Кіріспе

Испания-Америка соғысы кезінде Сантьяго-де-Куба маңындағы теңіз шайқасы. Куба революционерлері Онжылдық соғыста (1868–1878), Кіші соғыста (1879–1880) және Куба Тәуелсіздік соғысында (1895–1898) испан отаршылдық билігіне қарсы көтерілістер ұйымдастырды. Соңғы соғыста испан генералы Валериано Вейлер кубалықтарды ол "реконцентрадос" деп атаған лагерьлерге қамау саясатын енгізді, олар тұтқындау лагерьлері ретінде жұмыс істеді. "Реконцентрадос" префиксінің этимологиясы бұрын кубалықтар ауылдарда тұрған, бірақ енді олар екі жүзді сылтаумен өздерін қорғау үшін жаңа ауылдарға қайта бөлінетінін көрсетеді. Испан әскерлері ауылдарда тұратын кубалықтарды жинап, бақылауға алатын лагерьлерге орналастырды. Нәтижесінде көптеген кубалықтар ауру мен азық-түлік жетіспеуден қайтыс болды. Осы саясат испандықтарды кубалықтар мен АҚШ үшін испан басқаруының жамандығын көрсететін варварлар ретінде бейнеледі. Вейлердің қатыгез саясатына наразылық білдіріп, кубалықтардың күресіне қолдау көрсету артып, АҚШ қоғамдық пікірі ақпан айында де Лом хаттары жарияланғаннан кейін Испаниямен соғысқа түсуге итермеледі. Энрике Дюпуи де Лом 1892 жылы АҚШ-қа испан елшісі болып тағайындалды. Осы лауазымда оның жеке сенімдері АҚШ пен Испания арасындағы бейбіт дипломатиялық қатынастарды сақтау міндетіне кедергі келтірмеуі керек еді. Алайда, Маккинлидің сыртқы саясатына қарсы пікір білдірген хат жарияланды, ал "Нью-Йорк Журнал" газеті оны аударып басып шығарды. Көптеген американдықтар оны елге және президентке жасалған қорлау деп қарастырды. Испания 1898 жылдың 13 ақпанында кешірім сұрағанымен, екі күннен кейін Кубаның Гавана портында "Мэн" кемесі жарылып, суға батып, 266 американдық теңізші қаза тапты. Жедел теңіз сотының тергеуінен кейін американдық баспасөз Испанияны айыптап, соғыс кемесін батырған минаны орнатқанын мәлімдеді. Испаниямен соғыс "корреспонденттер соғысы" деп аталды. Журналистер соғыс туралы жазбалар жасаған ғана емес, соғысқа да қатысты. 1898 жылы баспасөздің беделі жоғары болды. Америка қоғамы сауаттылықтың артуымен өзгере бастады. Оқырман революциясы болды. Соғыс аймақтары баспасөз үшін ашық болғандықтан, журналистер оқиғаларды куәгер болып жазды. Радио мен теледидар пайда болмай тұрып, газеттер американдықтар үшін ақпарат, пікір және ойын-сауық көзі болды. Нью-Йорк қаласында, халық саны шамамен 2,8 миллион адамды құраса, газеттердің жалпы таралымы 2 миллионға жуық болды. Халықтың наразылығына жауап ретінде Маккинли Испанияға қарсы шаралар қолданды. 25 сәуірде АҚШ соғыс жариялады және Кубаға мүдделі емес екенін мәлімдеді, бірақ кейбір саяси және әскери басшылар мен империалистер соғыстың АҚШ үшін шетелдегі аумақтарды кеңейтуге және әлсіз қарсыласқа қарсы теңіз күшін көрсетуге мүмкіндік беретініне сенді. Сонымен қатар, АҚШ Кубамен қант пен темекі ресурстары үшін экономикалық байланыстарды кеңейтуді көздеді, бұл Американың араласу шешіміне әсер етті. Әлемде аумақтарды иемдену АҚШ-тың күшін және ықпалын арттырып, американдық өнеркәсіп өнімдеріне жаңа нарықтар ашатындығы анық болды. Испания премьер-министрі Пракседес Матео Сагаста АҚШ-пен соғысқа түсуге ниеті болмады. Ол жеңіске жете алмайтынын білген, бірақ Кубада американдық талаптарға мойынсұнса, испандықтардың көтеріліске шығатынын сезді. Осы уақытта испандық теңіз басшылары соғысты бірден жеңіп алмайтын, бірақ АҚШ теңіз күшіне мүмкіндігінше қарсы тұру стратегиясын қолдануға тырысты. 1898 жылдың 1 мамырында Манила шығанағындағы шайқаста АҚШ және Испания теңіз күштері кездесіп, АҚШ үшін шешуші жеңіспен аяқталды. Испания үкіметі Кубаны қорғау және ондағы испан гарнизонымен байланыс сақтау үшін адмирал Паскуаль Сервера и Топете басқарған флотын жіберді. Сервера бұл стратегияға қарсы болды, өйткені оның эскадрильясы американдық эскадрильямен күресуге жеткілікті күшке ие емес деп сенді. Ол Канар аралдары маңында американдықтармен шайқасуды немесе Америка жағалауына шабуыл жасауды жөн көрді, бірақ Мадридтегі жоғары лауазымдағы адамдар оның ұсынысын қабылдамады. Сервераның өзінің алаңдаушылығы жағдайдың қырқын көрсетеді: Мен сізге кемеге шығу туралы бұйрық алған кезде болған таңғалыс пен үрейді түсіндіру мүмкін емес. Шындығында, бұл таңғалыс орынды, өйткені бұл экспедициядан флоттың толық жойылуы немесе ұятты түрде қайта оралуынан басқа ештеңе күтуге болмайды. Нақты стратегиясы жоқ испан үкіметі АҚШ теңіз күшіне қарағанда күштірек қарсыласқа қарсы "даңқты жеңіліс" арқылы соғысты жылдам аяқтауға үміттене алды. Сервера жақсырақ білген, бірақ жақсы офицер ретінде бұйрықтарды орындады. Оның нағыз пікірлері шайқасқа берген бұйрықтарында көрінеді. Ол мачталарға туларын бекітуді ұсынады, яғни капитандыққа мойынсұну туралы ойламауды. Флот жойылғанда, кейбір капитандықтар кемелерін жағаға тіреп, қалған адамдарын сақтау үшін капитуляциялады.

