Кіріспе

Ұлы жазықтың түпкілікті американдық тайпасы – мандандар ғасырлар бойы қазіргі Солтүстік Дакота аймағында өмір сүрген. Олар Форт-Бертольд резервациясының үш біріккен тайпасының құрамына кіреді. Мандандардың шамамен жартысы әлі де резервация аумағында тұрады, ал қалғаны АҚШ және Канадада таралған. Мандандар тарихи тұрғыдан Жоғарғы Миссури өзенінің екі жағалауында, сондай-ақ Жүрек және Бышақ өзендерінің салаларында – қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Дакотада қоныстанған. Сиу тілінің бір тармағы – манда тілінде сөйлейтін олар, отырықшы, егісшілік мәдениетін дамытты. Олар орталық алаңды қоршап тұрған, диаметрі шамамен 12 метр болатын үлкен, дөңгелек пішіндес, топырақ үйлерден тұратын тұрақты ауылдарды салған. Үйлерде аналық желі бойынша есептелетін отбасылар тұрған. Мандандар ірі сауда халықтары болды, олар бизон еті мен майына айырбастап, әсіресе жүгерінің мол өнімін басқа тайпалармен саудалаған. Азық-түлік – басты сауда тауары болған, бірақ олар жылқы, қару-жарақ және басқа да тауарлармен де сауда жасаған.

Халық саны

18 ғасырдың басында манда халқының саны 3600 адамды құрады. Еуропалықтармен кездесуге дейін олардың саны 10 000–15 000 адамға жететіні болжанып отыр. 1781 жылы кеңінен тараған шешек індетінен халқы қырылып, бірнеше ауылды тастап кетуге мәжбүр болды, сондай-ақ Хидаца тайпасының қалдықтары да олармен бірге ауылдардың азайып кеткен санында қосылды. 1836 жылы 1600-нан астам толыққанды манда болды, бірақ 1836–37 жылдардағы тағы бір шешек індетінен кейін 1838 жылға қарай бұл сан 125-ке дейін төмендеді деп есептелді. 20 ғасырда халық қалпына келе бастады. 1990 жылдары Үш Біріккен Тайпаға 6000 адам тіркелді. Мандалар өздерін атау үшін әртүрлі автонимдерді қолданды: Нумакаки (Nųmą́khų́·ki) (немесе Rųwą́ʔka·ki) ("көптеген адамдар") – бұл атау белгілі бір ауылға немесе топқа шектелмеген. Бұл есім 1837–1838 жылдардағы шешек індетінен бұрын қолданылған. Глория Джахода "Көз жасының ізінде" олар өздерін "Құсайды халқы" деп те атайтынын айтады. Джордж Кэтлин мандалар (немесе өздерін "құсайды халқы" деп атайтын See pohs kah nu mah kah kee) дейді.

