Кіріспе

Гуатантамо шығанағы шайқасы 1898 жылы 6 маусымнан 14 маусымға дейін Испания-Америка соғысы барысында, американдық және кубалық күштер Кубадағы стратегиялық және коммерциялық тұрғыдан маңызды Гуатантамо шығанағы портын басып алғанда болды. Испан әскерінен шығанақты басып алу, Сантьяго-де-Куба шайқасы мен кейіннен Пуэрто-Рикоға жасалған шабуылда шешуші роль атқарды. Сантьягодағы құрлық және теңіз шайқастарына қарағанда артық назар алмағанымен, Гуатантамо шығанағындағы АҚШ әскери-теңіз базасын құру және американдық және кубалық күштердің испандық қорғаушы әскерлерін жеңуі, Испанияның соңғы жеңілісіне үлкен үлес қосты.

Өмірбаян

Куба 1895 жылдан бері Испанияға қарсы көтеріліс күйінде болды. Көтеріліс басталғалы аз уақыт өткен соң, Хосе Марти және генерал Максимо Гомес атты екі көтерілісші басшы Гуантанамо шығанағы мен Кейп-Мейси арасындағы Кахобабо жағасына десант түсірді. Бірақ аралдың барлық аймағында үш жыл бойы шайқасқаннан кейін, көтерілісшілер тек Ориенте және Камагуэй провинцияларында ғана сәттілікке жетті. 1898 жылдың ақпанында Гавана портында «Мэйн» соғыс кемесінің жарылуынан кейін, АҚШ кубалық көтерілісшілерді қолдау мақсатымен Испанияға соғыс жариялады. Гавана порты блокадаға алынды, ал мамыр айының соңына қарай испан флоты контр-адмирал Уильям Т. Сэмпсонның басқаруымен Гуантанамо шығанағынан батысқа қарай 64 шақырым жердегі Сантьяго шығанағында тұтқындалды. АҚШ-та сол уақытта Кубадағы әрекеттерге дайындық жүргізіліп жатқан әскери экспедициялық күштер жиналды. Осылайша Америка кубалық көтерілісшілермен одақтасты. Гуантанамо шығанағының ішкі шығанақтың батыс жағалауында орналасқан Каиманера қамыр портының болуына байланысты саудалық маңызы зор болды, ол теңізден шамамен 8 шақырым қашықтықта жатыр.

Испанияның ұстанымдары

Гуанамо шығанағының маңында көтерілісшілердің номиналды шабуылдық позицияларына қарамастан, испандық әскер мен партизандар Гуанамо қаласын, Кайманера портын, екі қаланы байланыстыратын темір жолды, ірі қант фабрикаларын және басқа да маңызды бекіністерді бақылауда ұстады. Гуанамодағы гарнизон генерал Феликс Парейя басшылығымен шамамен 5000 адамнан тұрды. Испан блокпосты шығанақтың кіреберісіндегі Балықшы төбесіндегі елді мекенге қарап тұрды, ал Кайо-дель-Тородағы бекініс сыртқы шығанақтан ішкі шығанаққа апаратын салыстырмалы түрде тар арнаны бақылады. Испан канонерлік кемесі "Сандовал" ішкі шығанақтағы Кайманерада орналасқан, ал темір жолды қорғау үшін блокпосттар тізбегі Гуанамо қаласына дейін, 23 шақырымға созылды. Кубалық көтерілісшілер Ятерас өзенінің аузынан шығысқа қарай, Сантьягодан батысқа қарай 24 шақырымға дейінгі жағалау бойындағы бекіністерді ұстап тұрды және шығанақтың кіреберісіндегі батыс бөлігін толық бақылауда ұстады.