Испания флоты

Испанияның Кариб эскадрильясына қолбасшылық етуден бұрын, Сервера түрлі әскери және саяси лауазымдарда қызмет етіп, кейін қарсы саясаткерлермен туған даудан соң зейнетке шықты. Бірақ, АҚШ-қа қарсы соғыс басталғанда, Сервера Испания теңіз күштеріне қайта шақырылып, Кариб эскадрильясының басшылығына тағайындалды. Эскадрилья Испаниядан Кариб теңізіне, бастапқыда Пуэрто-Рикоға, бірақ кейін Кубаға жөнелтілуі керек еді. Мақсаты – испан гарнизонын нығайту, аралды американдықтардың басып кіруінен қорғау және американдық теңіз блокадасын бұзу. Соғысқа дейін Сервера испан билігіне Испания теңіз күштерінің АҚШ теңіз күштеріне қарағанда нашар екенін жеткізуге тырысты. Теңіз министрлігінің екінші офицері, эсминецтер соғысының пионері капитан Фернандо Вильямил Сервераның әрекетсіздігімен келіспеді және Испанияға американдық теңіз үстемдігіне қарсы тұру үшін флотты таратып, жылдам және шашыраңқы шабуылдар арқылы бастаманы қолға алуға кеңес берді. Сервера, Вильямил және испан үкіметі арасындағы келіспеушілік испан теңіз стратегиясын бастапқыда тұрақсыз қылды. 29 сәуірде Сервера Кабо-Вердеден кемемен жолға шықты. Америкалықтар қорқынышқа ұшырады, оның кемелері не істейтінін білмейтін: флоттың оны тоқтатуға тырысуымен шығыс жағалауға шабуыл жасауы мүмкін, американдық кемелерге шабуыл жасауы немесе тіпті Потомак өзенімен Вашингтонға дейін жетіп, қалаға от қоюы мүмкін еді. Бірақ Сервераның ешқайсысы орындалмады, ол бірнеше апта бойы АҚШ флотынан қашып, американдық әріптестерін шатастырып, соңында Сантьяго-де-Куба портына қайтып келді. 1898 жылғы 29 мамырда американдық эскадрилья Сервераның жаңа кемесін, испандық крейсер «Кристобаль Колонды» көріп, бірден порттың аузын блокадалады. Испандықтар көп ұзамай «күнде Морродан шамамен алты шақырым қашықтықта орналасқан американдық кемелердің жартылай шеңберімен қоршалып, түнде жақындап келді». Шілде айының басында испандықтар Сантьягода шығыстан 16 000-ға жуық американдық әскер, батыстан 3 000 кубалық көтерілісшілер және оңтүстіктен американдық флотпен толық қоршауға алынды. Испан эскадрильясы «Almirante Oquendo», «Vizcaya», «Infanta Maria Teresa» және «Cristóbal Colón» крейсерлерінен, сондай-ақ Вильямилдің «Plutón» және «Furor» эсминецтерінен тұрды. Крейсерлердің әрқайсысының суыру салмағы шамамен 7 000 тоннаны құрады, бірақ олар жеңіл брондалған және қару-жарағы американдықтардың қару-жарағымен салыстыруға келмейтін. «Cristóbal Colónды» қоспағанда, крейсерлердің негізгі қаруы әрқайсысы екі және қосымша қаруы он қарудан тұрды. Сервераның флоты американдықтарға қарағанда кемелерінің жағдайына байланысты кемтар болды. Көптеген испандық қарулардағы механизмдер қауіпті түрде бұзылған, себебі олардың ішінде кедергілер мен басқа да апаттар тудырды. Көптеген кемелердің қазандықтары жөндеуді қажет етті. «Viscaya» сияқты бірнеше кемелерге су астынан тазалау қажет болды, өйткені олар ластанудан туындаған қосымша қарсылықтан зардап шекті. Американдық флотқа қарағанда, негізінен заманауи линкорлардан тұратын Сервераның күштері жеңіл қаруланған, бұл соңғы бюджеттік кесімдердің және көп жылдар бойы алыс мұхит империясын күзету үшін жеңіл, жылдам кемелерді салуға басымдық берген теңіз саясатының салдары болды. Сервераның флоты Сантьягода тоқтатылғаннан кейін, Кубадағы бас қолбасшы капитан-генерал Рамон Бланко и Эренас оған порттан батысқа қарай Сиенфуэгосқа қарай шығуға бұйрық берді. Сервера үшін шығанақтан қашу мүмкін емес сияқты көрінді. Ол түнде қашуды ойлады, бірақ Сантьягоның тар арнасы арқылы кемелерінің қауіпсіз жүзуін қамтамасыз ету үшін күндіз жүзуді жөн көрді. 1898 жылғы 3 шілдеде Сервера өзінің флагманы «Infanta Maria Teresa» кемесімен испан флотын Сантьяго портының қауіпсіздігінен 7 минуттық интервалмен шығарды.