Шығуы және ерте тарихы

Мандандардың нақты шығу тегі мен ерте тарихы белгісіз. Тілшілердің алғашқы зерттеулері манда тілі қазіргі Висконсин штатындағы Хо Чунк немесе Виннебаго халқының тілімен тығыз байланысты болуы мүмкін екеніне дәлел келтірді. Ғалымдар мандандардың ата-бабалары бір кездері Висконсин аймағына қоныстанған болуы мүмкін деп болжайды. Бұл ойды олардың ауызша тарихы растауы мүмкін, ол олардың шығыс аймақтан, көлдің маңында келгенін айтады. Кейбір этнологтар мен мандандарды зерттейтін ғалымдар, басқа сиуан тілінде сөйлейтін адамдар сияқты (мүмкін, хидатсаларды қоса алғанда), олар қазіргі Огайодағы Миссисипи өзенінің ортасы мен Огайо өзенінің аңғарлары аймағынан шыққан деген теорияға қосылады. Егер бұл жағдай болса, мандандар солтүстікке қарай Миссури өзені аңғарына және оның саласы - қазіргі Солтүстік Дакотадағы Харт өзеніне көшіп барған болар еді. Бұл жерде еуропалықтар алғашқы рет тарихи тайпамен кездесті. Бұл көші-қон, мүмкін, VII ғасырда, бірақ, бәлкім, біздің заманымыздың 1000 жылы мен XIII ғасырдың арасында, жүгері өсіру қабылданғаннан кейін болған деп есептеледі. Бұл климаттың үлкен өзгеруі кезінде болды, бұл олардың ауыл шаруашылығы өндірісіне қолайлы болатын жылы және ылғалды жағдайды жасады. Олар Харт өзенінің жағалауына жеткеннен кейін бірнеше ауыл құрды, олардың ең үлкені өзеннің сағасында орналасқан. Археологиялық зерттеулер мен жерді суретке түсіретін радарлар уақыт өте келе осы ауылдардың қорғаныс шекарасының өзгергенін көрсетті. Халық саны азайып кеткен сайын, олар кішігірім аумақтарды қоршап тұратын жаңа орлар мен қоршауларды салды. Double Ditch Village деп аталатын ауыл Миссури өзенінің шығыс жағалауында, қазіргі Бисмарк пайда болған жердің солтүстігінде орналасқан. Бұл жерді 300 жыл бойы бұзылған мандандар басқарған. Қазіргі таңда бұл жерде олардың қоныстары мен сусыздалған жүгері сақталатын кен орындары бар. Бұл атау ложалар аумағынан тыс жерде салынған екі қорғаныс траншеясынан алынған. Мұндағы және Миссури өзенінің бойындағы басқа жерлерде бекіністердің құрылысы адамдар бір-біріне азық-түлік іздеп шабуыл жасаған құрғақшылық кезеңдерімен байланысты екені анықталды. Осы уақыт аралығында хидатса халқы да осы аймаққа қоныс аударды. Олар сиуан тілінде де сөйлейді. Мандандар хидатса тайпасы мандандармен кездескенге дейін көшпелі тайпа болған, олар оларды тұрақты ауылдар құруға және ауыл шаруашылығын дамытуға үйреткен. Мандандар топтарға бөлінді. Нуптади (аудармасы жоқ) ең үлкен тілдік топ болды. Мандандар біртіндеп өзеннің жоғарғы жағына көшкен және XV ғасырда қазіргі Солтүстік Дакотаға біріктірілген. 1500 жылдан бастап шамамен 1782 жылға дейін мандандар халқының және ықпалының ең жоғары деңгейіне жетті. Олардың ауылдары тығыздықтың артуын, сондай-ақ мықты бекіністерді көрсетті, мысалы, Хафф ауылы. Онда 115 үлкен ложа бар еді, онда 1000-нан астам адам тұратын. Топтар өзен бойымен 18 ғасырдың аяғына дейін, олардың саны талма және басқа да індеттерге байланысты құлдырағаннан кейін жиі қозғалмайды. Ол Мандандарға сапарын бастамас бұрын өлтірілді. Манданға келген алғашқы еуропалық 1738 жылы француз-канад саудагері Сиер де ла Верендри болды. Мандандар оны өздерінің ауылына алып барды, бірақ оның қайда екені белгісіз. Оның сапары кезінде 9 қамалды ауылда 15000 адам тұратын, олардың барлығы 1000-ға жуық үй болған. 1796 жылы мандандарға уэльс зерттеушісі Джон Эванс келді. Көптеген еуропалық американдықтар бұл шалғай аймақтарда Уэльс индеецтері бар деп сенді, бұл туралы кеңінен жазылған миф. Эванс Сент-Луиске екі жыл бұрын келген болатын, ал бір жыл бойы түрмеде болғаннан кейін, оны испан билігі Миссуридің жоғарғы бөлігін картаға түсіру экспедициясына жетекшілік етуге жалдаған. Эванс 1796 - 97 жылдардағы қысты мандандармен өткізді, бірақ уэльстік ықпалдың ешқандай дәлелін таппады. 1797 жылдың шілдесінде ол доктор Сэмюэл Джонсқа: "Миссуриді 1800 миль аралығында барлап, картаға түсіргеннен кейін және Тынық мұхиттың осы жағында 35-49 градус кеңдіктегі үндістермен қарым-қатынас жасағаннан кейін мен сізге Уэльс үндістері сияқты адамдар жоқ екенін айта аламын" деп жазды. Солтүстікке қарай ағылшын және француз канадалықтары 1794-1800 жылдары Хидаца мен Мандан ауылдарына дейін жиырмадан астам тері саудасы экспедицияларын жүргізді. 1804 жылы Льюис пен Кларк тайпаға келгенде, мандандардың саны талма эпидемиясы мен Ассинибоин, Лакота және Арикараның соғысып жатқан топтары салдарынан едәуір азайды. (Келесіде олар Арикарамен Лакотаға қарсы қорғану үшін бірікті.) Тоғызыншы ауыл 1780-ші жылдары Миссуридің екі жағындағы екі ауылға бірікті. 1825 жылы мандандар Аткінсон О'Фаллон экспедициясының басшыларымен бейбітшілік шартына қол қойды. Шарты бойынша мандандар АҚШ үстемдігін мойындауға, АҚШ аумағында тұратындарын мойындауға және АҚШ-қа сауданы басқару және реттеу құқығын беруге міндетті болды. Мандандар мен АҚШ армиясы ашық соғысқа ешқашан қатыспаған. 1832 жылы суретші Джордж Кэтлин Форт Кларк маңындағы мандандарға сапар жасады. Кэтлин мандандардың өмірінен көріністерді, сондай-ақ басшылардың портреттерін, оның ішінде Төрт Аю немесе Ма то тох пе суреттеді. Оның шеберлігі Төрт Аюды қатты әсер етті, ол Кэтлинды еуропалық тегіндегі алғашқы адам ретінде қасиетті жылдық Окипа рәсімін көруге шақырды. 1833 және 1834 жылдардың қыс айларында Вид-Нойвидтен князь Максимилиан және швейцар суретшісі Карл Бодмер мандандармен бірге тұрды.