Гуантанамо шығанағындағы теңіз шайқасы

Гуантанамо шығанағына қарсы алғашқы сәтті американдық шабуыл 6 маусымда болды, қорғалмаған крейсер «Марблхедтің» келуімен, командир Боуман Х. МакКалла басқарып, және Виллард Х. Браунсон басқаратын көмекші крейсерлер «Сент-Луис» және «Янки». Командир МакКалла адмирал Сэмпсон тарапынан Сантьягодағы блокадалық флоттан бөлініп, теңіз базасы үшін шығанақты барлауға бұйрық берілді. «Сент-Луис» капитаны балықшылар нүктесіндегі шағын станцияда аяқталатын және Кубаны Гаитимен және сыртқы әлеммен байланыстыратын кабельдерді кесіп тастауға тиіс болды. Бұрынғыда осыған ұқсас миссияда болған «Сент-Луис» испандық «Сандовал» канонерлік қайығымен шығанақтан қуылып шыққан. Бұл жолы үш әскери кеме таңертең шығанаққа кіргенде, испан сарбаздары бүгінгі МакКалла төбесі деп аталатын төбедегі блокхаусты қоршап алды. «Марблхедтің» алты фунттық зеңбірегінен және бір снарядтан атылған оқтардың нәтижесінде блокхаус пен ауыл тез тазартылды. Испанияның «Альварадо» және «Сандовал» канонерлік қайықтары Каиманерадан шабуылға қарсы шығып, қарсыластардың қаруларының калибрін анықтағаннан кейін асыққан түрде шегінді. Cayo del Toro-дағы бекіністің бір зеңбірегі «Марблхедке» атыс ашты, бірақ ол үнсіздікке дейін тиімсіз болды. Шығысқа Кап-Айтиенге, батысқа Сантьягоға және Кайманера мен Гуантанамо қаласын Кап-Айтиенмен байланыстыратын шығанақтағы кішкентай кабельге дейінгі телеграф кабельдерінің барлығы сәтті кесілді, ал 7 маусымнан 5 шілдеге дейін Гуантанамо қаласының сыртқы әлеммен байланысы үзілді. Барлаудан блокадалық флотқа оралғаннан кейін «Марблхед» Гуантанамо шығанағының батыс жағындағы Ливард-Пойнттан кемеге әкелінген екі кубалық офицерді алып келді. Оларды адмирал Сэмпсонға генерал Каликсто Гарсия (сол әйгілі «Гарсияға хабарламада» американдық лейтенант Роуэнмен бірге болған) жағалаудағы Ятерас сағасынан Сантьягодан батысқа қарай 15 миль (24 км) жерде орналасқан кубалық күштердің орналасқан жерін хабарлау үшін жіберген. Командир МакКалла одан әрі Гуантанамо қаласының маңындағы кубалық күштерге қолбасшылық ететін генерал Педро Переспен, соңғысының штаб бастығы полковник Виета арқылы тығыз байланыс орнатып, құнды кеңес пен көмек алды.