Америка флоты

Куба суларындағы американдық күштердің негізгі элементтері бастапқыда екі қолбасшылыққа бөлінді: Солтүстік Атлантика эскадрильясының контр-адмиралы Уильям Т. Сэмпсон және «Ұшқыш эскадрильяға» басшылық еткен коммодор Винфилд Скотт Шли. Екі біріккен эскадрилья испан флотынан сандар жағынан басым болғанымен, жеңіс тек американдықтардың сандық артықшылығының нәтижесі болған жоқ. Керісінше, жеңіс американдық күштердің жалпы басымдығымен қатар стратегиялық және тактикалық шешімдердің нәтижесінде туды. Тарихшы Джеймс Рентфроу атап көрсеткендей, Сантьягодағы американдық жеңіс көп жағынан «Солтүстік Атлантика флотының» жауынгерлік бөлім ретінде құрылу процесінің шыңы болды. Америка флотының алдында Сэмпсонның бронекері «Нью-Йорк» және Шлидің бронекері «Бруклин» тұрды. «Нью-Йорк» және «Бруклин» бронекері болғанымен, өз класында жақсы қаруланған еді. Шлидің флагмандық кемелері қуатты крейсерлер болды, бірақ американдық флоттың негізгі оттық күші «Индиана», «Массачусетс», «Айова» және «Техас» линкорларында шоғырланған. Американдық линкорлар – осы онжылдықта салынған, бумен жүретін және болаттан жасалған, жағалауды қорғауға арналған заманауи кемелер еді. Олардың ең көнесі және ең әлсізі «Техас» болды, ол ақпан айында Гавана портында жарылған «Мэйн» кемесінің дерлік інісі еді. Кемелердің қару-жарағына төрт 13 дюймдік зеңбірек, сегіз /30 калибрлі зеңбірек және қалың болатты броня кірді. Оның қозғалтқыштарымен су арқылы сағатына 17 түйіннен астам жылдамдықпен қозғалды. Оның біріктірілген жылдамдығы мен оттық күші «Орегонға» «Флоттың бульдогы» деген лақап ат берді. «Бұл анық артықшылыққа ие кемелер еді», - деді «Айова» кемесіндегі теңізші У. Дж. Мёрфи. Қуатты линкорлар, Мёрфидің сөзіне сәйкес, АҚШ флотына шайқаста жеңіске жете алуға мүмкіндік берді. Алайда, шайқаста американдықтар линкорлар мен крейсерлерді ғана емес, басқа да күштерді қолданды. Басқа кемелерге Портер сияқты торпедалық катерлер, «Нью-Орлеанс» сияқты жеңіл крейсерлер және тіпті 3 маусымда батып кеткен «Мерримак» көмір тасымалдағышы кірді. Сэмпсон лейтенант Ричмонд П. Хобсонға, қолбасшыға тікелей жүгініп, оған испан флотын блокадалау және тар өткелді миналардан тазалау мақсатында «каналға көмірді батыру» міндетін тапсырды.

