Гаити революциясы: Құлдар көтерілісі және тәуелсіздік үшін күрес (1791-1804)

Гаити революциясы (1791-1804): Құлдар көтерілісі, Туссен Лувертюр жетекшілігімен Франциядан тәуелсіздік алу жолындағы күрес. Тарих, Гаити, революция.

46 мин оқу

100%

Дереккөз: Haitian Revolution — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1791–1804 жылғы Сент-Домингудегі құлдар көтерілісі

1793–1798
1798–1801
1802–1804
| соғысушы2 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| соғысушы3 = Ұлыбритания Корольдігі (1793–1798)
| қолбасшы1 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| қолбасшы2 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| қолбасшы3 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Ұлыбритания Корольдігі Томас Мейтленд
| күш1 =
| күш2 =
| күш3 =
| қазалар1 = Гаитиліктер: 200 000 қаза болды
| қазалар2 = Франция: 75 000 қаза болды және 1804 жылы бұрынғы отардың тәуелсіздігімен аяқталды. Оған қара нәсілділер, француз, испан, британдық және поляктар қатысты. Бұрынғы құл Туссен Лувертюр Гаитидің ең көрнекті генералы болды. Бұл төңкеріс адамзат тарихындағы құлдардың көтерілісі болды, ол құлдықтан азат болған (бірақ мәжбүрлі еңбек тоқтатылмады) және ақ емес адамдар мен бұрынғы тұтқындар басқаратын мемлекеттің құрылуына әкелді. Сәтті аяқталған революция Атлант әлемінің тарихындағы маңызды сәт болды және революцияның құлдық институтына тигізген әсері Американың барлық бөлігінде сезілді. Француз үкіметінің құлауынан және бұрынғы отардағы құлдықтың жойылуынан кейін, бұрынғы құлдардың жеңіске жеткен бостандықтары, сондай-ақ еркін түсті адамдардың ынтымақтастығымен ақ еуропалықтардан тәуелсіздік алу табысты қорғалды. Бұл революция шамамен 1900 жыл бұрын Рим Республикасына қарсы Спартактың сәтсіз көтерілісінен бергі ең ірі құл көтерілісі болды және еуропалықтардың қара нәсілділердің төмендігі және құлдардың өз бостандықтарына қол жеткізуге және оны сақтауға қабілетті еместігі туралы ұзақ уақыт бойы сақтап келген сенімдеріне күйрету соқты. Көтерілісшілердің ұйымдастыру қабілеті мен қиын жағдайлардағы табандылығы құл иелерін қорқытып, таң қалдырды. Басқа Атлант революцияларымен салыстырғанда, Гаитидегі оқиғалар кейіннен аз назар аударды: тарихшы Мишель Рольф Труйло Гаити революциясының тарихын француз революциясының тарихымен салыстырғанда "жабылып қалған" деп сипаттайды.

1793–1798
1798–1801
1802–1804
| combatant2 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| combatant3 = Kingdom of Great Britain (1793–1798)
| commander1 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| commander2 = 1791–1793
1793–1798
1798–1801
1802–1804
| commander3 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Kingdom of Great Britain Thomas Maitland
| strength1 =
| strength2 =
| strength3 =
| casualties1 = Haitians: 200,000 dead
| casualties2 = ubl|France: 75,000 dead and ended in 1804 with the former colony's independence. It involved black, biracial, French, Spanish, British, and Polish participants—with the ex slave Toussaint Louverture emerging as Haiti's most prominent general. The revolution was the only known slave uprising in human history that led to the founding of a state which was both free from slavery (though not from forced labour) and ruled by non whites and former captives. The successful revolution was a defining moment in the history of the Atlantic World and the revolution's effects on the institution of slavery were felt throughout the Americas. The end of French rule and the abolition of slavery in the former colony was followed by a successful defense of the freedoms the former slaves had won, and with the collaboration of already free people of color, of their independence from white Europeans. The revolution was the largest slave uprising since Spartacus' unsuccessful revolt against the Roman Republic nearly 1,900 years earlier, and challenged long held European beliefs about alleged black inferiority and about slaves' ability to achieve and maintain their own freedom. The rebels' organizational capacity and tenacity under pressure inspired stories that shocked and frightened slave owners in the hemisphere. Compared to other Atlantic revolutions, the events in Haiti have received comparatively little public attention in retrospect: historian Michel Rolph Trouillot characterizes the historiography of the Haitian Revolution as being "silenced" by that of the French Revolution.

Сан-Домингудағы құл шаруашылығы

Кариб теңізінің 18-ғасырдағы экономикалық дамуының көп бөлігі еуропалықтардың қантқа деген сұранысына байланысты болды. Плантация иелері қантты тауарлы дақыл ретінде өндірді, оның өсіруіне көп еңбек күші қажет болды. Сен-Доминг колониясында кофе, какао және индиго да өсірілді, бірақ олар қант плантацияларына қарағанда кішкентай және аз табысты болды. Тауарлы дақылдар еуропалық тауарларға айырбасталды. 1730 жылдарынан бастап француз инженерлері қант құмырсасының өндірісін арттыру үшін күрделі суару жүйелерін құрды. 1740 жылдары Сен-Доминг, Ұлыбританияның Ямайка колониясымен бірге, әлемдегі қанттың негізгі жеткізушісіне айналды. Қант өндірісіне африкалық құлдардың көп еңбегі қажет болды. Жыл сайын шамамен 600 кеме Сен-Домингтен Бордоға өнімдер тасымалдады, ал колонияның өнімдері мен тауарларының құны он үш колониядан Ұлыбританияға тасылған барлық өнімдердің құнымен шамалас болды. 1789 жылы Францияда тұратын 25 миллиондай адамның 1 миллионы тікелей Сен-Домингтен импортталған ауылшаруашылық өнімдеріне тәуелді болды, ал бірнеше миллионы тіршілік деңгейін сақтау үшін колониямен саудаға жанама түрде тәуелді болды. Сен-Доминг әлемдегі ең табысты француз колониясы болды, тіпті 18-ғасырдағы барлық еуропалық колониялардың ішіндегі ең табыстыларының бірі еді. Құлдық, қатал жағдайларда қант өндірісін қамтамасыз етті; Африкадан әкелінген безгек және сары қызылша сияқты аурулар тропикалық Кариб теңізінің климатында өркендеп, жоғары өлім-жітімге себеп болды. 1787 жылы француздар Африкадан Сен-Домингке шамамен 20 000 құлды әкелді, ал британдықтар өздерінің Кариб теңізіндегі барлық колонияларына барлығы 38 000 құлды әкелді. Сары қызылшадан өлім-жітім көрсеткіші соншалықты жоғары болды, Африкадан келген құлдардың кем дегенде 50 пайызы келгеннен кейін бір жыл ішінде қайтыс болды. Сондықтан ақ плантаторлар құлдарын мүмкіндігінше көп жұмыс істеуге мәжбүр етіп, оларға азық-түлік пен баспананың ең аз мөлшерін ғана берді, себебі олардың сары қызылшадан қайтыс болуы мүмкін еді. Өлім-жітім деңгейі соншалықты жоғары болды, полиандрия – бір әйелдің бірнеше еркекке бір уақытта үйленуі – құлдар арасында кең таралған неке түріне айналды. Құлдардың заңдық құқықтары болмағандықтан, плантаторлардың, олардың үйленбеген ұлдарының немесе қараушыларының зорлауы плантацияларда жиі кездесетін құбылыс болды.

Much of Caribbean economic development in the 18th century was contingent on Europeans' demand for sugar. Plantation owners produced sugar as a commodity crop from cultivation of sugarcane, which required extensive labor. The colony of Saint Domingue also had extensive coffee, cocoa, and indigo plantations, but these were smaller and less profitable than the sugar plantations. The commodity crops were traded for European goods. Starting in the 1730s, French engineers constructed complex irrigation systems to increase sugarcane production. By the 1740s, Saint Domingue, together with the British colony of Jamaica, had become the main suppliers of the world's sugar. Production of sugar depended on extensive manual labor provided by enslaved Africans. An average of 600 ships engaged every year in shipping products from Saint Domingue to Bordeaux, and the value of the colony's crops and goods was almost equal in value to all of the products shipped from the Thirteen Colonies to Great Britain. The livelihood of 1 million of the approximately 25 million people who lived in France in 1789 depended directly upon the agricultural imports from Saint Domingue, and several million indirectly depended upon trade from the colony to maintain their standard of living. Saint Domingue was the most profitable French colony in the world, indeed one of the most profitable of all the European colonies in the 18th century. Slavery sustained sugar production under harsh conditions; diseases such as malaria (brought from Africa) and yellow fever caused high mortality, thriving in the tropical Caribbean climate. In 1787 alone, the French imported about 20,000 slaves from Africa into Saint Domingue, while the British imported about 38,000 slaves total to all of their Caribbean colonies. The death rate from yellow fever was such that at least 50% of the slaves from Africa died within a year of arriving, so while the white planters preferred to work their slaves as hard as possible, providing them only the bare minimum of food and shelter, they calculated that it was better to get the most work out of their slaves with the lowest expense possible, since they were probably going to die of yellow fever anyway. The death rate was so high that polyandry—one woman being married to several men at the same time—developed as a common form of marriage among the slaves. As slaves had no legal rights, rape by planters, their unmarried sons, or overseers was a common occurrence on the plantations.

Демография

Сан-Домингода плантаторлар мен олардың отбасылары, сондай-ақ саудагерлер мен дүкеншілердің шағын буржуазиясы құлдардан он еседен астам кем болды. Аралдардың солтүстігінде ең ірі қант плантациялары мен құлдардың шоғырлануы орналасқан, ал ақ адамдар құлдардың көтерілісінен қорқып өмір сүрді. 1758 жылы плантаторлар қатаң касталық жүйе қалыптасқанға дейін басқа топтардың құқықтарын шектейтін заңдар қабылдауға кірісті. Көптеген тарихшылар сол дәуірдегі адамдарды үш топқа бөліп қарастырады: Бірінші топ – ақ колонистер, немесе “ле блан”. Бұл топ әдетте плантация иелерінен және бақылаушылар немесе күнделікті жұмысшылар қызметін атқаратын, сондай-ақ қолөнершілер мен дүкен иелерінен тұратын төменгі топқа бөлінді. Екінші топ – бос түсті адамдар, немесе “жен де кулер либр”, олар көбінесе аралас нәсілді (кейде мулаттар деп аталады), африка және француз тегінен шыққан. Бұл “жен де кулер” білімді және сауатты болды, ал ерлер әдетте әскерде немесе плантацияларда әкімшілер болып қызмет ететін. Көпшілігі ақ плантаторлар мен құл аналардың балалары немесе бос түсті әйелдер еді. Басқалары өз өнімдерін немесе өнер туындыларын сату арқылы иелерінен бостандықтарын сатып алған. Олар көбінесе білім алған немесе қолөнерге оқытылған, кейде әкелерінен бостандық немесе мүлік мұра еткен. Кейбір “жен де кулер” өз плантацияларына иелік етіп, оларды басқарған және құл иелері болған. Үшінші топ, басқаларынан он есеге асып түсетін, көбінесе Африкадан әкелінген құлдардан құралды. Олардың арасындағы өлім-жітімнің жоғары деңгейі плантаторларды үнемі жаңа құлдар импорттауға мәжбүр етті. Бұл олардың мәдениетін африкалық және аралдағы басқа адамдардан ерекшелендіріп сақтады. Көптеген плантацияларда Африканың белгілі бір аймағынан құлдар шоғырланған, сондықтан бұл топтар үшін өздерінің мәдениетінің, дінінің және тілінің элементтерін сақтау оңайырақ болды. Бұл Африкадан келген жаңа құлдарды колонияда туған құлдардан (креолдар) бөліп тұрды, олардың туысқандық байланыстары бар еді және көбінесе плантацияларда беделді лауазымдарға ие болып, бостандыққа шығу мүмкіндіктері де көп болды. Құлдардың көп бөлігі қазіргі Нигериядан шыққан йоруба, қазіргі Бениннен шыққан фон және қазіргі Анголаның солтүстігі мен Конгоның батысында орналасқан Конго Корольдігінен шыққан конголықтар еді. Конголықтар құлдардың арасындағы ең ірі африкалық этностық топты құрады, олардың үлесі 40% құрады. Құлдар өз дінін дамытты, ол католицизм мен Батыс Африка діндерінің аралас қоспасынан тұратын Воду діні болды, ол ағылшын тілінде көбінесе “вуду” деп аталады. Бұл сенім жүйесі африкалықтардың құлдыққа түсуіне наразылық білдірді.