Колумбқа дейінгі еуропалық байланыс туралы болжамдар

18 ғасырда мандандардың үйлерінің ерекшеліктері, діні және тайпа мүшелерінің кейде кездесетін физикалық белгілері – мысалы, көк және сұр көздер, сондай-ақ шаш түсінің ашық болуы – Колумбтан бұрынғы еуропалықтармен байланыс мүмкіндігі туралы пікірлерді тудырды. Кэтлин мандандардың 1170 жылы Уэльстен Америкаға көшіп келген ханзада Мадок және оның ізбасарларының ұрпақтары екеніне, яғни халық ауыз әңгімелеріндегі "Уэльс үнділері" екеніне сенді. Бұл көзқарас сол кезде танымал болғанмен, кейін көптеген ғалымдар оны жоққа шығарды. Хьялмар Холанд Жоғарғы Миссури өзеніндегі мандандар арасындағы "сары" шашты үндістердің пайда болуын норвегиялықтардың қалдықтарымен араласу арқылы түсіндіруге болады деп ұсынды. Кенсингтон рун тасын зерттеуде антрополог Элис Бек Кехоу бұл және басқа да тарихи сілтемелерді, "сыртқы" адамдармен Колумбтан бұрынғы байланыстарды көрсететіндей болғандықтан, рун тасы мәселесіне "байланыссыз" деп бағалады. Мысалы, хочунк (виннебаго) тайпасының батыры "Қызыл мүйіз" және оның "қызыл шашты алыптармен" кездесуі туралы әңгіме. Археолог Кен Федер Американың орталық аймағында викингтердің болғанын және олардың саяхаттағанын көрсететін ешқандай материалдық дәлел табылмағанын мәлімдеді.

Ұлт аралық соғыс 1785-1845 жылдар

Сиукстер 1785 жылы Нуптади атты мандандар ауылына шабуыл жасап, өртеп жіберді. Окипа рәсімінде қолданылатын "құбыжықтар" сақталды. "Нуптади ауылы Сиукстермен өртелген кезде, - дейді мандандардан шыққан Скеттеркорн, - құбыжықтар су шығарып, оларды қорғады". Сиу солтүстік жазықтардағы үстемдік позициясын нығайта берді. "Шайенн жауынгері" және Лакота одақтасы Джордж Бенттің сөздері бойынша: "Сиу Миссуриге көшіп, осы екі тайпаға шабуылдай бастады, соңында мандандар мен ристер [Арикаралар] бизон аулау үшін жазыққа баруға дерлік батыл болмады". Арикара үндістері де кейде мандандардың қарсыластары болды. Төрт Аюдың інісін өлтірген Арикараларға кек алуы туралы аңыз бар. Мандандар Митутанка ауылының айналасына қоршау салып, қауіп болғанда оны қорғады. Ірі шайқастар болды. "Біз елу киіз үйді (Сиу) қираттық. Келесі жазда соғыс жасаған отыз адам қаза тапты", - дейді 1835-1836 жылдардағы Манданың қысқы есебі, Баттерфляй. Үлкен соғыс жасаған топ Янктонай Сиукстерімен тоқтатылды. 1839 жылдың 9 қаңтарында Янктон Сиу үндістері Митутанканы, қазір онда Арикаралар мен бірнеше Мандалар тұрады, өртеп жіберді. "Өткен жылы шешек тайпаның барлық [Манда] бөлігін жойып жіберуге жақын болды, ал Сиулар ауылды өртеп, қирату жұмысын аяқтады". 1845 жылы Хидацалар шамамен 20 шақырымға солтүстікке көшіп, Миссури өзенін кесіп өтіп, "Балық тырнақшасы" ауылын салды. Көптеген Мандалар ортақ қорғаныс үшін қосылды.