Сантьягодағы жанжал

Самсон блокаданы портың ашылуындағы жарты шеңбер түрінде құрды. Көмекші кеме жағалау бойында жүзіп, күшпен ену қажет болған жағдайда қолдануға дайын күтті. Алдыңғы қатардан алыс торпедалық қайық орналастырылды. "Нью-Йорк" газетіндегі тілшінің мәлімдемесіне сәйкес, жаңадан құрылған торпедалық қайық Самсонның флагмандық кемесін "жиі тексеру, шабуылдау және қуу" мақсатымен блокаданы бұзғанда күзетуге міндеттелді. Мерримак батып кеткеннен басқа, бұл қызмет көңілсіз болды. Тарихшы Джим Лике: "Куба жағалауындағы блокада ұзақ, жалықтыратын және үздірілмейтін еді" деп жазды. Күндіз блокадада тұрақты қарауыл қойылды. Түнде, егер испандық флот қараңғылықтың арасында қашуға тырысса, соғыс кемесінің прожекторлары портың кіреберісіне бағытталды. Бұл шара екі айға жуық күнделікті қайталанды. "Глостер" кемесіндегі теңізшінің айтуынша, "бастапқыда ләззат болған нәрсе енді міндетке айналды". Сервера Сантьяго портында болғанша, оның флоты салыстырмалы түрде қауіпсіздікте болды. Қаланың артиллериясы оның флотының кемшіліктерін толықтыруға жеткілікті болды, ал аймақ теңіз миналарымен, торпедалармен және басқа да кедергілермен жақсы қорғалған. Дегенмен, Сервераның үлкен кемшіліктері болды. Оның кемелері заманауи болғанымен, олардың саны жеткіліксіз еді, ал техникалық ақаулар оның алаңдауын арттырды. Сервера эскадрильясындағы кемелерді жөндеуге көмектесетін жөндеу базасының Сантьягода болмауы жағдайды одан да қиын етті. Бір айдан астам уақыт бойы екі флот бір-біріне қарсы тұрды, нәтижесінде тек бірнеше шешілмеген шайқастар болды. Сервера жауға тиімді шабуыл жасау үшін қолайлы жағдайға жету үшін американдықтардың нашар ауа райынан шашырап кетуін күтуге дайын болды. Алайда, АҚШ-тың құрлық әскерлері Сантьяго-де-Кубаға қарай жылдамдады, ал 1898 жылдың маусым айының соңында Сервера портта қауіпсіздікке кепілдік бере алмайтындығын түсінді. Генерал-губернатор Рамон Бланко-и-Эренас шабуылға шығуды қалады: "біздің қару-жарағымыздың абыройы үшін эскадрилья шайқаста жойылған дұрыс". Бұл ең логикалық уақыт сияқты көрінді: американдықтар діни қызметтерде болады, ал түнге дейін күту қашуды одан да қауіпті етеді. 2 шілде күні түскі уақытта флот толық бу көтеріп, қашуға дайын позицияға келді. Таңертеңгі сағат 8:45-те, кемелердің теңізге шығуымен бірге, адмирал Сэмпсон және оның командасындағы екі кеме – оның флагманы, бронекруизер "Нью-Йорк" және торпедалық қайық "Эрикссон" Сибониге сапарға шығып, АҚШ армиясының генерал-майоры Уильям Руфус Шафтермен кездесуге бет алды. Бұл американдық блокада желісінің батыс бөлігіндегі олқылықты ашты, бұл Сервераға мүмкіндік берді.