The planters and their families, together with the petite bourgeoisie of merchants and shopkeepers, were outnumbered by slaves by a factor of more than ten on Saint Domingue. The largest sugar plantations and concentrations of slaves were in the north of the islands, and whites lived in fear of slave rebellion. In 1758, the planters began passing legislation restricting the rights of other groups of people until a rigid caste system was defined. Most historians classify the people of the era into three groups:

The first group were white colonists, or les blancs. This group was generally subdivided into the plantation owners and a lower class of whites who often served as overseers or day laborers, as well as artisans and shopkeepers. The second group were free people of color, or gens de couleur libres, who were usually mixed race (sometimes referred to as mulattoes), being of both African and French descent. These gens de couleur tended to be educated and literate, and the men often served in the army or as administrators on plantations. Many were children of white planters and enslaved mothers, or free women of color. Others had purchased their freedom from their owners through the sale of their own produce or artistic works. They often received education or artisan training, and sometimes inherited freedom or property from their fathers. Some gens de couleur owned and operated their own plantations and became slave owners. The third group, outnumbering the others by a ratio of ten to one, was made up of mostly African born slaves. A high rate of mortality among them meant that planters continually had to import new slaves. This kept their culture more African and separate from other people on the island. Many plantations had large concentrations of slaves from a particular region of Africa, and it was therefore somewhat easier for these groups to maintain elements of their culture, religion, and language. This also separated new slaves from Africa from creoles (slaves born in the colony), who already had kin networks and often had more prestigious roles on plantations and more opportunities for emancipation. The majority of the slaves were Yoruba from what is now modern Nigeria, Fon from what is now Benin, and Kongo from the Kingdom of Kongo in what is now modern northern Angola and the western Congo. The Kongolese at 40% were the largest of the African ethnic groups represented amongst the slaves. The slaves developed their own religion, a syncretic mixture of Catholicism and West African religions known as Vodou, usually called "voodoo" in English. This belief system implicitly rejected the Africans' status as slaves.

Әлеуметтік қақтығыс

Сен-Домингте жеккөрулік ахуал болды, ақ колонистер мен қара құлдар жиі зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстарға түсетін. Француз тарихшысы Пол Фрегози былай жазды:

Осы қақтығыстардың көптегені плантациялардан қашқан құлдарға қатысты. Көптеген қашқан құлдар – марондар – ірі плантациялардың шетінде жасырынып, жерден және бұрынғы иелерінен ұрлаған нәрселермен күн көріп өмір сүрді. Басқалары жұмыс іздеп қалаларға қашып, қаладағы құлдар мен бостандыққа шыққан қара нәсілділердің арасында жасырынуға тырысты. Егер олар ұсталса, қашқан құлдарға қатал және зорлықпен жаза тағайындалатын. Дегенмен, кейбір иелер плантациялардан қысқа мерзімге кетулерді, яғни шағын маронаждарға көз жұмып, олардың кернеуді басуға көмектесетінін білді.

Ағартушылық кезеңдегі құлдық

Француз жазушысы Гийом Рейналь еуропалық отарлау тарихында құлдыққа шабуыл жасады. Ол: «Африкалықтардың тек қана оларды кек алуға және қырғынға бастайтын жеткілікті батыл басшысы керек», – деп ескертті. Рейнальдың ағартушылық философиясы тек болжаудан асып, Руссо мен Дидро сияқты көптеген ұқсас философияларды қамтыды. Рейнальдың ескертуі Адам және азамат құқықтарының декларациясынан он үш жыл бұрын жазылған, ол бостандық пен еркіндікті баса көрсеткенімен, құлдықты жоймады. Рейнальдың ықпалынан өзге, еуропалық отарлау контекстінде ағартушылық идеялармен таныс болған, бос қара нәсілді Туссен Лувертюр Гаити революциясындағы маңызды «ағартушы тұлға» болады. Ағартушылық ой әлемді «ағартушы көшбасшылар» мен «білімсіз көпшілік» деп екіге бөлді. Лувертюр көпшілік пен ағартушылар арасындағы бұл айырмашылықты теңгерімді қамтамасыз етуге тырысты, азаттыққа жетудің қажетті құралы ретінде батыстық ағартушылық ойды қарастырды және Сен-Домингудағы түрлі терілі адамдардың тәжірибесі мен білімінен моральдық тұрғыдан жоғары екенін таратуға ұмтылмады. Лувертюр Сен-Домингуде құлдықты жойған жаңа қоғамның конституциясын жазды. Ағартушылық қоғамдағы құлдықтың болуы – француз революциясына дейін еуропалық ғалымдар назардан тыс қалдырған қайшылық болатын. Лувертюр осы беймәлімдікті конституциясында тікелей атап өтті. Сонымен қатар, ол стилі мен тілі арқылы ағартушылық ғалымдармен байланысын көрсетті. Лувертюр сияқты Жан-Батист Бельи де көтеріліске белсенді қатысты. Анн Луи Жироде де Русси Триосонның Бельи портреті француздардың колонияларға деген көзқарасын бейнелейтін адамды көрсетеді, Рейнальдың бюсті мен Бельидің бейнесі арқылы ағартушылық ойдың мәдениеті мен Сен-Домингудегі жағдайдың шынайылығы арасындағы қатаң қарама-қайшылықты тудырады. Ерекшелігіне қарамастан, портрет нәсілдік шектеулерге түсіп қалған адамды бейнелейді. Жироде бұрынғы Ұлттық конвенция депутатын суреттеуі француздықтардың отарлық азаматтарға деген пікірін көрсетеді, бұл бейнедегі сексуалдық ерекшеліктері мен сырғасы арқылы. Бұл екі нәсілдік сипаттағы белгілер колонияның тәуелсіздікке ұмтылысын әлсіретуге бағытталған, өйткені колония азаматтары нәсілдік себептермен француз революционерлерінің элиталық тобына кіре алмады.

French writer Guillaume Raynal attacked slavery in his history of European colonization. He warned, "the Africans only want a chief, sufficiently courageous, to lead them on to vengeance and slaughter." Raynal's Enlightenment philosophy went deeper than a prediction and reflected many similar philosophies, including those of Rousseau and Diderot. Raynal's admonition was written thirteen years before the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, which highlighted freedom and liberty but did not abolish slavery. In addition to Raynal's influence, Toussaint Louverture, a free black who was familiar with Enlightenment ideas within the context of European colonialism, would become a key "enlightened actor" in the Haitian Revolution. Enlightened thought divided the world into "enlightened leaders" and "ignorant masses." Louverture sought to bridge this divide between the popular masses and the enlightened few by striking a balance between Western Enlightened thought as a necessary means of winning liberation, and not propagating the notion that it was morally superior to the experiences and knowledge of people of color on Saint Domingue. Louverture wrote a constitution for a new society in Saint Domingue that abolished slavery. The existence of slavery in Enlightened society was an incongruity that had been left unaddressed by European scholars prior to the French Revolution. Louverture took on this inconsistency directly in his constitution. In addition, he exhibited a connection to Enlightenment scholars through the style, language,

Like Louverture, Jean Baptiste Belley was an active participant in the insurrection. The portrait of Belley by Anne Louis Girodet de Roussy Trioson depicts a man who encompasses the French view of its colonies, creating a stark dichotomy between the refinement of Enlightenment thought and the reality of the situation in Saint Domingue, through the bust of Raynal and the figure of Belley, respectively. While distinguished, the portrait still portrays a man trapped by the confines of race. Girodet's portrayal of the former National Convention deputy is telling of the French opinion of colonial citizens by emphasizing the subject's sexuality and including an earring. Both of these racially charged symbols reveal the desire to undermine the colony's attempts at independent legitimacy, as citizens of the colonies were not able to access the elite class of French Revolutionaries because of their race.

