Хұсрау II-нің әйелі Шириннің тарихы

Кіріспе

Хосров II-нің әйелі

Ширин (شیرین; 628 жылы қайтыс болды) – Сасани әміршісі Хосров II-нің әйелі. Хосровтың әкесі IV Хормизд қайтыс болғаннан кейін болған төңкерісте Бахрам Шобин атты генерал парсы империясының билігін қолға алды. Ширин Хосровпен бірге Римнің Сириясына қашып кетті, онда олар Византия императоры Маврикийдің қорғауында өмір сүрді. 591 жылы Хосров империяны қайта басқару үшін Парсыға оралды, ал Ширин патшайым атанды. Ол өзінің жаңа беделін Ирандағы христиан азшылықтарын қолдау үшін пайдаланды, бірақ саяси жағдай оны мұны жасырын түрде жасауға мәжбүр етті. Бастапқыда ол Шығыс шіркеуінің мүшесі болған, бірақ кейіннен Антиохияның миафизит шіркеуіне, қазір Сирия православие шіркеуі деп аталатын шіркеуге қосылды. 602–628 жылдардағы Византия-Сасани соғысы кезінде Сасанилер Иерусалимді басып алғаннан кейін Иса Мәсіхтің нағыз айқыш ағашын тартып алып, оны астанасы Ктесифонға жеткізді, онда Ширин осы айқыш ағашты сарайына алды. Ол қайтыс болғаннан көп уақыт өткен соң Ширин парсы әдебиетінде адал сүйікті және әйелдің үлгісі ретінде маңызды кейіпкерге айналды. Ол «Шахнаме» және Низами Гянджевидің (1141–1209) «Хосров және Ширин» романында кездеседі, сондай-ақ көптеген басқа да еңбектерде еске алынады. Оның әдебиеттегі толыққанды әңгімесі оның өміріндегі санаулы тарихи фактілерге көп ұқсамайды, бірақ оның христиан діні мен күйеуінің қазасынан кейінгі қиындықтары, сондай-ақ Хосровтың таққа қайта оралғанға дейін болған жер аударылуы оқиғаның бір бөлігі болып қалады. Олардың алғашқы кездейсоқ кездесуінен бастап, Хосров оның кім екенін білмейтін кезде, олардың махаббаты көптеген бұрылыстар мен қиындықтарға толы болды, олар көбінесе бір-бірінен алыс болып, оқиғаның басым бөлігін құрады. Хосровтың ұлы оны өлтіргеннен кейін, ол Ширинге үйленуді талап етеді, бірақ ол өзін-өзі өлтіру арқылы одан бас тартады.

Шығу тегі

Шириннің тегі белгісіз. VII ғасырдағы армян тарихшысы Себеостың (661 жылдан кейін қайтыс болған) мәлімдемесіне сәйкес, ол Оңтүстік-Батыс Ирандағы Хузистаннан шыққан. Дегенмен, екі сириялық жылнамасында ол "арамейлік", яғни Бет-Арамай аймағынан екені айтылады. Персия тарихшысы Мирхванд (1498 жылы қайтыс болған) оның Хосров II жас кезінде жиі баратын парсы үйінде қызметкер болғанын хабарлайды. 11 ғасырдағы Фардоусидің (1019/1025 жылы қайтыс болған) "Патшалар кітабы" (Шахнаме) эпопеясы, Орта парсы мәтіні "Патшалар кітабы" (Хвадай Намаг) негізінде жазылған, Шириннің Хосров II Византия империясына қашқан кезде оған үйленгенін көрсетеді. Бұл мәліметтердің ешқайсысы бұрынғы дереккөздермен расталмаған, бұл олардың кейінірек пайда болған аңыздар екенін көрсетеді. VII ғасырдың басындағы византиялық тарихшы Теофилакт Симокатта Хосров II-мен бірге қашқан екі әйелдің есімдерін атамайды. Шириннің армян екендігі туралы дәстүр кейінірек қалыптасқан болып көрінеді.