1837-1838 жылдардағы шаян ауру эпидемиясы

Мандандар алғаш рет 16 ғасырда шешекпен ауырып, содан бері әрбір бірнеше онжылдықта осындай індеттерге ұшырады. 1837-1838 жылдары аймақты тағы бір шешек індеті шарлады. 1837 жылдың маусым айында Америкалық тері компаниясының пароходы Сент-Луис қаласынан Миссури өзенімен батысқа қарай жүзіп кетті. Оның жолаушылары мен саудагерлері мандан, хидатса және арикара тайпаларын жұқтырды. Сол кезде екі ауылда шамамен 1600 адам тұрған. Індет мандандардың 90%-ын өлтіріп, олардың елді мекендерін жойды. Рудың барлық мүшелері, соның ішінде екінші басшы Төрт Аю да қайтыс болды. Тірі қалғандардың саны 27-ден 150-ге дейін, ал кейбір дереккөздер 125 адамды құрайды деп есептейді. 1845 жылы аман қалғандар жақын маңдағы тірі қалған хидатса тайпасымен бірігіп, өзеннің жоғарғы ағысына көшті, онда олар Балық тырнақшасы сияқты ауылды құрды. Мандандар оларды пароход пен Форт Кларкпен байланысты ақ адамдар жұқтырды деп сенді. Төрт Аю басшысы ауру кезінде: «Қара жүректі иттер тобы мені алдады, мен әрдайым бауырларым деп есептегендер, менің ең жаман жауым болып шықты» деді. Фрэнсис Шардон 1834-1839 жылдардағы Форт Кларктегі күнделігінде Gros Ventres (яғни хидатса) тайпасы «барлық ақтардан кек алуға ант етеді, өйткені шешек осы жерге S [team] B [oat] арқылы әкелінді» деп жазды. (Chardon, Journal, 126-бет). Оқиғаның ең алғашқы егжей-тегжейлі зерттеуінде, «Америкалық Батыс Жұрттарының тері саудасы» (1902) еңбегінде Хирам М. Читтенден эпидемияға Америкалық тері компаниясын кінәлады. Ауруға ұшыраған тайпалардың ауызша дәстүрлері ақтардың аурудың себепкері болғанын мәлімдейді. Р. Г. Робертсон «Шируші бет: Шешек және американдық үндістер» кітабында «Сент-Питер» пароходының капитаны Пратты эпидемия басталғаннан кейін жолаушылар мен экипажды карантинге жатқызбағаны үшін кінәлайды, ол алдын ала жоспарланған геноцидке кінәлі емес, бірақ мыңдаған бейкүнә адамдардың өліміне себепкер болды. Заң бойынша оның қылмысы – қылмыстық немқұрайлылық. Бірақ барлық өлім-жұлымды, мандандардың толықтай жойылуын және аймақ шеккен қорқынышты азапты ескере отырып, «қылмыстық немқұрайлылық» деген атау тым жұмсақ, мұндай қорқынышты салдарға әкелген әрекетке лайық емес. 1836 жылғы эпидемия кезінде американдықтарға шешек жұқтырудың қасақана болғанын айтқан кейбір ғалымдар бар, соның ішінде 1987 жылы Энн Ф. Раменофски: «Variola Major киім-кешек сияқты ластанған заттар арқылы тарауы мүмкін. 19 ғасырда АҚШ әскері үндістер мәселесін шешу үшін американдықтардың түпкі тұрғындарына, әсіресе жазық тайпаларына, ластанған жамылғыларды жіберді». Үндістер ісі жөніндегі комиссар вакцинаны мандандарға жіберуден бас тартты, оларды қорғауға лайық деп санамады. Кейбір деректерде бір үнділік «Сент-Питер» кемесіне жасырын кіргені және жұқтырған жолаушыдан жамылғы ұрлап, осылайша індеттің басталуы туралы әңгіме айтылады. Тарихшылар да, замандастары да осы оқиғаның көптеген нұсқаларын ойдан шығарылған, ақ қоныс салушылардың үндістерді жер аударудағы кінәсін жеңілдету үшін жасалған туынды деп сынады. Б. А. Манн «Бұл жамылғы оқиғасы кейіннен құрастырылды және оған сенуге болмайды» деп атап өтті. Сауда және саяхат үлгілерін ескере отырып, адамдардың жұқтыруына көптеген мүмкіндіктер болды, өйткені бұрынғы, сондай-ақ ауыр эпидемияларда да осындай жағдайлар болған.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр

Мандандар 1851 жылғы Форт-Ларами келісімінің қатысушылары болды. Олар Хидатса және Арикарамен бірге Харт-Ривердің солтүстігінде өзара келісімшарт аймағын бөлісті. Көп ұзамай Лакота және басқа Сиу тайпаларының аң аулау топтарына жасаған шабуылдары Мандандарға келісім аймағында қауіпсіздікке қол жеткізуді қиындатты. Олар АҚШ әскерінің араласуын сұрады және Лакота үстемдігінің аяқталуына дейін осындай көмекке үміттене берді. Келісімге қарамастан, Мандандар АҚШ әскерінен шамалы ғана қорғаныс алды. 1862 жылдың жазында Арикара тайпасы Мандан және Хидатса тайпаларына қосылып, Жоғарғы Миссуридегі «Балық ілмегі» ауылында орналасты. Үш тайпаның барлығы Лакота және басқа Сиу тайпаларының жиі шабуылдарынан кейін келісімшарт аймағынан оңтүстікке қарай, Миссури өзенінен тыс жерге қоныс аударуға мәжбүр болды. 1862 жылдың соңына дейін, кейбір Сиу индейлері «Балық ілмегі» ауылының бір бөлігін өртеп жіберді. 1874 жылдың маусым айында «Балық ілмегі» ауылының жанында «үлкен соғыс» болды. Полковник Джордж Армстронг Кастер Мандандарға шабуыл жасаған үлкен Лакота әскерін тоқтатуға күш жеткізбеді, бірақ «Мандандарды ақтар сияқты қорғау керек» делінді. Лакоталар бес Арикара және бір Манданды өлтірді. Бұл шабуыл Лакотаның Үш тайпаға жасаған соңғы шабуылдарының бірі болды. Мандандар 1862 жылы Арикара тайпасымен бірікті. Осы кезде «Балық ілмегі» ауылы аймақтағы сауданың маңызды орталығына айналды. Бірақ 1880 жылдарға қарай ауыл тасталып кетті. 19 ғасырдың екінші жартысында Үш Біріккен тайпа (Мандан, Хидатса және Арикара) өздерінің иеліктерінің бір бөлігін біртіндеп жоғалтты. 1851 жылғы Форт-Ларами келісімінде осы тайпалардың бірлескен меншігіндегі 12 миллион акр (49 000 км²) жер мойындалды. 1870 жылдың 12 сәуіріндегі атқарушы бұйрық бойынша Форт-Бертольд резервациясы құрылды, соның нәтижесінде федералды үкімет Үш Біріккен тайпаның 8 миллион акр (32 000 км²) жері бар екенін мойындады. 1880 жылдың 1 шілдесіндегі тағы бір атқарушы бұйрық тайпаларды резервация шекарасынан тыс жатқан 7 миллион акр (28 000 км²) жерден айырды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