Әлеуметтік қабаттану

1789 жылы Сен-Домьинге әлемдегі кофе өндірімінің 60%-ын және Франция мен Ұлыбритания импорттаған қанттың 40%-ын өндірді. Бұл колония француз колониялық империясының ең табысты иелігі ғана емес, сонымен қатар Кариб теңізіндегі ең бай және гүлденген колония болатын. Колонияда 40 мың ақ тұрғын, 28 мың мулат және бостандыққа шыққан қара нәсілділер, ал шамамен 452 мың қара құл болды. Бұл Кариб бассейніндегі құлдардың санының жартысына жуығы, сол жылы бір миллионға жуық болатын. Колониялық қоғамның ең төменгі сатысы саналатын құлдардың саны ақтар мен бостандыққа шыққандардан сегіз есе көп болды. Құлдардың үштен екісі Африкадан келген, олар Америкада туып, құл қоғамында өскендерге қарағанда аз мойынсұнушылық танытты. Кариб бассейніндегі өлім-жітім туудан жоғары болғандықтан, плантацияларда жұмыс істеуге қажетті құлдарды Африкадан импорттау қажеттігі туды. Құлдардың саны жыл сайын екі-бес пайызға дейін азайды, себебі олардың денсаулығы нашар, тамақ пен баспана жеткіліксіз, киім мен медициналық көмек қарастырылмаған, сондай-ақ жыныстар арасындағы теңгерімсіздік – әйелдерге қарағанда ерлер көп болды. Кейбір құлдар қалалық құлдар мен үй қызметшілерінен құралған креолдық элиталық топқа жатты, олар плантация үйінің маңында аспазшы, жеке қызметші және қолөнерші болып жұмыс істеді. Бұл салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы топ негізінен Америкада туған, ал Африкадан келген төменгі тап қатыгездік пен қанаушылық жағдайында қажырлы еңбек етті. Сен-Домьингедегі 40 мың ақ колонистің ішінде әкімшілік лауазымдарды еуропалық француздар монополиялады. Шахыр өсірушілер немесе гран-бланк (“үлкен ақтар”) көбінесе кішігірім аристократтар болды. Көпшілігі қонысты қорлаған сары қызылшадан құтылу үшін мүмкіндігінше тезірек Францияға оралуға тырысты. Төменгі тапқа жататын ақтар, petits blancs (“кіші ақтар”) құрамына қолөнершілер, дүкен иелері, құл сатушылар, бақылаушылар және күндізгі жұмысшылар кірді. Сен-Домьингедегі бостандыққа шыққан түрлі-түсті адамдардың саны 28 мыңнан асты. Сол кезде колониялық заңнамалар осы өсіп келе жатқан және күшейіп келе жатқан топқа қатысты, дискриминациялық заңдар қабылдады, олар бостандық алғандардың ерекше киім киюін және тұратын жерлерін шектеді. Бұл заңдар оларға көптеген мемлекеттік лауазымдарға ие болуға тыйым салды. Ле Кап Франсуа (Ле Кап) солтүстік портында бостандыққа шыққан құлдарды қоса алғанда, көптеген түрлі-түсті адамдар тұрды. Олар құлдардың көтерілісі мен кейіннен төңкеріс бастауға белсенді қатысты. Сен-Домьингудің солтүстік жағалауындағы Плейн-дю-Норд ең құнарлы аймақ болды, онда ең үлкен қант плантациялары және, демек, ең көп құлдар шоғырланған. Бұл ең маңызды экономикалық аймақ еді, өйткені колонияның саудасының көп бөлігі осы порттар арқылы жүзеге асты. Ең үлкен және ең жұмысты порт – Ле-Кап, Сен-Домьингтің бұрынғы астанасы. Аралдағы африкалық тұрғындар Францияның аралдың сыртқы саудасына шектеулер қоюына наразы болған плантаторлардың тәуелсіздік үшін күресі туралы естій бастады. Африкалықтар көбінесе роялистермен және британдықтармен одақтасты, себебі Сен-Домьингоның тәуелсіздігін ақ құл иелері басқарса, бұл африкалық халыққа одан да қатал қарым-қатынас пен әділетсіздіктің күшеюіне әкеледі деп түсінді. Плантаторлар француз әріптестеріне есеп берудің қазіргі ең төменгі деңгейінсіз құлдықты өздері қалағандай пайдалануға еркіндік алады. Ол 1791 жылдың басында тұтқындалып, басы кесілгенге дейін “көлік дөңгелегінде сындырылып” қатыгездікпен өлімге кесілді. Оге құлдыққа қарсы күрескен жоқ, бірақ оның жазасы кейіннен құлдардың 1791 жылдың тамызында көтеріліс ұйымдастыруының және отаршылармен келісімдерге қарсы тұруының себептерінің бірі ретінде айтылды. Осы уақытқа дейін болған қақтығыс ақтардың арасында және ақтар мен бостандыққа шыққан қара нәсілділер арасында болды. Құлдар сырттан бақылап тұрды, бұл олардың басым көпшілігі ұдайы көтеріліс ұйымдастырса, олардың алдында тұрған қауіп-қатерді көрсетеді.

In 1789, Saint Domingue produced 60% of the world's coffee and 40% of the sugar imported by France and Britain. The colony was not only the most profitable possession of the French colonial empire, but it was the wealthiest and most prosperous colony in the Caribbean. The colony's white population numbered 40,000; mulattoes and free blacks, 28,000; and black slaves, an estimated 452,000. This was almost half the total slave population in the Caribbean, estimated at one million that year. Enslaved blacks, regarded as the lowest class of colonial society, outnumbered whites and free people of color by a margin of almost eight to one. Two thirds of the slaves were African born, and they tended to be less submissive than those born in the Americas and raised in slave societies. The death rate in the Caribbean exceeded the birth rate, so imports of enslaved Africans were necessary to maintain the numbers required to work the plantations. The slave population declined at an annual rate of two to five percent, due to overwork, inadequate food and shelter, insufficient clothing and medical care, and an imbalance between the sexes, with more men than women. Some slaves were of a creole elite class of urban slaves and domestics, who worked as cooks, personal servants and artisans around the plantation house. This relatively privileged class was chiefly born in the Americas, while the under class born in Africa labored hard, and often under abusive and brutal conditions. Among Saint Domingue's 40,000 white colonists, European born Frenchmen monopolized administrative posts. The sugar planters, or grands blancs (literally, "big whites"), were chiefly minor aristocrats. Most returned to France as soon as possible, hoping to avoid the dreaded yellow fever, which regularly swept the colony. The lower class whites, petits blancs (literally "small whites"), included artisans, shopkeepers, slave dealers, overseers, and day laborers. Saint Domingue's free people of color, or gens de couleur libres, numbered more than 28,000. Around that time, colonial legislations, concerned with this growing and strengthening population, passed discriminatory laws that required these freedmen to wear distinctive clothing and limited where they could live. These laws also barred them from occupying many public offices. Le Cap Français (Le Cap), a northern port, had a large population of free people of color, including freed slaves. These men would become important leaders in the slave rebellion and later revolution. The Plaine du Nord on the northern shore of Saint Domingue was the most fertile area, having the largest sugar plantations and therefore the most slaves. It was the area of greatest economic importance, especially as most of the colony's trade went through these ports. The largest and busiest port was Le Cap, the former capital of Saint Domingue. The African population on the island began to hear of the agitation for independence by the planters, who had resented France's limitations on the island's foreign trade. The Africans mostly allied with the royalists and the British, as they understood that if Saint Domingue's independence were to be led by white slave masters, it would probably mean even harsher treatment and increased injustice for the African population. The planters would be free to operate slavery as they pleased without the existing minimal accountability to their French peers. He was captured in early 1791, and brutally executed by being "broken on the wheel" before being beheaded. While Ogé was not fighting against slavery, his treatment was cited by later slave rebels as one of the factors in their decision to rise up in August 1791 and resist treaties with the colonists. The conflict up to this point was between factions of whites, and between whites and free blacks. Enslaved blacks watched from the sidelines. suggesting the grave threat they faced should the majority of slaves launch a sustained major uprising.

Революцияның басталуы

Гийом Рейналь 1780 жылы еуропалық отарлау тарихының басылымында құлдыққа шабуыл жасады. Ол сондай-ақ колонияларда жалпы құлдар көтерілісін болжап, «жақындап келе жатқан дауыл» белгілері бар екенін айтты. Мұндай белгілердің бірі – 1791 жылы мамыр айында француз революциялық үкіметінің бай, бостандыққа шыққан адамдарға азаматтық құқық беруі болды. Ақ түсті плантаторлар бұл шешімге бағынбағандықтан, екі ай ішінде бұрынғы құлдар мен ақтардың арасында шабуылдар басталды. Бұл құлдар мен ақсүйектер арасындағы шиеленісті одан әрі күшейте түсті. Рейнальдың болжамы 1791 жылдың 21 тамызында орындалды, онда Сен-Доминг құлдары көтеріліске шықты; мыңдаған құл тропикалық дауыл кезінде құпия воду рәсіміне қатысты – жарқынды да, күннің күркірі де жақсы ниеттің белгісі ретінде қабылданды – және сол түні құлдар өздерінің қожайындарын өлтіре бастады, осылайша колонияны азаматтық соғысқа ұшыратты. Көтерілістің басталуына сигналды 14 тамыз күні түнде Бой-Кайман қаласында өткен діни рәсім кезінде водудың бас діни қызметкері және марундар құлдарының басшысы Датти Букман мен Сесиль Фатиман берді. Келесі он күн ішінде құлдар бұрын-соңды болмаған құл көтерілісімен бүкіл Солтүстік провинцияны басып алды. Ақтар бірнеше оқшауланған, бекіністі лагерьлерді ғана бақылап отырды. Құлдар өздерінің қожайындарынан «тоналды, зорлады, азаптады, мүшелерін қиып, өлтірді» арқылы кек алды. Ұзақ жылдар бойы плантаторлардың қысымынан көптеген қара нәсілділер барлық ақтарды жек көріп, көтеріліс басынан-ақ зорлық-зомбылықпен ерекшеленді. Олар француз балаларының басын көтерілісшілердің алдыңғы қатарына таситын таяқтарға тігеді. Оңтүстікте қыркүйек айынан бастап, Тру-Коффиде орналасқан Ромен ла Профетесс басқаратын он үш мың құл мен көтерілісшілер плантациялардан азық-түлік алып, өртеп жіберді, құлдарды босатты және аймақтың екі ірі қаласын – Леоган мен Жакмельді басып алды (және өртеп жіберді). Плаантаторлар ұзақ уақыттан бері осындай көтерілістен қорқып, қорғаныс шараларын жасап, қару-жарағын жинақтаған. Бірақ бірнеше апта ішінде солтүстіктегі көтеріліске қосылған құлдардың саны 100 000-ға жетті. Келесі екі айда зорлық-зомбылық күшейе түскенде, құлдар 4000 ақ адамды өлтіріп, 180 қант плантациясын, жүздеген кофе және индиго плантацияларын өртеп немесе жойды. Көтерілістің сәттілігі Ұлттық Ассамблеяға қауіпті жағдайға тап болғанын түсінуге мүмкіндік берді. 1792 жылы наурыз айында Ассамблея колониялардағы бостандыққа шыққан түсті адамдарға азаматтық және саяси құқықтар берді. Парижден жіберілген жаңа губернатор Легер Фелисите Сонтонакс Солтүстік провинциядағы құлдықты жойды және ол роялистер деп санайтын плантаторлармен жаман қарым-қатынаста болды. Сол айда ақтар мен консервативті бостандыққа шыққан қаралар және француз комиссары Эдмон де Сент-Лежердің коалициясы оңтүстіктегі Тру-Коффи көтерілісін басты, өйткені сол кезде Порт-о-Пренске жақын орналасқан Андре Риго олармен одақтасудан бас тартты.

Guillaume Raynal attacked slavery in the 1780 edition of his history of European colonization. He also predicted a general slave revolt in the colonies, saying that there were signs of "the impending storm". One such sign was the action of the French revolutionary government to grant citizenship to wealthy free people of color in May 1791. Since white planters refused to comply with this decision, within two months isolated fighting broke out between the former slaves and the whites. This added to the tense climate between slaves and grands blancs. Raynal's prediction came true on the night of 21 August 1791, when the slaves of Saint Domingue rose in revolt; thousands of slaves attended a secret vodou ceremony as a tropical storm came in—the lighting and the thunder were taken as auspicious omens—and later that night, the slaves began to kill their masters and plunged the colony into civil war. The signal to begin the revolt had been given by Dutty Boukman, a high priest of vodou and leader of the Maroon slaves, and Cecile Fatiman during a religious ceremony at Bois Caïman on the night of 14 August. Within the next ten days, slaves had taken control of the entire Northern Province in an unprecedented slave revolt. Whites kept control of only a few isolated, fortified camps. The slaves sought revenge on their masters through "pillage, rape, torture, mutilation, and death". The long years of oppression by the planters had left many blacks with a hatred of all whites, and the revolt was marked by extreme violence from the very start. The masters and mistresses were dragged from their beds to be killed, and the heads of French children were placed on pikes that were carried at the front of the rebel columns. In the south, beginning in September, thirteen thousand slaves and rebels led by Romaine la Prophétesse, based in Trou Coffy, took supplies from and burned plantations, freed slaves, and occupied (and burned) the area's two major cities, Léogâne and Jacmel. The planters had long feared such a revolt, and were well armed with some defensive preparations. But within weeks, the number of slaves who joined the revolt in the north reached 100,000. Within the next two months, as the violence escalated, the slaves killed 4,000 whites and burned or destroyed 180 sugar plantations and hundreds of coffee and indigo plantations. The success of the rebellion caused the National Assembly to realize it was facing an ominous situation. The Assembly granted civil and political rights to free men of color in the colonies in March 1792. A new governor sent by Paris, Léger Félicité Sonthonax, abolished slavery in the Northern Province and had hostile relations with the planters, whom he saw as royalists. The same month, a coalition of whites and conservative free blacks and forces under French commissaire nationale Edmond de Saint Léger put down the Trou Coffy uprising in the south, after André Rigaud, then based near Port au Prince, declined to ally with them.

