Денхам осы өлеңнің көптеген нұсқаларын жазды, олар Азамат соғысының саяси және мәдени құлшыныстарын көрсетеді. Гилфилан Денхам мен оның замандасы Эдмунд Уоллер туралы: "Денхам да, Уоллер де ұлы ақындар болған жоқ; бірақ олар өте жақсы тармақтар мен шумақтар жазды, сонымен қатар қазіргі заманғы өлең өнері мен поэтикалық тілге елеулі әсер етті, сондықтан олар британдық әншілердің қатарында құрметті орынға ие" деп жазды. Ол Сэмюэл Джонсоннан да жоғары баға алды, ол Денхамның өлеңдерін кейбір сөздердің қолданылуын мысалға келтіру үшін пайдаланды; бірақ қазір оған бұрынғыдан қарапайым орын берілген.