ХХ ғасырдың басында үкімет көбірек жерді иеленді; 1910 жылға қарай резервация 900,000 акрға (3600 км²) дейін азайтылды. Бұл жер Солтүстік Дакота штатының Данн, Маккензи, Маклин, Мерсер, Маунтрейл және Уорд округтерінде орналасқан. 1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заңға сәйкес, бұл заң тайпаларды өз үкіметтерін қалпына келтіруге ынталандырды, мандандар ресми түрде хидаца және арикара тайпаларымен бірікті. Олар өкілдік үкіметті сайлау үшін конституция жасады және федералды деңгейде мойындалған Үш Біріккен Тайпаны құрды, ол Мандан, Хидаца және Арикара ұлты деп белгіленді. 1951 жылы АҚШ Әскери инженерлік корпусы Миссури өзенінде Гаррисон бөгетін салуға кірісті. Су тасқынын бақылау және суару мақсатымен салынған бұл бөгет Сакакавеа көлін құрады. Ол Форт Бертольд резервациясының бір бөлігін, соның ішінде Форт Бертольд және Эльбовудс ауылдарын, сондай-ақ көптеген басқа ауылдарды суға батырды. Бұл ауылдардың бұрынғы тұрғындары көшіріліп, олар үшін Жаңа қала салынды. Жаңа қала орын аударған тайпа мүшелері үшін салынғанмен, су басқан жерлердің жоғалуы резервацияның әлеуметтік және экономикалық негіздеріне елеулі зиян келтірді. Су тасқыны резервацияның шамамен бір төртінші бөлігін алып кетті. Бұл жерлер олардың экономикасы дамыған ең құнарлы егіс алқаптарының бірі болды. Мандандардың басқа жерлері осы деңгейде құнарлы және ауыл шаруашылығына жарамды болған жоқ. Бұған қоса, су тасқыны халық үшін қасиетті мәні бар тарихи ауылдар мен археологиялық ескерткіштерді жойды.

Үйлер мен ауылдар

Мандандар бірнеше отбасының бірге тұратын ерекше, үлкен, дөңгелек пішіндес саз үйлерімен белгілі болды. Олардың тұрақты елді мекендері осы үйлерден құралған. Әйелдер салып, күтіп ұстаған әр үй дөңгелек пішіндес, күмбез тәрізді шатыры және күмбездің жоғарғы жағында түтін шығаруға арналған төртбұрышты тесігі болған. Төрт тіреу үйдің каркасын ұстап тұрды. Олардың қасына ағаш қадалар орнатылып, сырты қамыс пен бұтақтардан тоқылған кілеммен жабылды, содан кейін сабан мен топырақпен қапталып, ішкі кеңістікті жауын-шашыннан, ыстықтан және суықтан қорғады. Үй соншалықты берік болғандықтан, көптеген ересектер мен балалар оның шатырына отыра алатын. Кіреберісінде суықтан және басқа да ауа райынан қорғау үшін кеңейтілген портик сияқты құрылым болды. Ішкі бөлігі төрт үлкен тіреудің айналасында салынған, олардың үстіне көлденең арқалықтар орнатылып, шатыр тұрғызылған. Бұл үйлерді тайпаның әйелдері жобалап, салып, меншікке алған, ал меншік әйелдер желісі бойынша беріліп отырған. Әдетте диаметрі 12 метр болатын үйлерде 30-40 адамға дейін, бірнеше туысқан отбасылар тұратын. Жас жігіт үйленген кезде әйелімен бірге анасы мен қарындастары тұратын үйге көшіп өтетін. Әдетте ауылдарда 120-ға жуық үй болған. Бүгінде мандандар заманауи тұрғын үйлерде тұрады. Ауылдар көбінесе орталық алаңның айналасында орналасқан, ол ойындар (чункей) мен рәсімдер үшін пайдаланылған. Алаңның ортасында ағаш қоршаумен оралған кедр ағашы тұрды. Бұл қасиетті орын мандандар дініндегі басты тұлғалардың бірі – «Жалғыз ер адамды» бейнелейтін. Ол Солтүстік Дакотадағы бір ауылды су тасқынынан сақтап қалған ағаш қоршауды салған делінеді. Ауылдар көбінесе өзен үстіндегі биік жарларда орналасқан. Көбінесе суды табиғи кедергі ретінде пайдалану үшін, салалы өзендердің қосылған жерлерінде ауылдар салынған. Табиғи кедергілер аз немесе жоқ болған жағдайларда ауылдар түрлі нығайту құрылыстарын, мысалы, орларды және ағаш қоршауларды салған.

Отбасылық өмір

Мандандар бастапқыда он үш руға бөлінген, бірақ шешек эпидемиясында халықтың азаюына байланысты 1781 жылға қарай саны жетіге дейін азайды. 1837-1838 жылдардағы шешек эпидемиясында халықтың 90 пайызы көз жұмды. 1950 жылға қарай тек төрт ру ғана сақталды. Көктемнің 15 ғасырында Мандан қаласы Хфф-та жетпіс мың бушель жүгері сақтауға жететін қоймалар болған. Бұқа, қазылға, бұғы терілерінен басқа, мандандар киім үшін ермін және ақ сусар терісін де пайдаланған. Бүгінде манда халқы дәстүрлі киімдер мен әшекейлерін тойларда, рәсімдерде және басқа да маңызды шараларда киеді.