Англия мен Испания қақтығысқа түседі

Осы арада 1793 жылы Франция Ұлыбританияға соғыс жариялады. Сент-Домьингудегі ірі плантаторлар Сонтонаксқа наразы болғандықтан, британдықтар құлдықты сақтайды деп сеніп, Британиямен колонияға британдық егемендік жариялау туралы келісті. Ұлыбританияның премьер-министрі Уильям Питт-младший Сент-Домингудегі құлдар көтерілісінің табысы Кариб теңізіндегі британдық колонияларда көтерілістерге ықпал етеді деп санады. Ол сондай-ақ, Франция колонияларының ең байы Сент-Домьингті басып алу Франциямен бейбіт келіссөздерде пайдалы сауда құралы болады деп ойлады, ал осы уақыт аралығында Сент-Домьингті басып алу оның зор байлығын британ қазынасына аударуды білдіреді. Питттің соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшысы Генри Дундас, 1-ші виконт Мелвилл, Ямайка колониясының вице-губернаторы сэр Адам Уильямсонға француз отаршылдарының өкілдерімен Ансиан Режимді, құлдықты және аралас нәсілді отаршылдарға қарсы кемсітушілікті қалпына келтіруге уәде берген келісімге қол қоюды тапсырды. Бұл әрекет азаттыққа ұмтылушылар Уильям Уилберфорс пен Томас Кларксонның сынауына ұшырады. Ұлыбританиядан Сент-Доминге келген әскерлердің өмір сүру деңгейі өте төмен болды, көбінесе сары қызылша сияқты аурулардан қайтыс болды. Британ үкіметі күшті полктарды сақтап тұру үшін жақсы даярланбаған жасөспірімдерді жіберді. Жаңа сарбаздардың нашар дайындығы, әскерде тараған аурулармен бірге, Сент-Домингудағы сәтсіз науқанға әкелді. Сонтонакс 1794 жылдың қаңтар айының соңында құлдарды босатуды Ұлттық конвенциядан қолдау алу үшін колонист Луи Дюффейді, еркін қара армия офицері Жан Батист Беллиді және бос адам Жан Батист Миллді жіберді. 4 ақпанда Дюфай конвенция алдында құлдықты жою – колонияны француздардың бақылауында ұстаудың жалғыз жолы екенін, ал бұрынғы құлдар колонияны қалпына келтіру үшін ынталы түрде жұмыс істейтінін айтты. Ұлттық тұрғыдан алғанда, құлдықты жою Францияның Англияға қарсы моральдық жеңісі болды, бұл жоғарыдағы цитатаның екінші жартысында көрінеді. Бірақ Туссен Лувертюр француздарға күдікпен қарағандықтан, испан армиясымен ынтымақтастығын біршама уақытқа дейін тоқтатпады. 1793 жылы Сент-Доминге келген британдық күштер колонияны жаулап алуға жеткіліксіз болды, олар тек бірнеше жағалаудағы бекіністерді ғана ұстай алды. Француз плантаторлары үміттерін жоғалтты, өкіметке қайта оралуға үміттенген еді; Сонтонакс жеңілдеді, өйткені ол коммодор Джон Фордтан Порт-о-Пренске бағыну туралы екі рет ұсынысты қабылдамады. Сол уақытта генерал-капитан Хоакин Гарсия и Морено басқаратын испан әскері Солтүстік провинцияға басып кірді. Гаити генералдарының ең қабілеттісі Лувертюр испандарға қосылып, испан армиясында офицерлік шен алып, Киелі Изабелла орденінің рыцары атанды. Сент-Доминге жаулап алу үшін бас британдық күш, генерал Чарльз Грейдің басшылығымен, "No flint Grey" деген лақап атымен танымал, және адмирал сэр Джон Джервис 1793 жылдың 26 қарашасында Портсмуттан теңізге шықты, бұл Вест-Индияда науқан жүргізудің ең қолайлы уақыты қыркүйек пен қараша айлары екенін еске салды, өйткені безгек пен сары қызылшаны таситын масалар аз болды. 1794 жылдың ақпан айында Батыс Үндістанға келгеннен кейін Грей Мартиника, Сент-Люсия және Гваделупаны жаулап алуды жөн көрді. Джон Уайттың басқаруындағы әскерлер Сент-Доминге 1794 жылдың 19 мамырына дейін келген жоқ. Негізгі француз базаларына шабуыл жасаудың орнына, Уайт Порт-о-Пренске қарай жорық жасады, онда қантпен толтырылған қырық бес кеме бар екені хабарланды. Уайт Порт-о-Пренсті басып алды, бірақ Сонтонакс пен француз күштеріне қант жүктелген кемелерді өртеп жібермеу шартымен кетуге рұқсат берілді. 1794 жылдың мамыр айында Тюссен француз күштерін екіге бөлді, Сонтонакс солтүстікте, Андре Риго оңтүстікте қолбасшылық етті.

Meanwhile, in 1793, France declared war on Great Britain. The grands blancs in Saint Domingue, unhappy with Sonthonax, arranged with Britain to declare British sovereignty over the colony, believing that the British would maintain slavery. The British prime minister, William Pitt the Younger, believed that the success of the slave revolt in Saint Domingue would inspire insurrections in the British Caribbean colonies. He further thought that taking Saint Domingue, the richest of the French colonies, would be a useful bargaining chip in eventual peace negotiations with France, and in the interim, occupying Saint Domingue would mean diverting its great wealth into the British treasury. Henry Dundas, 1st Viscount Melville, who was Pitt's Secretary of State for War, instructed Sir Adam Williamson, the lieutenant governor of the Colony of Jamaica, to sign an agreement with representatives of the French colonists that promised to restore the Ancien Régime, slavery and discrimination against mixed race colonists, a move that drew criticism from abolitionists William Wilberforce and Thomas Clarkson. The troops who came to Saint Domingue from Britain had an extremely low survival rate, often dying to diseases such as yellow fever. The British government would send less trained adolescents to maintain strong regiments. The incompetence of the new soldiers, combined with the ravaging of disease upon the army, led to a very unsuccessful campaign in Saint Domingue. Sonthonax sent three of his deputies, namely the colonist Louis Duffay, the free black army officer Jean Baptiste Belley and a free man of color, Jean Baptiste Mills, to seek the National Convention's endorsement for the emancipation of slaves near the end of January 1794. On 4 February, Dufay gave a speech to the convention arguing that abolishing slavery was the only way to keep the colony in control of the French, and that former slaves would willingly work to restore the colony. </blockquote>

In nationalistic terms, the abolition of slavery also served as a moral triumph of France over England, as seen in the latter half of the above quote. Yet Toussaint Louverture did not stop working with the Spanish Army until sometime later, as he was suspicious of the French. The British force that landed in Saint Domingue in 1793 was too small to conquer the colony, being capable only of holding only few coastal enclaves. The French planters were disappointed as they had hoped to regain power; Sonthonax was relieved, as he had twice refused ultimatums from Commodore John Ford to surrender Port au Prince. In the meantime, a Spanish force under Captain General Joaquín García y Moreno had marched into the Northern Province. Louverture, the ablest of the Haitian generals, had joined the Spanish, accepting an officer's commission in the Spanish Army and being made a knight in the Order of St. Isabella. The main British force for the conquest of Saint Domingue under General Charles Grey, nicknamed "No flint Grey", and Admiral Sir John Jervis set sail from Portsmouth on 26 November 1793, which was in defiance of the well known rule that the only time that one could campaign in the West Indies was from September to November, when the mosquitoes that carried malaria and yellow fever were scarce. After arriving in the West Indies in February 1794, Grey chose to conquer Martinique, Saint Lucia, and Guadeloupe. Troops under the command of John Whyte did not arrive in Saint Domingue until 19 May 1794. Rather than attacking the main French bases at Le Cap and Port de Paix, Whyte chose to march towards Port au Prince, whose harbour was reported to have forty five ships loaded with sugar. Whyte took Port au Prince, but Sonthonax and the French forces were allowed to leave in exchange for not burning the sugar loaded ships. By May 1794, the French forces were severed in two by Toussaint, with Sonthonax commanding in the north and André Rigaud leading in the south.

Испаниялықтар Сент-Домьингодан кетеді

1794 жылдың мамыр айында Туссен француздарға қосылып, испандықтарға қарсы шықты. 6 мамыр 1794 жылы Сан-Рафаэль шіркеуінен шыққанда олардың одақтастарын шабуылдады. Көп ұзамай гаитиліктер испандықтарды Сент-Домьингодан қуып шықты. Туссен ақ нәсілділерді кешіретінін көрсетті, ол құлдардың, қара француздықтардың бостандыққа ие болу құқығын қорғау үшін күрескенін айтты. Ол Франциядан тәуелсіздік алуды көздемейтінін айтып, бұрынғы құл иелері бар ақтарды Сен-Домьингоны қайта құру үшін олармен бірге қалуға шақырды. Риго оңтүстікте ағылшындарды тоқтатып, Леогане қаласын шабуылмен басып алып, ағылшындарды Порт-о-Пренске кері қайтарды. 1794 жыл бойында британдық әскерлердің көпшілігі сары қызыл аурудан, британдықтар "қара құсу" деп атаған қорқынышты аурудан қаза тапты. Сен-Домьингоға келгеннен кейін екі ай ішінде британдықтар сары қызылдан 40 офицер мен 600 сарбазды жоғалтты. Грейдің 7000 сарбазының шамамен 5000-і сары қызылдан қайтыс болды, ал Корольдік теңіз флоты "қырық алты капитан мен он бір жүз теңізшіні жоғалтты, олардың көпшілігі сары қызылдан қайтыс болды" деп хабарлады. Британдық тарихшы сэр Джон Фортескью 1794 жылы Батыс Үндістанда 12 мыңнан астам ағылшынның жерленгенін айту мүмкін емес деп жазды. Риго Порт-о-Пренсті қайтарып алуға тырысқанда сәтсіз болды, бірақ 1794 жылдың Рождество күні ол Тибуронды күтпеген шабуылмен қайтарып алды. Британдықтар шамамен 300 сарбазын жоғалтты, ал Ригоның әскерлері тұтқынға алмады, берілген кез келген британдық сарбазды немесе теңізшіні өлімге жіберді.

