Кіріспе

"Екінші сұрып" – американдық жазушы Филип К. Диктің 1953 жылғы мамыр айында Space Science Fiction журналында алғаш жарияланған ғылыми фантастикалық повесі. Совет Одағы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы арасындағы соғыс әлемнің көп бөлігін шөлге айналдырған әлемде, оқиға қалған аздаған сарбаздардың бастапқыда советтік агенттерді жою үшін жасалған, өздігінен көбейетін роботтардың санаға ие болғанын және енді екі тарапқа да қарсы қастандық жоспарлап отырғанын ашуы туралы. Бұл Диктің ядролық соғыстың салдарына арналған көптеген туындыларының бірі, әсіресе планетаның көп бөлігі немесе толығымен қирағаннан кейін. Оқиға 1995 жылы "Screamers" фильміне бейімделді. 1954 жылы жазылған "Джонның әлемі" әңгімесі оқиғаның жалғасы болып табылады.

Сюжет

"Екінші түр" Кеңес Одағы (кейде Ресей деп аталады) мен Біріккен Ұлттар Ұйымы арасындағы ауқымды ядролық соғыстан кейін пайда болады. Советтердің алғашқы жеңістері Солтүстік Америка үкіметі мен өндірісін Айға қашуға мәжбүр етті, көптеген әскерлерін қалдырып кетті. Советтердің жеңіске жақындауына байланысты, БҰҰ технологтары "қанаштар" деп аталған роботтарды жасады. Негізгі үлгілер – "пышақтар мен металлдан жасалған айналмалы шар", олар күдіксіз құрбандарына "айналып, жүргініп, сұр күлден кенеттен секіріп, [кез келген жылы денеге] шабуылдайды". БҰҰ күштері қанаштардан қорғану үшін арнайы радиация шығаратын білезік табақтарын пайдаланады. Алты жыл ішінде күрделі және тәуелсіз қанаштар Совет әскерін жоқ етіп, жер астындағы автоматтандырылған зауыттарда жөндеу және қайта жасау жұмыстарын жүргізеді, олар адам бақылаусыз жұмыс істейді. БҰҰ күштері кеңестік тараптан шұғыл мәселе бойынша келіссөздер жүргізу үшін жоғау деңгейдегі офицерді жіберуді сұрайды. БҰҰ жеңісі күткеннен де қымбатқа түсті. Майор Джозеф Хендрикс кеңестік тараппен келіссөздер жүргізу үшін жіберіледі. Кездесу жолында ол Дэвид есімді кішкентай ұлмен кездеседі, ол Хендрикске бірге жүруді сұрайды. Кеңестік бекініске жақындағанда, сарбаздар ұлды дереу өлтіріп, оның андроид екенін көрсетеді. Қанаштарды жасау бағдарламасы адамдардан ажыратуға болмайтын, кісі өлтіруге бағытталған күрделі роботтарды жасауға жетті. Майор Хендрикске Клаус, Руди және Тассо есімді жас әйелден кездескен үш кеңестік сарбаз, жаңа роботтардың шабуылынан бүкіл Кеңес әскері мен басшылық құрылымы құлап кеткенін, командалық орталықта олардың ғана қалғанын айтады. Құтқарылған ішкі металл идентификациялық тақталардан екі түр анықталды: I V, жараланған сарбаз және III V, Дэвид. II V – "екінші түр" әлі белгісіз. Әртүрлі үлгілер әртүрлі зауыттарда бір-бірінен тәуелсіз өндіріледі. Кеңестік тарап БҰҰ қорғаныс табақтарының жаңа роботтарға қарсы тиімсіз екенін хабарлайды. Хендрикс штаб-пәтер бункеріне ескерту жіберуге тырысады, бірақ сәттілікке жете алмайды. Түнде Клаус Рудиді II V деп айыптап, өлтіреді, бірақ ішкі органдары адам екені анықталады. Ертесіне Хендрикс және қалған екі кеңестік сарбаз БҰҰ желілеріне қайтады. Бункерге жеткенде, оның басып алынғанын көреді: Дэвид пен жараланған сарбаз роботтарының тобы шабуылдайды, бірақ Тассо роботтарды жоюға арналған өте қуатты қол гранатасымен жояды. Хендрикс пен Тассо қашып, Клаусты ескі үлгідегі қанаштарға қалдырады. Алайда, Клаус қанаштардан да, жарылыстан да аман қалады, бірақ Тассо оны атып өлтіреді, "тістіктер мен дөңгелектер" ұшып кетеді. Тассо Хендрикске Клаустың II V роботы болғанын айтады. Қол жарақаты мен ішкі жарақаттардан зардап шеккен Хендрикс Ай базасына қашуды үміттенеді. Олар Тассомен бірге жасырын құтқару зымыранын іздейді, ол бір орындық ғарыш кемесі болып шығады. Хендрикс кетуге тырысады, бірақ Тассо оны көмекке шақырып, кетуге көндіреді. Ол жарақаттанғандықтан, келісуден басқа амалы жоқ. Хендрикс Тассоға Ай базасын табу үшін қажетті кодты береді. Жалғыз және Тассоның тапаншасымен қаруланған Хендрикс Клаустың қалдықтарына оралып, роботтың II V емес, IV V екенін анықтайды. Содан кейін роботтар тобы Хендрикске шабуыл жасайды, соның ішінде Дэвидтер, жараланған сарбаздар және бірнеше Тассо үлгілері – нағыз II V. Хендрикс Ай базасына робот жібергендігінің нәтижесінде оны құртқанын мойындайды және роботтардың шабуылына төтеп бере алмайтынын түсінеді. Барлық Тассо үлгілеріндегі бомбаларды байқаған Хендрикс соңғы ойы – роботтар бір-бірін өлтіруге арналған қару жасап жатыр.

Қабылдау

Strange Horizons бұл әңгімені "Диктің ең қызықты туындыларының бірі" деп атады және ол "Диктің әйгілі романдарының тақырыптарын көре алған алғашқы әңгімелерінің бірі ретінде жиі айтылады" деді. 2004 жылы бұл әңгіме 1954 жылғы ең жақсы повесть үшін Ретро Хьюго сыйлығының финалисі атанды.

Бейімделулер

1995 жылы "Екінші сұрыпты" повесіне негізделген "Screamers" атты канадтық фильм түсірілді, онда Питер Веллер ойнады. Кеңес Одағы құлағаннан кейін жасалған бұл фильмде, жаугершік планетадағы жұмыс жағдайлары үшін наразы шахтерлер мен жалдамалы әскерлер арасындағы прокси соғыс жаңа сюжет желісі ретінде қолданылады. Джейсон П. Вест "Future Imperfect: Philip K. Dick at the Movies" кітабында бұл фильмнің көптеген басқа бейімдемелерге қарағанда көбірек адал екенін, бірақ сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланып, кассада сәтсіздікке ұшырағанын жазды. Шелдон Уилсон 2009 жылы "Screamers: The Hunting" атты жалғасын түсірді. 2020 жылы "Екінші түр" повесі негізінде аудио драмалық шағын серия "Curious Matter Anthology" подкастының бөлігі ретінде жарық көрді.