Шайқас

Испандық колонна 3 шілде күні сағат 9:31-де Кей Смит айналып өтіп, шамамен бес минуттан кейін каналдан шықты. Алдыңғы қатарда Сервераның флагманы «Инфанта Мария Тереза», одан кейін «Виская», «Кристобаль Колон», «Альмиране Окендо», соңынан торпедалық кемелер «Плутон» және «Фурор» орналасты. Шабуыл дерлік бірден басталды. Техас, Айова, Орегон және Индиана американдық кемелері портың аузында испандық флотты «алаулы оқтармен» шарлады. Сағат 9:30-да Айова алғашқы оқты атты және кемелер каналда көрінген кезде 250 нөмірі сигнал тіктеп көтерілді. Испандықтар Моро және Жоғарғы Сокападағы батареялардың қолдауымен жауап берді. Каналдан шыққаннан кейін испандық кемелер батысқа қарай американдық флотқа қарай тізіммен бұрылды. Испандықтар шабуылды бастап, белсенділік танытса да, екі фактор олардың қашуын қиындатты. Бірі – «Вискаяның» қалыпты жылдамдығын сақтап тұрудағы үнемі туындайтын мәселе; ол 25 мамырда американдық көмекші крейсер «Сент-Пол» тарапынан «Рестормель» көмір тасымалдаушысынан қолға түсірілген еді. «Бруклин» бастапқыда «Инфанта Мария Терезаға» тікелей бағытталды, бірақ 10:05-ке қарай олардың соқтығысу курсында екені анық болды, сол кезде коммодор Шли басқа американдық кемелердің барлығы порқа бұрылғаннан кейін «кері айналым» деп аталатын оңға қарай күрт бұрылуға бұйрық берді. Сервера өзінің флотының барлығын американдық соғыс желісіне ашық қалдырмау үшін өзге кемелеріне оңтүстік-батысқа қарай жалғастыруды, ал ол өзінің ең жақын жауы – «Бруклинге» тікелей шабуыл жасау арқылы олардың қашуын қамтамасыз етуге тырысты. «Бруклин» ұрыс барысында 20-дан астам рет зақымданса да, тек екі адамнан ғана шығын көрді, ал оның жауабы Сервераның көптеген экипажының қаза болуына және кемеге жалпы ауыр зақым келтіруіне әкелді. Осы қатыгез жазадан кейін «Инфанта Мария Тереза» қызыл жалынмен өртеніп кетті. Адмирал Сэмпсонның шайқас туралы баяндамасына сәйкес, «кейіннен «Инфанта Мария Терезаның» отқа қарсы негізгі құбыры алғашқы оқтардың бірімен кесілгені белгілі болды». Сервера 10:35-те Куба жағалауындағы жағалауға кемесін тіреп, толығымен өртеніп, қирады. Адмирал Сервера аман қалды және Пунта-Кабрера маңында Глостер экипажы оны құтқарып алды. Испан флотының қалған бөлігі ашық теңізге қарай жүгіруді жалғастырды. «Альмиране Окендо» 57 рет соққыға ұшырады және 11 дюймдік мұнараның ақаулы доңғалақ механизміне түскен снарядтың ерте жарылуынан шайқастан шығарылды, бұл барлық қару экипажын өлтірді. Қазанның жарылуы оны аяқтады, ал өлімге ұшыраған капитан Лазага оны батыруға бұйрық берді. 10:35-те «Альмиране Окендо» «Инфанта Мария Терезадан» бір мильден артық емес жерде жағалауға тірелді. Осы уақытта «Плутон» және «Фурор» испан эскадрильясының қалған бөлігіне қарама-қарсы бағытта жүгірді. Глостер жойғыштарға жақын аралықтан тікелей оқтармен едәуір зақым келтірді, бұл ақырында Айова, Индиана және Нью-Йорк линкорларынан олардың жойылуына әкелді. Шайқас туралы хабар алғаннан кейін Сэмпсон өзінің флагманы «Нью-Йоркті» айналдырып, шайқасқа қатысуға асықты. «Фурор» жағажайға жету алдында 10:50-де батып кетті. «Плутон» 10:45-те Кабанас шығанағының жанында жағалауға тірелді. «Фурор» және «Плутон» экипажларының үштен екі бөлігінен айырылды. «Орегон» 65 минут бойы «Кристобаль Колонды» қуып жете берді, ол жағалау бойында жүріп, «Орегон» «Кристобаль Колонның» бағытынан шығып тұрғандықтан және «Кристобаль Колон» оңтүстікке бұрылғанда, оның арақашықтығын жабылуы мүмкін болғандықтан ашық теңізге бұрыла алмады. Ақырында үш фактор осы қуып жете беруді аяқтады. «Кристобаль Колон» жоғары сапалы Кардифф көмірінің қоры таусылып, Кубадағы испандық резервтерден алынған нашар сапалы көмірді пайдалануға мәжбүр болды. Сонымен қатар, жағалаудан шығып тұрған жарты арал оны жақын арада «Орегонның» бағытына қарай оңтүстікке бұрылуға мәжбүр ететін еді. Соңында, флагмандық «Бруклинде» коммодор Шли «Орегон» капитаны Чарльз Эдгар Кларкқа оқ атуға бұйрық берді. «Орегон» мен «Кристобаль Колон» арасындағы қашықтық әлі де өте үлкен болғанына қарамастан, «Орегонның» алдыңғы мұнарасы «Кристобаль Колонның» соңынан кемеге қарсы екі 13 дюймдік снарядты ұшырды. «Бруклиннің» капитаны Кук бас игіліктің тапсырылуын қабылдау үшін кемеге өтті. «Орегон» «Кристобаль Колонның» апатына жауапты болды, мүмкін болса, оны құтқару туралы бұйрықпен. Барлық тұтқындар «Резолютке» ауыстырылмақ еді. Бар күш-жігеріне қарамастан, «Кристобаль Колон» теңізге ұшып, жақын суға батып кетті. АҚШ флотының кемелері қазалы жағдайды басып өтіп, мүмкіндігінше көбірек испандықтарды құтқарып қалған кезде, Айованың теңізшілері бір офицерді аулап алды. Бұл адам «Вискаяның» капитаны Дон Антонио Эулеті екені анықталды. Ол құтқарушыларға алғыс айтып, семсерін капитан Робли Эвансқа ұсынды, ол оны қайтарды. Шайқастың соңында испандық флот толығымен жойылды. Испандықтар 2227 адамның арасында 300-ден астам адамды өлтіріп, 150-ден астам адамды жаралады, яғни флотының шамамен 22%-ын құрады. 1800 офицер мен сарбаз американдықтар тарапынан тұтқынға алынды, ал шамамен 150-і Сантьяго-де-Кубаға қайтып келді. Американдық флоттан тек бір адам қаза тауып, біреуі жараланды, бұл «Бруклиннен» Йемен Джордж Генри Эллис еді.