Ұлыбританияның "Ұлы шабуыл"

Осы кезде Питт Сент-Доминг пен француздық Батыс Үндістанның қалған бөлігін жаулап алу үшін "үлкен шабуыл" деп атаған іс-шараны бастауға шешім қабылдады, Британия тарихындағы ең ірі экспедицияны жоспарлап, 30 000 шамасындағы әскерді 200 кемемен тасымалдауды көздеді. Фортеск британдықтардың алғашқы экспедициясының мақсаты "осы зиянды аралдардағы Францияның күшін жою еді, бірақ олар тым кеш түскенде, британдық армияны дерлік жойып жібергендерін" анықтады. Осы кезде Вест-Индиядағы қызмет дерлік өлім жазасына тең екені жақсы білінетін. Дублинде және Коркте 104-ші, 105-ші, 111-ші және 112-ші полк әскерлері Сент-Домингке жіберілетінін білгенде, бүлік шығарды. "Ұлы шабуылға" арналған флот 1795 жылдың 16 қарашасында Портсмуттан шығып, 9 желтоқсанда қайтадан жолға шығу алдында дауылға тап болды. Сент-Домингдегі барлық күштер сол кезде Ямайканың вице-губернаторы, сэр Адам Уильямсонның басқаруында болды. Ол оптимизммен "Сент-Доминг губернаторы" атағын алды, ал оның британдық әскерлерінің арасында Ямайканың "Black Shot" жасақтары да болды. "Ұлы шабуылға" қатысқан күштердің командирі, генерал Ральф Аберкромби, 17 наурызда Барбадосқа келген кезде қай аралға шабуыл жасау керектігін шеше алмады. Ол генерал-майор Гордон Форбстың басшылығымен Порт-о-Пренске күш жіберді. Форбстың француздық Леоган қаласын басып алуға жасаған әрекеті апатқа ұшырады. Француздар қорғану үшін терең ор қазып, Форбс ауыр артиллерияны алып келуді ұмытып кетті. Француз командирі, мулат генерал Александр Петион, өзінің фортының артиллериясын пайдаланып, адмирал Хайд Паркердің басқаруындағы үш желілік кеменің екеуін портода батырып жіберді, содан кейін оның артиллериясын британдық күштерге бұрды; француз шабуылы британдықтардың жеңілісіне әкеп соқты, және Форбс Порт-о-Пренске шегінді. Британдық әскерлерді тасымалдаған кемелердің саны артып, сарбаздардың көп бөлігі сары қызбадан қайтыс болды. 1796 жылдың 1 маусымына қарай 66-шы полктің 1000 сарбазының 198-і ғана сары қызбамен ауырмаған; ал 69-шы полктің 1000 сарбазының 515-і ғана сары қызбамен ауырмаған. Аберкромби сары қызбаның қазіргі қарқынымен екі полктің барлық сарбаздары қарашаға дейін қайтыс болады деп болжады. Нәтижесінде, маусым айына қарай 10 000 британдық сарбаз Сент-Домингке келді, бірақ Бомбард маңындағы шайқастардан басқа, британдықтар Порт-о-Пренс және басқа да жағалаудағы бекіністерде қалып, сары қызба оларды өлтіруді жалғастырды. Үкімет Сент-Домингке экспедицияның өсетін шығындары туралы Парламентте сынға ұшырады. 1797 жылдың ақпан айында генерал Джон Грейвс Симко Форбсты алмастыру және британдық күштерді Порт-о-Пренске қайтару туралы бұйрықпен келді. Экспедицияның адам және қаржылық шығындары өскен сайын, Британиядағы адамдар Сент-Домингтен шығуды талап етті, себебі ол ақша мен сарбаздарды жұтып, күтілген пайданы әкелмейтін. 1797 жылдың 11 сәуірінде 62-ші жаяу полкінің полковнигі Томас Мэтленд Порт-о-Пренске келді және ағасына жазған хатында Сент-Домингдегі британдық күштер сары қызбадан "қырғынға ұшырады" деп жазды. Сары қызбаның қорқынышты өлім-жітіміне байланысты Сент-Домингтегі қызмет британдық армияда өте жағымсыз болды. Бір британдық офицер достарының "өз қанына батып" жатқанын, ал "кейбіреулері "есінен жаңылып" өлгенін" көріп, қатты үркіп қалды. Симко жаңа британдық әскерлерді Туссен басқаратын гаитиліктерге қарсы итеру үшін пайдаланды, бірақ қарсы шабуылда Туссен мен Риго шабуылды тоқтатты. Туссен Миребеледегі бекіністі қайта басып алды. 1797 жылдың 7 маусымында Туссен Форт-Черчилльге шабуыл жасады, ол өзінің кәсібилігімен де, қатыгездігімен де ерекшеленді. Артиллерияның шабуылынан кейін гаитиліктер қабырғаға баспалдақ орнатып, ауыр шығындармен төрт рет кері шегінді. Туссен кері қайтарылса да, британдықтар бұрынғы құлдардан әскери тәжірибесі жоқ әскерді еуропалық армиямен теңестіре алғанына таң қалды.

At this point, Pitt decided to launch what he called "the great push" to conquer Saint Domingue and the rest of the French West Indies, sending out the largest expedition Britain had yet mounted in its history, a force of about 30,000 men to be carried in 200 ships. Fortescue wrote that the aim of the British in the first expedition had been to destroy "the power of France in these pestilent islands only to discover when it was too late, that they practically destroyed the British army". By this point, it was well known that service in the West Indies was virtually a death sentence. In Dublin and Cork, soldiers from the 104th, 105th, 111th, and 112th regiments rioted when they learned that they were being sent to Saint Domingue. The fleet for the "great push" left Portsmouth on 16 November 1795 and was wrecked by a storm, before sending out again on 9 December. The overall forces in St Domingue was at that time under the command of the lieutenant governor of Jamaica, Sir Adam Williamson. He was optimistically given the title "Governor of St Domingue", and among his British forces were Jamaican "Black Shot" militias. General Ralph Abercromby, the commander of the forces committed to the "great push", hesitated over which island to attack when he arrived in Barbados on 17 March 1796. He dispatched a force under Major General Gordon Forbes to Port au Prince. Forbes's attempt to take the French held city of Léogâne ended in disaster. The French had built a deep defensive ditch with palisades and Forbes had neglected to bring along heavy artillery. The French commander, the mulatto General Alexandre Pétion, proved to be an excellent artilleryman, who used the guns of his fort to sink two of the three ships of the line under Admiral Hyde Parker in the harbour, before turning his guns to the British forces; a French sortie led to a rout of the British, and Forbes retreated back to Port au Prince. As more ships arrived with British troops, more soldiers died of yellow fever. By 1 June 1796, of the 1,000 from the 66th Regiment, only 198 had not been infected with yellow fever; and of the 1,000 men of the 69th Regiment, only 515 were not infected with yellow fever. Abercromby predicted that at the current rate of yellow fever infection, all of the men from the two regiments were dead by November. Ultimately, 10,000 British soldiers arrived in Saint Domingue by June, but aside from some skirmishing near Bombarde, the British remained in Port au Prince and other coastal enclaves, while yellow fever continued to kill them all off. The government attracted criticism in the House of Commons about the mounting costs of the expedition to Saint Domingue. In February 1797, General John Graves Simcoe arrived to replace Forbes with orders to pull back the British forces to Port au Prince. As the human and financial costs of the expedition mounted, people in Britain demanded a withdrawal from Saint Domingue, which was devouring money and soldiers, while failing to produce the expected profits. On 11 April 1797, Colonel Thomas Maitland of the 62nd Regiment of Foot landed in Port au Prince, and wrote in a letter to his brother that British forces in Saint Domingue had been "annihilated" by the yellow fever. Service in Saint Domingue was extremely unpopular in the British Army owing to the terrible death toll caused by yellow fever. One British officer wrote of his horror of seeing his friends "drowned in their own blood" while "some died raving Mad". Simcoe used the new British troops to push back the Haitians under Toussaint, but in a counter offensive, Toussaint and Rigaud stopped the offensive. Toussaint retook the fortress at Mirebalais. On 7 June 1797, Toussaint attacked Fort Churchill in an assault that was as noted for its professionalism as for its ferocity. Under a storm of artillery, the Haitians placed ladders on the walls and were driven back four times, with heavy losses. Even though Toussaint had been repulsed, the British were astonished that he had turned a group of former slaves with no military experience into troops whose skills were the equal of a European army.

Ұлыбританияның келуі

1797 жылдың шілдесінде Симко мен Мэйтленд Сент-Домингтен толықтай шығу туралы кеңес беру үшін Лондонға сапарлады. 1798 жылдың наурыз айында Мэйтленд кем дегенде Порт-о-Пренстен бас тарту туралы бұйрықпен оралды. 1798 жылдың 10 мамырында Мэйтленд Тоусентпен кездесіп, қару тоқтату туралы келісімге келді, ал 18 мамырда британдықтар Порт-о-Пренстен кетіп қалды. Британдық күштер тек солтүстіктегі Моль-Сен-Николас және оңтүстіктегі Джереми қалаларын бақылаумен шектелді. Ямайканың жаңа губернаторы, Александр Линдсей, Балкаррдың 6-шы графы, Мэйтлендті Моль-Сен-Николастан бас тартпауға көндіруге тырысты. Бірақ Туссен Балкарреске хабар жіберіп, ол табандылық танытса, Ямайка Сент-Домингке жақын екенін және оған шабуыл жасалуы мүмкін екенін ескертіп, сақтандырды. Мэйтленд өзінің күштері Туссенді жеңе алмайтынын, және Ямайканы басып алудан қорғау үшін шара қабылдауы керектігін түсінді. Британдықтардың рухы Тоссеннің Порт-о-Пренсті басып алғаны туралы жаңалықпен құлдырады, және Мэйтленд экспедиция толыққанды апатқа ұшырағанын, сондықтан кері шегіну – жалғыз дұрыс шешім екенін жазып, Сен-Домингтен толығымен бас тартуға бел буды, тіпті оның мұндай құқығы болмаса да. 31 тамызда Мэйтленд пен Туссен келісімге қол қойды, оған сәйкес британдықтар Сен-Домингтен шығып кеткеніне жауап ретінде Туссен Ямайкадағы құл көтерілістерін қолдамауға уәде берді. Риго Джеремини күш жұмсамай-ақ бақылауға алды, ал Мэйтленд оңтүстік күштерін Ямайкаға қайтарды. 1798 жылдың соңында Мэйтленд Моль-Сен-Николастан соңғы әскерлерін де шығарып алды, ал Туссен бекіністің басшылығын өз қолына алды. Мэйтленд өзінің "Қара атқыштар" әскерін таратып, оларды Сен-Домингде қалдырды, олар Ямайкаға оралып, британдық колонияда құлдықты құлату үшін төңкеріс бастауы мүмкін деп қауіптенді. Олардың көпшілігі Туссеннің армиясына қосылды.