Неке

Ширин туралы ең алғашқы дерек Евгрий Сколастиктің «Екклезиастикалық тарихында» кездеседі. Онда Хосров II-нің Ресафадағы қасиетті Сергий ғибадатханасына жіберген хаты сақталған. 592-593 жылдары жазылған бір жазбада былай делінген: «Мен [Хосров II] Берамисте болғанда, уа, киелі, Сираның жүкті болуына көмектесуіңді сұрап жалбарындым. Өйткені Сира христиан, ал мен – мұсылман емес едім, және заңдарымыз христиан әйел алуға тыйым салады, бірақ саған деген жақсы сезімімнің арқасында, оның жайында заңды ескермедім және әйелдерімнің арасында оны ерекше жақын тұтып, қадірлеймін. Сондықтан, уа, киелі, оның жүкті болуын тілеуге шешім қабылдадым және егер Сира жүкті болса, оның киетін айқышыңды сенің қастерлі киелі үйіңе жіберуге ант бердім. Осы себепті, мен де, Сира да осы айқышты саған деген құрмет ретінде сақтап, оның орнына төрт мың төрт жүз теңгеден аспайтын бес мың теңге жіберуге келістік. Осы тілек пен ниетімді ойлағаннан бастап, Росохосронға жеткенге дейін он күн өткен жоқ, сен, уа, киелі, менің лайықтылығым үшін емес, мейірімділігің үшін түнгі көріністе маған көрініп, үш рет Сираның жүкті боларын айттың, ал мен сол көріністе үш рет: «Жарайды» дедім». Шириннің римдік (византиялық) тегі Себеостың айтуынша, дұрыс емес: «Хосровтың, олардың магиялық дініне сәйкес, көптеген әйелдері болды. Ол христиан әйелдерін де алды, және оның Ширін есімді өте әдемі христиан әйелі болды, ол Xuzhastan жерінен шыққан, Bambish, патшайымдардың патшайымы [tiknats' tikin]. Ол патшаның ордасына жақын жерде монастырь мен шіркеу салдырды, сонда діни қызметкерлер мен дьякондарды орналастырып, сарайдан жалақы мен киімге ақша берді. Ол алтын мен күміспен шашқандай төкті. Батыл, басын тік ұстап, патша сарайында Құдай сөзін уағыздады, және патшаның ең биік сиқыршыларының ешқайсысы христиандар туралы тіс жарып сөйлеуге батыл болмады. Бірақ, уақыт өте, оның өлімі жақындағанда, христиан дініне өткен көптеген сиқыршылар түрлі жерлерде шейіт болды». Хузистан хроникасы, 680 жылы Хузистаннан (Иран) шыққан ассириялық христиан жазған, Себеостың армянша еңбегінің сирияша нұсқасы ретінде сипатталады. Біз Католикос Ишо Яхб II мен парсы патшасы Хосров II арасындағы қарым-қатынас туралы оқимыз. Парвез (590-628): «Ишо Яхб өмір бойы патшаның өзі және оның екі әйелі – арамалық Ширин мен римдік Мэримен құрметпен қабылданды». (Теодор. Nöldeke: Die von Guidi herausgegebene syrische Chronik, Wien 1893, p. 10). Сеерт (Сирт) хроникасы – Персия мен Таяу Шығыстағы Шығыс шіркеуінің жазған, мүмкін, біздің заманымыздың 9-шы ғасырындағы, автор аты аталмаған тарихи мәтін. Бұл мәтін христиан шіркеуінің діни, әлеуметтік және саяси мәселелерін қарастырады, оның басшылары мен белгілі мүшелерінің тарихын баяндайды. LVIII. Хосрау Парвездің тарихы, Хормизд ұлы: «Хосрау, Мориске алғыс айтып, шіркеулерді қайта тұрғызуға және христиандарды құрметтеуге бұйрық берді. Ол өзіне Марияға (Мәриямға) арналған екі шіркеу, ал Бейт-Лашпар елді мекенінде әйелі Ширинге, арамалыққа арналған үлкен шіркеу мен қамал салдырды». (Patrologia Orientalis, VII том, Fascicule 2, Histoire Nestorienne (Chronique de Séert), Seconde Partie (1), Mgr Addai Scher, Париж 1911 жылы жариялаған және аударған, Париж: Firmin Didot 1950 ж., 467-бет). Хосров өзінің сүйіктісі Шириннің есімімен аталған бірнеше қалалар құрды, соның ішінде қазіргі Қаср-е Ширин қаласы, яғни Шириннің сарайы.