Самсон-Шли даусы

Америкалықтардың жеңісі теңіз офицерлері арасында жеңіске кім лайық екені туралы дау тудырды. Флоттың операциялық басшысы болған, бірақ Сервера күштерімен шайқас кезінде болмаған Сэмпсон ба, әлде Сэмпсонның болмағанда тактикалық басқаруды қолға алып, «Бруклиннен» жеңіске жеткізген Шли ба? Екі офицердің арасындағы дау шайқас аяқталғаннан кейін бірден басталды. Шайқас аяқталғанда Сэмпсонның флагманы «Нью-Йорк» «Бруклинге» жақындады. Шли сигналдық жалау арқылы «Дұшпан басылды» және «Біз үлкен жеңіске жеттік» деген хабар жіберді. Жеңіске жеткен соң, әдеттегідей құттықтау айтпай, тарихшы Джозеф Доусонның сөзінше, Сэмпсон «жауап сигналдық белгісі қысқа да, қажетсіз тікелей болып көрінді». Хабар алмасылғаннан кейін, Шли өзі мен экипажына «Кристобал Колонның берілу рәсімін өткізу құрметі бұйыруын» сұрағанда, екі офицердің арасындағы шиеленіс күшейді. Сэмпсон Шли мен басқа командирлерге немқұрайлы қарап, хатшы Лонгқа «Менің басқаруымдағы флот 4 шілде күні ұлтқа Сервера флотын сыйға тартады» деп телеграмма жіберді. Ол 1864 жылы Атлантаны алғаннан кейін президент Авраам Линкольнге генерал Уильям Т. Шерманның хабарын еске салды, бірақ Шли туралы еш айтпады. Бұл жаңалық АҚШ-қа жеткеннен кейін бір күн өткен соң «The New York Times» газеті «Сэмпсонның 4 шілдедегі жеңісі» деген тақырыппен мақала жариялады, онда Сэмпсонның шайқастағы басшылығына алғыс айтылды. Сэмпсонның туған қаласы Пальмирада (Нью-Йорк) оның жеңісі құрметіне 100 оқ атылды. Газет беттерінде Сэмпсонның әйелі, қарындасы және екі ұлының сұхбаттары мен телеграммалары жарияланды. Әрбір хабарда оның шайқастағы жетістіктеріне мақтау мен құттықтаулар айтылды. Сэмпсонның шайқас туралы есебін тапсыруға екі апта қалғанда, журналистер екі офицердің арасында шиеленіс бар екенін сезді. 5 шілдеде Кентукки штатының өкілі Альберт С. Берри Шлиді қолдап, «Шли – оқиғаның нағыз батыры. Сэмпсон сол суларда флотқа басшылық етеді, бірақ Сервера мен оның флоты қашып құтылуға батыл әрекет жасағанда команданы коммодор Шли басқарды және испан флотының барлығы Шлидің басшылығымен жойылды» деді. Берри Сэмпсонды сынамады, бірақ американдық жеңіске Шлидің үлкен үлес қосқанына сенді. Келесі күні Балтимор америкалық газеті «Шли – нағыз батыр» деп хабарлады. Бұл дау көп ұзамай журналистік сенсациялықпен, соңғы соғысқа деген қызығушылықпен және соғыстың әскери ерлікті дәріптеуімен өршіген қоғамдық көрініске айналды. 1898 жылдың 9 тамызында «Springfield Republic» газеті бұл даудың негізгі себебінің «Сантьяго шайқасынан қандай да бір құнмен керемет батыр табуға» бекінген жазушылар екенін мәлімдеді. Көптеген журналистер Сэмпсонның «күтімді, мұқият және жан-жақты басшылығы» Рузвельттік ерлік дәуіріндегі американдық батырдың бейнесіне сәйкес келмейді деп ойлады. Томас Эдисон сияқты ертедегі кино режиссерлер Шлидің Сантьягодағы басшылығын мақтайтын фильмдер түсіргендей, журналистер де Шлиді шайқаста жеңіске жеткені үшін пьедесталға қойды, өйткені ол флотты жауға және жеңіске бастаған адам еді. Бұл дау теңіз флоты офицерлерін де қатты бөлді. «Теңіз күшінің тарихқа әсері: 1660–1783» кітабының авторы Альфред Тейер Махан Сэмпсонды қолдады. Ол шайқаста кім басшылық еткенінің маңызды емес екенін, өйткені Сэмпсонның «қатаң әдістері» соңғы жеңіске жеткізгенін айтты. Маханның пікірінше, баспасөз бен жұртшылық Сэмпсонды лайықты құрметтен айырды, өйткені Шлиде жауды жеңу құралдары Сэмпсонның жалпы басшылығы арқылы болды. Теңіз