Тоссент бақылауын нығайтады

Британдықтар кеткеннен кейін, Туссен өзінің назарын Ригоға бұрды, ол Сен-Домьингтің оңтүстігінде оған қарсы құлақтандырып, қастандық жасап жатқан еді. 1799 жылдың маусым айында Риго Туссеннің үкіметіне қарсы пышақ соғысын бастады, Пети Гоав және Гранд Гоавқа қатыгез шабуыл ұйымдастырды. Ригоның басым көпшілігі мулаттардан тұратын әскері тұтқын алмай, қаралар мен ақтарды қырды. АҚШ Туссенге жауанай болғанымен, АҚШ Әскери-теңіз күштері капитан Кристофер Перри басқаратын USS General Greene фрегаты арқылы Туссеннің әскерлеріне қолдау көрсетуге келісті, Риго басқаратын мулат әскерлері ұстап тұрған Жамель қаласын қоршағанда қараларға оттық қолдау көрсетті. АҚШ үшін Ригоның Франциямен байланысы американдық саудаға қауіп төндірді. 1800 жылдың 11 наурызында Туссен Жамельді басып алды, ал Риго француз шхунасы "Ла Диана" кемесімен қашып кетті. Туссен Францияға адал екенін мәлімдесе де, іс жүзінде Сен-Домьингтің диктаторы ретінде билік жүргізді.

Туссен Луверт

Туссен Луверт, өзін-өзі тәрбиелеген, бұрынғы үй құлы болғанымен, ең табысты қара тері командирлердің бірі болды. Жан Франсуа мен Биассу сияқты, ол бастапқыда испан тәжі үшін күресті. Британдықтар Сен-Домьингке басып кіргеннен кейін, Луверт француздар барлық құлдарды босатуға келіссе, олар үшін шайқасуға шешім қабылдады. Сонтонакс 1792 жылғы 29 тамызда құлдықты жою туралы жарлық шығарды. Луверт барлық құлдардың босатылуын қамтамасыз ету үшін француз генералы Этьен Лавомен бірге жұмыс істеді. Луверт испан армиясын шығыста тастап, 1794 жылғы 6 мамырда испандықтар құлдықты жою үшін шаралар қабылдаудан бас тартқаннан кейін күштерін француз жағына аударды. Туссеннің әскери басшылығымен бұрынғы құлдар британдықтардан жеңілдіктер алып, испандық әскерлерді ығыстырды. Ақырында, Туссен Сен-Домьингтің бақылауын Францияға қайтарды. Луверт өте зиялы, ұйымдасқан және сөзді адам еді. Алайда, аралдың иесі болған Туссен Францияға тым көп билік беруге ынтақ болмады. Ол елді дербес билік ететін бірлік ретінде басқара бастады. Луверт көптеген жергілікті қарсыластарды жеңді, олардың ішінде: көптеген гаитиліктерден қолдау тапқан француз комиссары Сонтонакс, ол Лувертты ашуландырды; пышақ соғысында Оңтүстік аймағын бақылау үшін күрескен бос адам Андре Риго; және Францияға қашып кеткенге дейін Риго мен Луверт арасына өлімге алып келетін шиеленіс тудырған Конт д’Эдувиль. 1798 жылы Туссен британдық экспедициялық күшін жеңді. Сонымен қатар, ол көршілес Санто-Домингоға шабуыл жасады (1800 жылғы желтоқсан) және 1801 жылғы 3 қаңтарда ондағы құлдарды азат етті. 1801 жылы Луверт Сен-Домьинг конституциясын қабылдады, онда ол өмір бойы губернатор болады деп жарияланды және қара автономиясы мен тәуелсіз қара мемлекетіне шақырды. Жауап ретінде Наполеон Бонапарт француз әскерлері мен кемелерін аралға, француз билігін қалпына келтіру үшін Бонапарттың туысы Шарль Леклерк басшылығымен жіберді. Оларға құлдықты, кем дегенде аралдың бұрынғы испандық бөлігінде қайта орнату туралы құпия нұсқау берілді. Бонапарт француз күштері орналасқанша Туссенге құрметпен қарауды бұйырды; бұл аяқталғаннан кейін, Туссен Ле Капқа шақырылып тұтқындалуы керек еді; егер ол келмесе, Леклерк "өлімге дейін соғыс" жариялауға және Туссеннің барлық ізбасарларын қолға түскенде атып тастауға бұйрық берді. Бұл аяқталғаннан кейін құлдық толығымен қайта орналастырылатын еді. Көптеген француз әскерлеріне үш жыл бұрын Туссен жеңген мулат көшбасшылары Александр Петион мен Андре Риго басқарған мулат әскерлері қосылды.

Toussaint Louverture, although a self educated former domestic slave, was one of the most successful black commanders. Like Jean François and Biassou, he initially fought for the Spanish crown. After the British had invaded Saint Domingue, Louverture decided to fight for the French if they would agree to free all the slaves. Sonthonax had proclaimed an end to slavery on 29 August 1792. Louverture worked with a French general, Étienne Laveaux, to ensure that all slaves would be freed. Louverture abandoned the Spanish Army in the east and brought his forces over to the French side on 6 May 1794 after the Spanish refused to take steps to end slavery. Under the military leadership of Toussaint, the former slaves succeeded in winning concessions from the British and expelled the Spanish forces. In the end, Toussaint essentially restored control of Saint Domingue to France. Louverture was very intelligent, organized and articulate. Having made himself master of the island, however, Toussaint did not wish to surrender too much power to France. He began to rule the country as an effectively autonomous entity. Louverture overcame a succession of local rivals, including: the Commissioner Sonthonax, a French white man who gained support from many Haitians, angering Louverture; André Rigaud, a free man of color who fought to keep control of the South in the War of Knives; and Comte d'Hédouville, who forced a fatal wedge between Rigaud and Louverture before escaping to France. Toussaint defeated a British expeditionary force in 1798. In addition, he led an invasion of neighboring Santo Domingo (December 1800), and freed the slaves there on 3 January 1801. In 1801, Louverture issued a constitution for Saint Domingue that decreed he would be governor for life and called for black autonomy and a sovereign black state. In response, Napoleon Bonaparte dispatched a large expeditionary force of French soldiers and warships to the island, led by Bonaparte's brother in law Charles Leclerc, to restore French rule. They were under secret instructions to restore slavery, at least in the formerly Spanish held part of the island. Bonaparte ordered that Toussaint was to be treated with respect until the French forces were established; once that was done, Toussaint was to be summoned to Le Cap and arrested; if he failed to show, Leclerc was to wage "a war to the death" with no mercy and all of Toussaint's followers to be shot when captured. Once that was completed, slavery would be ultimately restored. The numerous French soldiers were accompanied by mulatto troops led by Alexandre Pétion and André Rigaud, mulatto leaders who had been defeated by Toussaint three years earlier.

Наполеон Гаитиге басып кіреді

Француздар 2 ақпан 1802 жылы Ле Капқа келді, ал Гаити қолбасшысы Анри Кристофқа Ле Клерк қаланы француздарға беруді бұйырды. Кристоф бас тартқан соң, француздар Ле Капқа шабуыл жасады, ал гаитиліктер қаланы тапсырудың орнына өртеп жіберді. Ле Клерк Туссенге хаттар жіберіп, уәде берді: "Жеке мүлігіңіздің қауіпсіздігінен уайымдамаңыз. Ол сіздің еңбегіңіздің арқасында қорғалады. Азаматтарыңыздың бостандығы туралы да алаңдамаңыз". Туссен Ле Капқа келмегендіктен, Ле Клерк 17 ақпан 1802 жылы жарлық шығарды: "Генерал Туссен және генерал Кристоф заңнан тыс деп жарияланды; барлық азаматтарға оларды іздеп табуға және француз Республикасына қарсы бүлікшілер ретінде қарауға бұйрық беріледі". Сент-Домингке сапарлаған британдық армия офицері, капитан Маркус Рейнсфорд гаитилік армияның жаттығуларын бақылап, былай деп жазды: "Дабыл естілгенде, бүкіл бригада үш-төрт жүз метр қашықтыққа жүгіріп, сосын бөлініп, жерге жатып, арқаларына және бүйірлеріне ауысып, шақырылғанша үздіксіз атып тұрды. Бұл қимыл осыншалықты оңай және дәл орындалғандықтан, бұталы және төбелі жерде атты әскердің оларға шабуыл жасауына мүмкіндік бермейді".

Гаитилік қарсылық және жерді күйдіру тактикасы

Жан Жак Дессалинге жазған хатында Туссен француздарды күйдірілген жерді пайдалану арқылы жеңу жоспарын былай деп баяндады: "Бізді жаулардан құтқаратын жаңбырлы маусымды күтіп, есіңізде болсын, біздің жою мен оттан басқа амалымыз жоқ. Термен суарылған топырақ жауларымызға ең аз да болса азық-түлік бермеуі керек. Жолдарды оқпен қиратыңыз, барлық негіздерге мәйіттер мен жылқыларды лақтырыңыз, бәрін өртеп, жоқ қылыңыз, сонда бізді құлдыққа салуға келгендер өздеріне лайық тозақтың бейнесін көздерімен көре алады". Дессалин бұл хатты ешқашан алмады, өйткені ол бұл кезде далаға шығып, оны тұтқындауға жіберілген француз колоннасынан қашып, Леоганға шабуыл жасады. Гаитиліктер Леоганды өртеп, барлық француздарды өлтірді. Тринидад тарихшысы К. Л. Р. Джеймс Дессалиннің Леогандағы әрекеттері туралы былай деп жазды: "Ол ерлерді, әйелдерді, балаларды, тіпті оның қолына түскен барлық ақ адамдарды өлтірді. Француз отрядына үрей сыйлау үшін мәйіттерді үйіп, күн астында шіріп жатқызып қойды". Француздар гаитиліктердің қуана-қуана өздерінің құлдарына айналуына келісетін деп күткен, өйткені олар қаралардың ақтардың құлы болуы табиғи екеніне сенген. Гаитиліктер оларды тіршілікке қайта құлдыққа салуды қалайтынына қаншалықты жек көретінін білгенде олар таң қалды. Леоганның қираған қалдықтарын көрген генерал Памфиль де Лакруа былай деп жазды: "Олар денелерді үйіп тастады", олар "әлі де өздерінің қозғалыстарын сақтап қалған; иілген, қолдарын созып, жалбарынып тұрған; өлімнің суы олардың бет-әлпеттеріндегі көріністі жойған жоқ". Леклерк төрт француз колоннасына Гаитидің негізгі базасы болған Гонайвке қарай жорыққа шығуға бұйрық берді. Француз колонналарының бірін генерал Донатьен де Рошамбо басқарды, ол өте мақтанды, нәсілшіл және құлдықты қолдайтын, гаитиліктердің бостандыққа ұмтылуын жек көретін адам еді. Туссен Рошамбоны Равин-а-Куливрде тоқтатуға тырысты, ол таулардағы өте тар шатқал еді, гаитиліктер оны кесілген ағаштармен толтырған. Равин-а-Куливр шайқасында француздар алты сағат бойы қанасты қақтығыста жүрді, екі тараптан да ешкім жеңіліс тартпады, бірақ француз әскері ауыр шығынмен жеңіске жетті. Шайқас кезінде Туссен жеке өзі шайқасқа қатысып, француздарға қарсы шабуылға өз әскерін бастады. 800 адамын жоғалтқаннан кейін Туссен шегінуге бұйрық берді.