Дін

Мандандардың діні мен космологиясы өте күрделі және «Жалғыз адам» деп аталатын тұлғаға негізделген. Жалғыз адам көптеген жаратылыс мифтеріне, сондай-ақ топан су мифтерінің біріне қатысты. Олардың мифінде әлемді екі қарсыласты құдай – Бірінші Жаратушы мен Жалғыз адам жаратқан. Миссури өзені олар жаратқан екі әлемді бөліп тұрды. Бірінші Жаратушы өзеннің оңтүстігіндегі жерлерді төбелермен, аңғарлармен, ағаштармен, бизонмен, мүйізді антилопалармен және жыландармен жаратты. Өзеннің солтүстігінде Жалғыз адам Ұлы далаларды, үй жануарларын, құстарды, балықтарды және адамдарды жаратты. Алғашқы адамдар үлкен көлдің жанындағы жер астында өмір сүрді. Кейбір батыл адамдар жүзімнің қауырсынымен жер бетіне шығып, екі әлемді ашты. Жер астына қайтып келген соң, олар өздерінің көргендерін бөлісіп, көптеген адамдармен бірге қайта оралуға шешім қабылдады. Олар жүзімнің қауырсынымен көтерілгенде, ол үзіліп, мандандардың жартысы жер астында қалды. Мандандардың сенімдеріне сәйкес, әр адам төрт түрлі, өлмейтін рухқа ие. Бірінші рух ақ түсті және көбінесе жарқын жұлдыз немесе метеор ретінде көрінеді. Екінші рух ашық қоңыр түсті және жағажайлық торғай түрінде көрінеді. Үшінші рух, «Шатыр рухы» деп аталады, өлімнен кейін шатыр орнында мәңгілікке қалады. Соңғы рух қара түсті және өлімнен кейін ауылдан алысқа кетеді. Бұл соңғы рухтар тірі адамдар сияқты өмір сүрді, өздерінің ауылдарында тұрып, егін егіп, аң аулады. Окипаның соңғы рәсімі 1889 жылы өткізілді, бірақ 1983 жылы бұл рәсім біршама өзгеше нысанда қайта жаңғыртылды. Жаңа қала аймағына соңғы қосылған нәрсе – «Төрт аю» көпірі, ол үш тайпа мен Солтүстік Дакота көлік департаментінің бірлескен күш-жігерімен салынды. Бұл көпір Миссури өзені арқылы салынып, 1955 жылы салынған ескі «Төрт аю» көпірін алмастырды. Жаңа көпір – Солтүстік Дакота штатындағы ең үлкен көпір – үш тайпаның мәдениетін көрсететін медальондармен әсемделген. Көпір 2 қыркүйек 2005 жылы қозғалысқа ашылды және 3 қазан күні ресми түрде ашылды.

Тіл

Кеннард, Эдвард. (1936 ж.) Манда тілінің грамматикасы. "Америкалық лингвистиканың халықаралық журналы", 9, 1–43. Лоуи, Роберт Х. (1913 ж.). Хидаца және мандандықтар қоғамы. Р. Х. Лоуидің "Қарау, хидаца және мандандар қоғамы" (б. 219–358) еңбегінде. Америка табиғи тарих мұражайының антропологиялық еңбектері (11-том, 3-бөлім). Нью-Йорк: Қамқоршылар кеңесі. (Текст 355–358 беттерде келтірілген). Митун, Марианна. (1999 ж.) Солтүстік Американың жергілікті тілдері. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. (қатаң мұқаба); Mixco, Mauricio C. (1997 ж.). Манда. Дүниежүзілік тілдер сериясы: Материалдар 159. Мюнхен: LINCOM Europa. Паркс, Дуглас Р.; Джонс, А. Уэсли; Холлоу, Роберт С; және Рипли, Дэвид Дж. (1978 ж.). Жоғарғы Миссури өзенінен жер үйлері туралы әңгімелер. Бисмарк, НД: Мэри колледжі. Уилл, Джордж; және Спинден, Х. Дж. (1906 ж.). Мандандар: олардың мәдениеті, археологиясы және тілінің зерттелуі. Гарвард университетінің американдық археология және этнология Пибоди мұражайының еңбектері (3-том, 4-сан, 81–219 беттер). Кембридж, Массачусетс: Мұражай. (1976 ж. қайта басылды, Нью-Йорк: Kraus Reprint Corporation).