флотында дау Лонг екі офицерге жоғарылау ұсынғанда күшейді. Соғысқа дейін екеуі де капитандық шенін алып, соғыс кезіндегі командаларын көрсету үшін контр-адмиралдарға көтерілді. Соғыстан кейін Лонг екеуінің де вице-адмиралдарға көтерілуін ұсынды. Сэмпсон теңіз тізілімінде оныншы, ал Шли сегізінші болды. Көтерілгеннен кейін Сэмпсон тізілімде Шлиден жоғарырақ болып, сегіз сатыға көтерілді, ал Шли алты сатыға ғана көтерілді. Филадельфия Таймс газетінің редакторы Александр МакКлюр президент Маккинлиге Сэмпсонды Шлиден жоғарылату жұртшылықтың көзінде «үлкен әділетсіздік» болады деп ескертті. Оның ескертуі ескерілмеді, ал Сэмпсонның Шлиден жоғарылатуы 1899 жылдың 3 наурызында күшіне енді. Көп ұзамай «The New York Sun» газеті «Бруклиннің» кеме жүргізушісі, лейтенант-командир Альбон К. Ходжсонның сөзін келтірді, Шли испан флотымен алғаш кездескенде «күшті солға бұрылу» бұйрығын бергенін айтты. «Бруклиннің» «Техас» соғыс кемесімен шағылысуға жақын болған бұл бұрылыс Сэмпсон мен оның жақтастары Шлиге қарсы әрекет ету үшін қолданған басты сын болды. Ходжсон оның оңға бұруды айтқан жоқ па деп сұрады, ал Шли «жоқ» деп жауап берді. Осы куәлікке сәйкес, Шли «Техасқа қарсалық, өзіне қарасын!» деген сөзді айтқан көрінеді. Шли мұндай сөз айтқанын жоққа шығарды және Ходжсоннан оның айыптамаларын қайтару туралы ресми мәлімдеме жасауын сұрады. Ол мұндай мәлімдеме Шлидің ғана емес, Ходжсонның да беделін түсіретінін атап өтті. Соңғысы келісіп, мәлімдемесін қайтарды, бірақ Шлиден оның қанағаттанбау себебін түсіндіретін мәлімдеме жасауын сұрады. Шли бұл сұрауға жауап бермеді. Лонг бұл мәселеге және қызметке тигізген зиянды салдарына көңілі тоймады. 1899 жылдың қараша айында ол барлық офицерлерге бұл мәселені жария түрде талқыламауға бұйрық берді. Алайда, пікірталас жеке түрде жалғасты, ал Шлиге қарсылар «оны кінәлі екенін анықтау үшін тергеу комиссиясын құруға» бекінді. Шли тергеу комиссиясынан ешқандай пайда көре алмады, бірақ өзінің атын ақтау үшін өзіндік тергеу сұрауға мәжбүр болды. Эдгар С. Маклейдің «Америкалық теңіз күшінің тарихы» кітабының жариялануына ашуланған Шли тергеу комиссиясын сұрады және алды. Тергеу комиссиясы 1901 жылдың 12 қыркүйегінде Вашингтон теңіз портында Сервераны Сіенфуэгостан іздеуінен бастап Сантьяго де Куба шайқасының аяқталуына дейінгі 24 айыптама бойынша Шлиді тергеу үшін ашылды. Жұртшылық пікіріне қарамастан, комиссия 40 күндік кеңес беруден кейін, жұртшылық пен баспасөзтің тығыз бақылауында Шлидің «Кей-Уэсттен шайқасқа дейінгі кезеңде шешімді әрекет етпегені үшін» «теңіз офицерінің дұрыс бейнесін көрсетпегенін» қорытындылады. Комиссияның шешімінде Шлидің шайқасқа жолы және «Техастың» қауіпсіздігіне қатысты мәселелерге сын айтылды. Сондай-ақ, ол офицерлер арасындағы хат алмасудың тек бір бөлігін жариялағандары үшін лейтенант-командир Ходжсонға жасалған «әділетсіздікке» сілтеме жасады. Комиссия төрағасы және Шлиді қолдайтын адам ретінде танылған адмирал Джордж Дьюи қарсы пікір білдірді. Комиссияның қорытындысына көңілі толмаған Шли ісін президент Теодор Рузвельтке шағымдады. Президент барлық жария пікірталастарды тоқтатуға шақырды. Шиеленіс уақытша басылды, бірақ Лонгтың жеке естеліктері жарияланғаннан кейін қайтадан туды, онда бұрынғы теңіз хатшысы Сэмпсонды толығымен мақтады және Шли шайқастың нәтижесіне аз үлес қосқанына сенді. Сэмпсон 1902 жылы, ал Шли 1911 жылы қайтыс болды, бірақ дау теңіз флотындағы ішкі күрестің қалдырды.