In a letter to Jean Jacques Dessalines, Toussaint outlined his plans for defeating the French using scorched earth: "Do not forget, while waiting for the rainy reason which will rid us of our foes, that we have no other resource than destruction and fire. Bear in mind that the soil bathed with our sweat must not furnish our enemies with the smallest sustenance. Tear up the roads with shot; throw corpses and horses into all the foundations, burn and annihilate everything in order that those who have come to reduce us to slavery may have before their eyes the image of the hell which they deserve". Dessalines never received the letter as he had already taken to the field, evaded a French column sent to capture him and stormed Léogâne. The Haitians burned down Léogâne and killed all of the French with the Trinidadian historian C. L. R. James writing of Dessalines's actions at Léogâne: "Men, women and children, indeed all the whites who came into his hands, he massacred. And forbidding burial, he left stacks of corpses rotting in the sun to strike terror into the French detachments as they toiled behind his flying columns". The French had been expecting the Haitians to happily go back to being their slaves, as they believed it was natural for blacks to be the slaves of whites, and were stunned to learn how much the Haitians hated them for wanting to reduce them back to a life in chains. A visibly shocked General Pamphile de Lacroix after seeing the ruins of Léogâne wrote: "They heaped up bodies" which "still had their attitudes; they were bent over, their hands outstretched and beseeching; the ice of death had not effaced the look on their faces". Leclerc ordered four French columns to march on Gonaives, which was the main Haitian base. One of the French columns was commanded by General Donatien de Rochambeau, a proud white supremacist and a supporter of slavery who detested the Haitians for wanting to be free. Toussaint tried to stop Rochambeau at Ravine à Couleuvre, a very narrow gully up in the mountains that the Haitians had filled with chopped down trees. In the ensuring Battle of Ravine à Couleuvres, after six hours of fierce hand to hand fighting with no quarter given on either side, the French finally broke through, albeit with heavy losses. During the battle, Toussaint personally took part in the fighting to lead his men in charges against the French. After losing 800 men, Toussaint ordered a retreat.

Крет-а-Пьерро қамалы

Гаитиліктер француздарды тоқтатуға тырысты. Бұл шайқас Гаитиде ұлттық эпос ретінде есте сақталады. Туссен майданға шыққанда, Дессалинді Крест-а-Пьерро фортының қолбасшысы етіп қалдырды, ол өз орнынан үш француз колоннасының фортқа жақындап келе жатқанын көрді. Дессалин өз әскерінің алдына оқ-дәріге толы бочкаға тұрып, тұтандырылған машалымен шығып, былай деді: «Бізге шабуыл жасалады, егер француздар осы жерге бас қойса, мен бәрін жарылысқа ұшыратамын!» Әскерлері «Біз бостандық үшін өлеміз!» деп жауап берді. Фортқа алғашқы француз колоннасын генерал Жан Буде бастап келді. Оның әскерлерін гаитиліктердің қазған терең орға дейін шабуылшылар мазалады. Француздар ордан өтуге тырысқанда, Дессалин жасырынып тұрған әскерлеріне атыс ашуға бұйрық берді. Олар француздарды артиллерия мен мылтықпен күшті шабуылдап, шабуылдаушыларға ауыр зиян келтірді. Генерал Буде жараланды, ал француз әскерінің өлігі мен жаралылары орда үйіліп қалғанда, француздар шегінді. Келесі француз командирі, генерал Шарль Дугуа, орды шабуылдауға тырысты, жақын арада Леклерк бастаған колонна оған қосылды. Француздардың барлық шабуылдары сәтсіз аяқталды. Соңғы шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, гаитиліктер француздарға қарсы шабуыл жасап, кез келгенін өлтірді. Генерал Дугуа қаза тапты, Леклерк жараланды, ал француздар 800-ге жуық әскерін жоғалтты. Француз колоннасының соңғысы Рошамбо бастап келді, ол гаитилік артиллериясын жойған ауыр артиллерия әкелді, бірақ орды шабуылдауға тырысуы да сәтсіз аяқталды, оның 300-ге жуық әскері қаза тапты. Келесі күндері француздар фортты бомбалауды және шабуылдауды жалғастырды, бірақ гаитиліктер әрқашан оларды кері қайтарды, ал гаитиліктер француз төңкерісінің әндерін шырқап, барлық адамның тең және еркін болу құқығын тойлады. Гаитиліктердің психологиялық соғысы сәтті болды, көптеген француз әскерлері гаитиліктерді құлдыққа салу үшін неге күресіп жатқанын сұрады, олар революциямен уәделенген бостандық құқығын ғана талап етіп отырды. Бонапарт құлдықты қалпына келтіру ниетін жасыруға тырысқанына қарамастан, екі тараптың да француздардың Гаитиге осы себепті оралғанына сенді, себебі қант плантациясы құл еңбегімен ғана пайдалы бола алады. Ақырында, азық-түлік пен оқ-дәрісі бітіп бара жатқан жиырма күндік қоршаудан кейін, Дессалин 1802 жылдың 24 наурызы күні түнде фортты тастап кетуге бұйрық берді. Гаитиліктер форттан шығып, тағы бір күні шайқасуға дайын болды. Тіпті қара нәсілді жек көретін Рошамбо да: «Олардың шегінуі – біздің тұзағымыздан керемет шегінуі – қарудың керемет жетістігі болды» деп мойындауға мәжбүр болды. Француздар жеңіске жетті, бірақ олар расалық себептермен жек көретін қарсыластарына қарсы 2000 әскерін жоғалтты, барлық қара нәсілді ақымақ және қорқақ деп санайды. Сонымен қатар, гаитиліктерді шегінуге мәжбүр еткен француз армиясының жетістіктері емес, азық-түлік пен оқ-дәрінің жетіспеушілігі болды. Крит-а-Пьерро шайқасынан кейін гаитиліктер дәстүрлі соғыстан бас тартып, партизандық тактикаға көшті, бұл француздардың Ле-Каптан Артибонит аңғарына дейінгі ауылдың көп бөлігін бақылауын қиын жағдайға түсірді. Наурыз айында Сен-Домингге жаңбырлы маусым келді, су тоқтағандықтан масалар көбейе бастады, бұл сары қызылшаның тағы бір ошағына әкелді. Наурыз айының соңында сары қызылшадан 5000 француз әскері қайтыс болды, ал тағы 5000-ы ауруханаға жатқызылды, бұл алаңдаған Леклеркті күнделігіне былай деп жазуға мәжбүр етті: «Жаңбырлы маусым келді. Менің әскерлерім шаршап, ауырып жатыр».

The Haitians next tried to stop the French at a British built fort up in the mountains called Crête à Pierrot, a battle that is remembered as a national epic in Haiti. While Toussaint took to the field, he left Dessalines in command of Crête à Pierrot, who from his fastness could see three French columns converging on the fort. Dessalines appeared before his men standing atop of a barrel of gunpowder, holding a lit torch, saying: "We are going to be attacked, and if the French put their feet in here, I shall blow everything up", leading his men to reply "We shall die for liberty!". The first of the French columns to appear before the fort was commanded by General Jean Boudet, whose men were harassed by skirmishers until they reached a deep ditch the Haitians had dug. As the French tried to cross the ditch, Dessalines ordered his men who were hiding to come out and open fire, hitting the French with a tremendous volley of artillery and musket fire, inflicting heavy losses on the attackers. General Boudet himself was wounded and as the French dead and wounded started to pile up in the ditch, the French retreated. The next French commander who tried to assault the ditch was General Charles Dugua, joined shortly afterwards by the column commanded by Leclerc. All of the French assaults ended in total failure, and after the failure of their last attack, the Haitians charged the French, cutting down any Frenchmen. General Dugua was killed, Leclerc was wounded and the French lost about 800 dead. The final French column to arrive was the one commanded by Rochambeau, who brought along heavy artillery that knocked out the Haitian artillery, though his attempt to storm the ditch also ended in failure with about 300 of his men killed. Over the following days, the French kept on bombarding and assaulting the fort, only to be repulsed every time while the Haitians defiantly sang songs of the French Revolution, celebrating the right of all men to be equal and free. The Haitian psychological warfare was successful with many French soldiers asking why they were fighting to enslave the Haitians, who were only asserting the rights promised by the Revolution to make all men free. Despite Bonaparte's attempt to keep his intention to restore slavery a secret, it was widely believed by both sides that was why the French had returned to Haiti, as a sugar plantation could only be profitable with slave labour. Finally after twenty days of siege with food and ammunition running out, Dessalines ordered his men to abandon the fort on the night of 24 March 1802 and the Haitians slipped out of the fort to fight another day. Even Rochambeau, who hated all blacks was forced to admit in a report: "Their retreat—this miraculous retreat from our trap—was an incredible feat of arms". The French had won, but they had lost 2,000 dead against an opponent whom they held in contempt on racial grounds, believing all blacks to be stupid and cowardly, and furthermore, that it was shortages of food and ammunition that forced the Haitians to retreat, not because of any feats of arms by the French army. After the Battle of Crête à Pierrot, the Haitians abandoned conventional warfare and reverted to guerrilla tactics, making the French hold over much of the countryside from Le Cap down to the Artibonite valley very tenuous. With March, the rainy season came to Saint Domingue, and as stagnant water collected, the mosquitoes began to breed, leading to yet another outbreak of yellow fever. By the end of March, 5,000 French soldiers had died of yellow fever and another 5,000 were hospitalized with yellow fever, leading to a worried Leclerc to write in his diary: "The rainy season has arrived. My troops are exhausted with fatigue and sickness".

Туссеннің тұтқындалуы

1802 жылғы 25 сәуірде жағдай күрт өзгерді, өйткені Кристоф көп бөлігімен бірге Гаити армиясынан француз армиясына көшті. Лувертюрге, егер ол қалған әскерлерін француз армиясына қосса, бостандық берілетіні уәде етілді. Лувертюр 1802 жылғы 6 мамырда осыған келісті. Туссеннің соғыстан бас тартуына не себеп болғаны көп талқыланды, ең мүмкін түсіндірмесі – 11 жылдық соғыстан кейін ол шаршаған болуы. Бас тарту шарттары бойынша Леклерк Сен-Домингеде құлдықты қайта орнатуға болмайтынына, қара нәсілділердің француз армиясында офицер бола алатынына және Гаити армиясының француз армиясына қосылуына рұқсат берілетінін салтанатты түрде уәде берді. Леклерк сондай-ақ Туссенге Эннеридегі плантацияны сыйға берді. Кейін Туссен алданып, француздар тарапынан ұсталды және Францияға жіберілді. Бірнеше айдан кейін ол Юра тауларындағы Форт-де-Жоу түрмесінде қайтыс болды. Осы уақытта, өз отанында да осыған ұқсас жағдай болды, өйткені 1772 жылдан бастап Ресей, Пруссия және Австрияның басқыншы күштерінен бостандықтары үшін күрескен поляк сарбаздары болды. Көптеген поляктар Франция үшін соғысқан жағдайда Бонапарт 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісімен аяқталған Польшаның тәуелсіздігін қайта қалпына келтірумен сыйлайды деп сенді. Гаитиліктер сияқты үмітпен, көптеген поляктар өз бостандықтары мен тәуелсіздіктерін қайтарып алу үшін одақ құруға және көтеріліс ұйымдастыруға тырысты. Соның салдарынан көптеген поляк сарбаздары өз қарсыластарына деген құрмет сезімін білдіріп, ақырында француз армиясына қарсы шығып, Гаити құлдарына қосылды. Польша сарбаздары 1804 жылғы Гаити революциясына қатысып, әлемдегі алғашқы еркін қара республикасы мен алғашқы тәуелсіз Кариб мемлекетін құруға үлес қосты. Гаити тәуелсіздік алғаннан кейін, француз отаршылдарын құлатудағы адалдығы мен қолдауы үшін поляктар Гаити азаматтығын алды және Гаити конституциясында "қара" деп аталды.