Теңізшілердің шабуылға түсуі

Гуантанамо шығанағында база құру туралы шешім қабылданғаннан кейін, шамамен 650 адамнан тұратын алты ротадан (төрт жаяу әскер және бір артиллерия ротасы) құралған Теңіз жаяу әскерлерінің бірінші батальонына, өзгертілген «Panther» көлігімен ілгерілеуге және Сантьягодағы флотқа қосылуға бұйырылды. Бірінші батальон, лейтенант-полковник Роберт У. Хантингтонның басқаруымен, Ки-Уэст қаласында бұйрық күтіп, батальондық жаттығулар өткізді. «Panther» 1898 жылдың 9 маусымында Сантьягоға жетті. «А» ротасы мен «F» ротасы (артиллерия ротасы) кемені түсіру үшін қалды, өйткені «Panther» капитаны, командир Райтер, кеме экипажының түсіру жұмысына рұқсат беруден бас тартты. Рейтер Теңіз жаяу әскерлерінің қалған шағын қару-жарағын түсіруге де рұқсат бермеді, өйткені ол кеменің балласты ретінде қажет болды. Теңіз жаяу әскерлері сары безгек ауруының алдын алу үшін ауылдың шикі шатырларын және блокхаустың қалдықтарын барлық мүліктерімен бірге өртеп жіберді. Испандықтар асығысқандықтан киім-кешек, ақша, зергерлік бұйымдар мен қару-жарақтарын тастап кетті. Ашық жағалаудың құмдарына орналасқан Теңіз жаяу әскерлерінің лагері бұталардың арасында жасырынып отырған мергендерге өте қолайлы нысана болып шықты. 11 маусым күні таңғы сағат 05:00-де испан партизандары МакКалла лагеріндегі Теңіз жаяу әскерлеріне атыс ашты. Маузер мылтықтарынан атыс басталып, партизандар лагерьке қарай жылжи бастады. «Marblehead» кемесінен атылған оқтар олардың үстінен өтіп, жақын маңдағы төбелерге тиді. Камуфляж үшін киімдеріне байланған үлкен пальма жапырақтарын киіп, түтінсіз оқ-дәрілерді қолданып, испандықтар тығыз бұталар арасында бұтадан бұтаға жылжыған кезде оларды табу қиын болды. Теңіз жаяу әскерлері Ли түзу тартқыш мылтықтарымен, сондай-ақ 3 дюймдік далалық қарудан автоматтық және артиллериялық оқтармен жауап берді. Жақын маңдағы тұщы судың жалғыз көзін басып алып, жою арқылы испандықтарды осы аймақтан кетуге мәжбүр етуді жоспарлады. Командир МакКалла жоспарды мақұлдады, ал шабуыл келесі күні сағат 08:00-ге белгіленді. Теңіз жаяу әскерлерінің «C» және «D» роталары, шамамен 160 адам, капитаны Джордж Ф. Эллиот басшылығымен, болашақ Теңіз жаяу әскерлерінің командирі, лейтенант-полковник Томас басқаратын елу кубалықпен бірге, теңіз жағасындағы жартастар бойымен Кускоға жақындады. Кішкентай Теңіз жаяу әскерлерінің күші ішкі аңғар арқылы ілгерілеуге, негізгі күшке тіреу ұстап, қажет болған жағдайда көмектесу үшін резервтегі әскермен бірге болады. «Dolphin» канонерлік қайығы теңізден шабуылға қолдау көрсетуге тағайындалды. 14 маусымда Кубаның АҚШ-пен біріккен күштері шеруді бастаған кезде күн ыстық еді. Полковник Лаборд негізгі күшті, ал поликарпио есімді кубалық барлаушы 2-лейтенант Магилл басқаратын кішкентай күшті басқарды. Шеру қиын жер бедері, тығыз өсімдіктер және күннің ыстығынан баяулады; бір кезде басты бағанадағы «C» және «D» роталарының капитандыры ыстықтан шаршағандықтан артта қалды. «D» ротасының әскери қызметкері Джон Клиффордтың айтуынша, пулеметтер Теңіз жаяу әскерлерінің шабуылын қолдауда маңызды рөл атқарды. Бұл ұтқыр отты қолдау үшін автоматтан жасалған отты алғашқы тактикалық қолдану болды. Теңіз жаяу әскерлерінің жаңа 6 мм-лік Ли патронының жеңіл салмағы айтарлықтай тиімді болды, бұл әрбір теңізшіге және пулемет экипажына таулы, орманды жерлер арқылы көп мөлшерде оқ-дәрі тасымалдауға мүмкіндік берді. Соғыстың ортасында Кубалық көтерілісші күштерінің 6 мм патрондары бітіп, жеке Теңіз жаяу әскерлерінің белбеулерінен қосымша алты клип (30 патрон) жеткізілді, бірақ американдықтардың ешқайсысы оқ-дәріге жетпей қалды, тіпті шайқаста әрқайсысы алтымыштан астам оқ атты. Осы ұрыстың кезінде капитан Эллиот «Dolphin» кемесіне испан блоктарын және жақын маңдағы позицияларын жауынгерлерге өз қаруларымен атуды тапсырған. Алайда, сигналдардың қателігі арқасында канонерлік қайық білместен 2-лейтенант Магилл басқаратын елу теңізші мен он кубалық тұрақты емес әскердің кішкентай күшінің тікелей жолына снарядтар тастай бастады, олар испандықтардың позициясын қоршауға алып, кері қашудың кез келген жолын кесіп тастауға тырысты. МакКалла лагері испан немесе партизандық күштердің одан әрі шабуылдарын көрмеді және 1898 жылдың 5 тамызында таратылды. Осы арада көпірдің басқа жерлеріне де назар аударылды. Испандықтар Cayo del Toro жерін кеңейтіп, үш қола пушка мен заманауи Krupp пушкасын орнатты. Кейманерада, ауылдың оңтүстігіндегі жартастан тағы үш пушка орнатылды, ал шағын канонерлік «Sandoval» бір 6 фунттық батарея және бір автоматты 1 фунттық Maxim пушкасына ие болды.