Салдары

Испания-Америка соғысының аяқталуы көптеген жағынан АҚШ Әскери-теңіз флоты үшін жаңа бастама болды және Америка мен Испания тарихында шешуші сәт болды. Испания теңіз флотының жеңілісі АҚШ-қа Кубаны қоршап тұрған теңіздерді дерлік толық бақылауға мүмкіндік берді. Испания гарнизонын қайта жабдықтауға жағдай болмағандықтан, Испания соңында бейбітшілік туралы келісімге келіп, тамыз айында капитуляциялады, соғыс аяқталды. Капитуляция шарттарының бір бөлігі мынадай болды:

3. АҚШ аталған аумақтағы барлық испандық әскерлерді Испания Корольдігіне мүмкіндігінше тез жеткізуге келіседі.

5. Испания билігі Сантьяго-де-Куба шығанағында және оның кіреберісінде қазіргі кездегі барлық миналарды және кеме қатынасына кедергі келтіретін басқа да нысандарды алып тастауға немесе американдық теңіз флотының оларды алып тастауына көмектесуге келіседі.

9. Испания әскерлері Сантьяго-де-Кубадан соғыс құрметтерімен кетеді, содан кейін қаруларын өзара келісілген жерге тапсырады.

1898 жылғы Париж келіссөздері барысында екі тарап келген келісімдер қалған испандық әскерлердің, кемелердің тағдырын және Кубаның тәуелсіздігі мәселесін шешті. Жарақат алмаған испандық тұтқындар 1898 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Портсмут теңіз кеме жасақтауындағы Сиви аралында орналасқан Лонг лагеріне жіберілді. Америкалықтар Испанияның офицерлеріне, сарбаздарына және теңізшілеріне зор құрмет көрсетті. Соңында испандық тұтқындар "соғыс құрметтерімен" американдық кемелермен Испанияға қайтарылды. Бұл шайқас Жаңа әлемдегі испандық теңіз күшінің кез келген маңызды қатысуына нүкте қойды. Бұл Испанияны Кубадағы стратегиясын қайта қарауға мәжбүр етті және аралға қатысты блокаданы күшейтті. Ұрыс тамыз айына дейін жалғасты. Париж келісім-шартына қол қойылғаннан кейін, барлық сақталған испандық капиталдық кемелер енді өз отанын қорғау үшін жиналды және жағалауды қорғау үшін көмекші кемелердің шашыраңқы бөлімдерін қалдырды. Куба айналасындағы теңізді АҚШ толық бақылауда ұстауы испандық гарнизонды қайта жабдықтауды мүмкінсіз етті және оның капитуляциясын анық болды. Сантьяго-де-Куба шайқасы Сервераға офицерлік міндеттерін орындағанына және оның флоты испандықтардың абыройын сақтағанына көз жеткізді. Жаудың басымдығына қарсы көрсеткен батылдығы испандық және американдық теңізшілер мен офицерлердің құрметіне ие болды. 1898 жылғы Париж келісім-шартына қол қойылғаннан кейін испандық тұтқындар босатылды, ал қалған испандық әскерлер Кубадан кетті. Азаматтық тәртіпті АҚШ құрған әскери үкімет сақтады. АҚШ әскері генерал Леонард Вудтың жалпы басшылығымен аралды біраз уақытқа басқарды және шығанаққа орнатылған көптеген миналарды алып тастауға көмектесті. Испанияның Жаңа әлемдегі империясы қалдырған императорлық кеңістікте АҚШ енді Пуэрто-Рико, Гуам және Филиппин сияқты ресми аумақтарды қоса аннексиялауға және келесі жарты ғасырда Кариб теңізі бойынша американдық әскери араласуларға айтарлықтай ықпал етті. XIX ғасырдың соңы АҚШ Әскери-теңіз флоты үшін және американдық күштің өсуі үшін өткелді кезең болды. Соғыс және аумақты жаулап алу американдық теңізшіліктің дұрыстығын растаған сияқты көрінді және АҚШ теңіз саясатын Маханиан теңіз күшін толық қабылдауға қарай бұрды. Испан-американ соғысы және Латын Америкасындағы одан кейінгі араласулар, жинап айтқанда Банана соғыстары деп аталатын, Рузвельт Королясымен айтылған Монро доктринасына АҚШ-тың адалдығын көрсетті, бұл АҚШ-ты, әсіресе Әскери-теңіз флоты мен Теңіз жаяу әскерлері арқылы, Батыс жарты шарда халықаралық полиция күші болуға міндеттеді. Империалистік сезімдер АҚШ Әскери-теңіз флотының жеңісінен және оның кейбір командирлерінің жаңадан танымал мәртебесінен кейін пайда болды. Жаңа аумақтық кеңеюге түрткіс берген факторлардың бірі шетелдік теңіз базаларына және мұндай базаларды бақылауға алу және ұстап тұру үшін үлкен теңіз флотына қажеттілік болды. Филиппин, Гуам, Пуэрто-Рико және басқалары АҚШ теңіз базалары мен көмір станцияларының орналасқан жеріне айналды, бірақ жергілікті қарсылық жоғары болды. Филиппиндегі қарсылық испан-американ соғысынан кейін Филиппиннің әскери губернаторы болып тағайындалған генерал-майор Элвелл С. Отис басқарған жергілікті партизандар мен АҚШ күштерінің арасындағы отарлық соғысқа ұласты. Аймақтық қақтығыс ирониялық болды, өйткені Испан-американ соғысының рөлдері енді өзгерді. АҚШ Испанияның отарлық билігінен Кубаны босату үшін күресті, бірақ енді Филиппиннің отарлауын мақсат етті. Соңында Испан-американ соғысы демократия принциптері мен американдық империализмге деген құштарлық арасындағы терең қақтығыстарды көрсетті. Испанияның екі кемесі, Инфанта Мария Тереса және Кристобаль Колон, кейін судан шығарылып, АҚШ-қа өткізілді. Екеуі де ақырында сүңгіп, жоғалып кетті. Испанияның "Рейна Мерседес" крейсері, қозғалтқыштарының бұзылуына байланысты Сантьяго шығанағында тастап кетілді, АҚШ Әскери-теңіз флоты тарапынан басып алынып, 1957 жылға дейін "Рейна Мерседес" ретінде қабылдау кемесі ретінде пайдаланылды. Шайқастан кейінгі күндері испандық кемелерден алынған барлық түрлі тулар, кемелік мачталар, ұлттық жауынгерлік тулар, корольдық стандарттар, адмиралдардың тулары және т.б. АҚШ Әскери-теңіз академиясының мұражайындағы АҚШ Әскери-теңіз трофейлік тулар жинағының бөлігі болып табылады. 1949 жылы Конгресс актісімен жинақ АҚШ Әскери-теңіз академиясының қамқорлығына берілді. 1998 жылы шайқастың және Испан-американ соғысының жүз жылдығын еске алу мақсатымен АҚШ Әскери-теңіз министрі испандық флагмандық кеме "Инфанта Мария Тересадан" алынған Ұлттық жауынгерлік туды испандық Әскери-теңіз флотына олардың Бас штабы арқылы қайтаруға рұқсат берді, ол АҚШ Әскери-теңіз Флотының Бас теңіз операциялары басшысымен Ньюпорт, Род-Айлендте кездесуге тиіс болды. Алайда, туды қайтару тоқтатылды, өйткені Әскери-теңіз академиясының мұражайының кураторы 1949 жылғы конгресс тіліне сілтеме жасай отырып, баннерді тапсырудан бас тартты.