The earliest source mentioning Shirin is the Ecclesiastical history of Evagrius Scholasticus, where she is mentioned as "Sira". It preserves a letter sent by Khosrau II to the shrine of Saint Sergius in Resafa. One dated to 592/593 includes the following passage: "At the time when I [Khosrau II] was at Beramais, I begged of thee, O holy one, that thou wouldest come to my aid, and that Sira might conceive: and inasmuch as Sira was a Christian and I a heathen, and our law forbids us to have a Christian wife, nevertheless, on account of my favourable feelings towards thee, I disregarded the law as respects her, and among my wives I have constantly esteemed, and do still esteem her as peculiarly mine." "Thus I resolved to request of thy goodness, O Saint, that she might conceive: and I made the request with a vow, that, if Sira should conceive, I would send the cross she wears to thy venerable sanctuary. On this account both I and Sira purposed to retain this cross in memory of thy name, O Saint, and in place of it to send five thousand staters, as its value, which does not really exceed four thousand four hundred staters. From the time that I conceived this request and these intentions, until I reached Rhosochosron, not more than ten days elapsed, when thou, O Saint, not on account of my worthiness but thy kindness, appearedst to me in a vision of the night and didst thrice tell me that Sira should conceive, while, in the same vision, thrice I replied, It is well." The Roman (Byzantine) ancestry of Shirin is contradicted by Sebeos: "[Xosrov], in accordance with their Magian religion, had numerous wives. He also took Christian wives, and had an extremely beautiful Christian wife from the land of Xuzhastan named Shirin, the Bambish, queen of queens [tiknats' tikin]. She constructed a monastery and a church close to the royal abode, and settled priests and deacons there allotting from the court stipends and money for clothing. She lavished gold and silver [on the monastery]. Bravely, with her head held high she preached the gospel of the Kingdom, at court, and none of the grandee mages dared open his mouth to say anything—large or small—about Christians. When, however, days passed and her end approached, many of the mages who had converted to Christianity, were martyred in various places." The Khuzistan Chronicle, written by an Assyrian Christian from Khuzestan [Iran] probably in 680 is described as the Syriac counterpart of the Armenian work of Sebeos. We read about the relationship between the Catholicos Isho Yahb II and the persian king Khosrau II. Parvez (590 628) : "Isho Yahb was treated respectfully throughout his life, by the king himself and his two christian wives Shirin the Aramean and Mary the Roman". (Theodor. Nöldeke: Die von Guidi herausgegebene syrische Chronik, Wien 1893, p. 10)

The Chronicle of Séert (Siirt) is an anonymously authored historiographical text written by the Church of the East in Persia and the Middle East, possibly as early as the 9th century AD. The text deals with ecclesiastical, social, and political issues of the Christian church giving a history of its leaders and notable members. LVIII. History of Khosrau Parvez, son of Hormizd "Khosrau, by gratitude for Maurice, ordered to rebuild churches and to honor the Christians. He built himself two churches for Marie (Maryam) and a large church and a castle in the country of Beth Lashpar for his wife Shirin, the Aramean." (Patrologia Orientalis, Tome VII. Fascicule 2, Histoire Nestorienne (Chronique de Séert), Seconde Partie (1), publiée et traduite par Mgr Addai Scher, Paris 1911, Published Paris : Firmin Didot 1950 p. 467.) Khosrow created several cities named after his lover Shirin, including the modern city Qasr e Shirin, which means palace of Shirin.