Форт-Тороның бомбалануы

Адмирал Сэмпсон Кейо-дель-Торо бекінісін оққа тостыруға шешім қабылдады, ал 16 маусымда ол «Техас» және «Янки» кемелерін осы жоспарға «Марблхед» кемесімен қосылуға жіберді. Үш кемеден атылған оқтар жаудың екі ірі қаруын уақытша істен шығарып, Кейо аралындағы ғимараттарды қиратты және әскерлерді барлық қарулар мен окоптардан ығыстырды. Олардың біріктірілген атыс күші испан бекінісін алғашқы шабуылдан кейін 15 минут ішінде әлсіздікке жеткізді. Бір жау снаряды «Марблхедтің» мұртына жақын жерге түсіп, кемеден он метрдей қашықтықта батып кетті, бірақ ешқандай зақым келтірмеді. Американдық кемелер баяу жылжуда болғанда, «Марблхедтегі» қарауылшы оң жақ пернесінің буйға ілінгенін хабарлады. Қозғалтқыш тоқтатылды, ал перне «буйдан» тазартылды, ол контактілік мина болып шықты. Мина сәтті деактивацияланды. Кейіннен кемелердің шығанаққа дейін және кері қайтару жолында 18 минадан тұратын миналық даладан зақымсыз өткені анықталды. Бірнеше күннен кейін Кейо-дель-Тороға жасалған шабуылдан кейін, миналық дала мұқият зерттелді және 14 мина табылды. Олардың жарылмауы механикалық ақауларға және контактілік тетіктердегі ұлулардың өсуіне байланысты деп есептелді. Арнайы жабдықтарсыз жүргізілген минаны жою операциясына «Марблхед» және «Долфин» кемелерінен екі бу кемесі және екі кит қайығы қатысты. Бір бу кемесі мен кит қайығы қатар тұрып, ортасында тізбекпен тартылатын арқанмен біріктіріліп, каналды шомылды. Тарту кедергіге тап болғанда, қайықтар бірігіп, тартудың екі шетін қиыстырды. Содан кейін қайықтар ақырып минаға тартылып, су бетіне көтеріліп, деактивацияланды. Екі рет тарту екі минаны бірге шығарды. Миналарды жою кезінде қайықтар Хикакал жағалауынан атылды, онда 250 испандық жаяу әскері миналық даланың күзетіне орналастырылған. Шығанақтың маңында қалған соңғы жау күшін талқандауға шешім қабылданды, 25 маусымда подполковник Хантингтон екі рота теңізші және 40 кубалықпен Хикакал жағалауына десант шабуылы жасады. Бұл қақтығыс қанды болмады, өйткені испандықтар бір-екі күн бұрын кетіп қалған еді.

Сантьяго

Гуантанамо шығанағы табысты түрде басып алынғаннан кейін, АҚШ-тың назары Сантьягодағы операцияларға шоғырланды. Майор-генерал Уильям Р. Шафтер басқаратын 17 000 офицер мен сарбаздан тұратын американдық экспедициялық күш 22-25 маусым аралығында, қаланың шығысындағы Дайкири және Сибонидің кішкентай портына қарсылықсыз қонды. Бір аптадан соң, 1 шілдеде, Эль-Каней және Сан-Хуан төбесіндегі тарихи шайқастар АҚШ күштерінің жеңісімен аяқталды, бұл Сантьягоға жол ашты. 3 шілде күні таңертең испан командирі, генерал Арсенио Линареске, қалаға бомбалау қаупімен капитуляциялау туралы талап жіберілді. Сол күні таңертең адмирал Паскуаль Сервера басқаратын испан флоты Сантьяго шығанағынан шығып, АҚШ флотынан толық жеңіліске ұшырады. Сантьягодағы испан қарсыласы аяқталды, бірақ алдын ала келісім тек 15 шілдеде қол қойылды. АҚШ күштері 17 шілдеде қаланы басып алды. Гуантанамо қаласындағы 7 000 испан әскері – қашықтығы 64 шақырым ғана – Линарес қоршауындағы әскеріне көмекке келмеді, себебі генерал Парежаға байланыс үзілгенге дейін, оның жоғары жағынан Гуантанамо қаласын кез келген бағамен ұстап тұруға бұйрық берілген. Бұл испандықтардың Гуантанамо алқабы АҚШ күштерінің басып кіру жолы ретінде пайдаланылуы мүмкін деген қорқынысынан туындады, өйткені бұрын ағылшыздар оны Сантьягоға қарай жылжу үшін қолданған. Әскери-теңіз күштері кабельдерді кесіп, Гуантанамо шығанағында база құрғаннан кейін, генерал Парежа соғыстың барысы туралы ешқандай ақпарат алмады, себебі кубалық партизандар қала төңірегінде тығыз қамал құрғандықтан, бірде-бір елші олардың қатарынан өте алмады. Он бес адам тыңшылық жасады деген айыппен ұсталып, өлім жазасына кесілді. Генерал Линареске көмек сұрап жіберген хаттарының ешқайсысы Парежаға жетпеді. Гуантанамо шығанағындағы АҚШ теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлерінің батальонының қаупі, сондай-ақ 1000-ге жуық кубалық партизанның құрлықтағы байланыс жолдарын бақылауы, Сантьягодағы шайқастың барысын өзгерте алатын 7000 сарбаздан тұратын әскерді толығымен ұстап тұрды. Сантьяго капитуляциялағаннан кейін бір аптадан аспай, Гуантанамо шығанағындағы база Пуэрто-Рикоға шабуыл жасау үшін пайдаланылды, ол шығысқа қарай 805 шақырым қашықтықта орналасқан. 21 шілдеде генерал Майлз басқаратын 3500 әскер шықты. Бұл Гуантанамо шығанағының испан-американ соғысы кезеңіндегі соңғы маңызды оқиғасы болды; 12 тамызда соғыс бейбіт протоколға қол қоюмен және қарулы қақтығысты тоқтатумен аяқталды. Жаңа АҚШ теңіз базасы бес жылдан кейін ғана, 1903 жылы АҚШ пен Куба арасындағы жалға алу шарты арқылы ресмилендірілді, ол «көмір және теңіз станциясы» ретінде сатып алынды, бірақ оның құндылығы одан бұрын-ақ дәлелденген. Сантьяго қоршауы мен капитуляциясы кезінде «Резолют» кемесіне қайта қонған, содан кейін АҚШ-қа бет алған, Нью-Йоркте тоқтаған теңіз жаяу әскерлерінің бірінші батальоны Портсмут портына келді және 1898 жылдың 24 тамызында кешке теңізшілерін түсірді.