Дессалин мен Петион гаитиліктерге қосылады

Дессалин мен Петион 1802 жылдың қазан айында тағы да жақтарын ауыстырып, француздарға қарсы соғысқанға дейін Франциямен одақтас болды. Ле Клерк сары қызбадан өліп жатқанда, Кристоф пен Дессалиннің көтерілісшілерге қосылғанын естіп, Ле Капта тұратын барлық қара нәсілділерді портта суға батырып өлтіруге бұйрық берді. Қарашада Ле Клерк, көптеген әскерлері сияқты, сары қызбадан қайтыс болды. Ле-Кап шығанағында Рошамбо қара нәсілділерді суға батырып өлтірді. Содан кейін бірнеше ай бойы ешкім балық жемеді, себебі адам етін жеген балықты жегісі келмейтін. Бонапарт Сен-Домингудағы әскерінің көп бөлігі сары қызбадан өлгенін және француздар тек Порт-о-Пренс, Ле-Кап және Лес-Кейзді ғана ұстап тұрғанын естіп, Рошамбоға шамамен 20 000 сарбаз жіберді. Дессалиннің қатыгездігі Рошамбоның қатыгездігімен теңесті. Ле-Капта Рошамбо 500 қара нәсілді адамды дарға асса, Дессалин жауап ретінде 500 ақ нәсілді өлтіріп, олардың басын Ле-Каптың төңірегіндегі тікенектерге іліп қойды, француздар оның олармен не істемек екенін көру үшін. Рошамбоның жасаған зұлымдықтары көптеген бұрынғы француздың адал тараптастарын көтерілісшілердің жағына тартуға көмектесті. Екі жақтағы көптеген адамдар соғысты расалық соғыс ретінде қарастырып, ешқандай мейірімділік көрсетілмеуі керек деп ойлады. Гаитиліктер француз тұтқындарын тірідей өртеп, балтамен кесіп, немесе тақтаға байлап екіге бөліп өлтірді.

Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғыс

Наполеонның 1803 жылғы 18 мамырда британдықтармен соғыс бастағаннан кейін сұралған үлкен күшейткіштерді жіберуге шамасы келмегендігіне байланысты, Корольдік флот дереу сер Джон Дакворт басқаруындағы эскадрильяны Ямайкадан аймаққа жіберіп, француз бекіністері арасындағы байланысты үзуге және колониядағы француз соғыс кемелерін басып алуға немесе жоюға тырысты. Сен-Доминг блокадасы француз күштерін Франциядан күшейту мен жабдықтаутан ғана емес, сонымен қатар британдықтардың гаитиліктерге қару-жарақ жеткізуіне де мүмкіндік берді. Қоршауға алынып, қатыгез нәсілдік соғысқа тартылып, әскерінің көп бөлігі сары қызбадан қайтыс болған кезде Рошамбо күңкесін жоғалтты. Ол әскерге басшылық етуге қызығушылық танытпады және Джеймс жазғандай, ол "әуескерлікке беріліп, той-думанға қатысып, байлық жинады". Корольдік флоттың эскадрилиялары көп ұзамай француз колониясының солтүстік жағалауындағы француз порттары Кап-Франсуа мен Моле-Сен-Николаны блокадалады. 1803 жылғы жазда Ұлыбритания мен Франция консулдығы арасында соғыс басталғанда, Сен-Домингті Жан Жак Дессалин басқаратын гаитилік әскерлер толығымен басып алды. Елдің солтүстігінде француз күштері екі үлкен портта – Кап-Франсуа мен Моле-Сен-Николаста және бірнеше кішкентай елді мекендерде оқшауланды, олардың барлығы негізінен Кап-Франсуа қаласында орналасқан француз теңіз күштерімен қамтамасыз етілді. 28 маусымда эскадрилия Моле-Сен-Николас жанындағы Ле-Кейден келген француз конвойымен кездесті, бір кеме тұтқындалды, ал екіншісі қашып кетті. Екі күннен кейін сол суларда француз фрегаты қуып жетіліп, тұтқынға алынды. 24 шілдеде тағы бір британдық эскадрилия Кап-Франсуадан келген француздың негізгі эскадрилиясын тосқауылды бұзып Францияға жетуге тырысқанда тоқтатып алды. Британдықтар коммодор Джон Лоринг басшылығымен қуып жетті, бірақ бір француз желілік кемесі мен фрегаты қашып кетті. Тағы бір желілік кеме жағалауға тіреліп, гаитилік жағалау батареяларының атысынан кейін тұтқынға алынды. Эскадрилияның қалған бөлігі Еуропаға оралғанда тағы екі шайқасқа қатысты, бірақ ақырында испандық Коруна портына жетті. 1803 жылғы 8 қазанда француздар Порт-о-Пренсті тастап кетті, өйткені Рошамбо өзінің әскерінің қалған бөлігін Ле-Капқа шоғырландыруға шешім қабылдады. Дессалин Порт-о-Пренске кірді, онда оны қасында қалуды таңдаған 100 ақ адам батырша қарсы алды. Дессалин олардың барлығына расалық теңдікке деген мейірімділіктері мен сенімдері үшін алғыс айтты, бірақ содан кейін ол француздар оны құл болған кезде адамнан төмен санағанын айтты, сондықтан оның жасаған зұлымдықтарына кек алу үшін ол 100 ақ адамның барлығын дарға асты. 3 қарашада фрегат HMS Blanche француз күштерін жабдықтаудың соңғы үміті Кап-Франсуа жанындағы жабдықтау шхунасын басып алды. 1803 жылғы 16 қарашада Дессалин Ле-Каптың сыртындағы француз бекіністеріне шабуыл жасауды бастады. Гаити революциясының құрлықтағы соңғы шайқасы – Вертьер шайқасы 1803 жылғы 18 қарашада Кап-Айтьен жанында Дессалин әскері мен виконт де Рошамбо басқаратын француз отаршыл әскері арасында болды. Құлдар көтерілісшілері мен бостандыққа шыққан революциялық сарбаздар шайқаста жеңіске жетті. Осы кезде Перри екі тараптың да "біршама ашуланғанын" атап өтті, өйткені соғыс қысымы мен сары қызба өздерінің салдарынан туды, ал француздар да, гаитиліктер де өлімге немесе жаудың азаптап өлтіруіне қарағанда шайқаста өлімді қалауға батыл болды.

With Napoleon's inability to send the requested massive reinforcements after the outbreak of war on 18 May 1803 with the British, the Royal Navy immediately despatched a squadron under Sir John Duckworth from Jamaica to cruise in the region, seeking to eliminate communication between the French outposts and to capture or destroy the French warships based in the colony. The Blockade of Saint Domingue not only cut the French forces out from reinforcements and supplies from France, but also meant that the British began to supply arms to the Haitians. Trapped, engaged in a vicious race war, and with much of his army dying of yellow fever, Rochambeau fell to pieces. He lost interest in commanding his army and as James wrote, he "amused himself with sexual pleasures, military balls, banquets and the amassing of a personal fortune". The Royal Navy squadrons soon blockaded the French held ports of Cap Français and Môle Saint Nicolas on the Northern coast of the French colony. In the summer of 1803, when war broke out between the United Kingdom and the French Consulate, Saint Domingue had been almost completely overrun by Haitian forces under the command of Jean Jacques Dessalines. In the north of the country, the French forces were isolated in the two large ports of Cap Français and Môle Saint Nicolas and a few smaller settlements, all supplied by a French naval force based primarily at Cap Français. On 28 June, the squadron encountered a French convoy from Les Cayes off Môle Saint Nicolas, capturing one ship although the other escaped. Two days later an independently sailing French frigate was chased down and captured in the same waters. On 24 July, another British squadron intercepted the main French squadron from Cap Français, which was attempting to break past the blockade and reach France. The British, led by Commodore John Loring gave chase, but one French ship of the line and a frigate escaped. Another ship of the line was trapped against the coast and captured after coming under fire from Haitian shore batteries. The remainder of the squadron was forced to fight two more actions on their return to Europe, but did eventually reach the Spanish port of Corunna. On 8 October 1803, the French abandoned Port au Prince as Rochambeau decided to concentrate what was left of his army at Le Cap. Dessalines marched into Port au Prince, where he was welcomed as a hero by the 100 whites who had chosen to stay behind. Dessalines thanked them all for their kindness and belief in racial equality, but then he said that the French had treated him as less than human when he was a slave, and so to avenge his mistreatment, he promptly had the 100 whites all hanged. On 3 November, the frigate HMS Blanche captured a supply schooner near Cap Français, the last hope in supplying the French forces. On 16 November 1803, Dessalines began attacking the French blockhouses outside of Le Cap. The last battle on land of the Haitian Revolution, the Battle of Vertières, occurred on 18 November 1803, near Cap Haïtien fought between Dessalines' army and the remaining French colonial army under the Vicomte de Rochambeau; the slave rebels and freed revolutionary soldiers won the battle. By this point, Perry observed that both sides were "a little mad" as the pressures of the war and yellow fever had taken their toll, and both the French and the Haitians fought with a reckless courage, seeing death in battle as preferable to a slow death by yellow fever or being tortured to death by the enemy.

Гаитидің жеңісі

Рошамбо жеңілістің қашан да болмайтынын сезіп, соңғы мүмкіндікке дейін кешіктірді, бірақ ақырында британдық қолбасшыға бас июға мәжбүр болды. Ай соңында гарнизон аштықтан қиналып, соғыс кеңесінде берілу – осы «өлім алаңынан» шығудың жалғыз жолы деген шешімге келді. Алайда, коммодор Лоринг француздықтарға теңізге шығуға рұқсат бермеді және 1 желтоқсанға дейін портты тастап кету шартымен Дессалинмен қауіпсіз эвакуациялау туралы келісімге келді. 1803 жылғы 30 қараша күні түнде 8000 француз әскері мен жүздеген ақ нәсілді азаматтар оларды алып кету үшін британдық кемелерге мінді. Рошамбоның бір кемесі порттан шығарда жартылай сүңгіп кетіп, бірақ жеке әрекет еткен британдық лейтенант құтқарып қалды, ол кемедегі 900 адамды ғана құтқарып қоймай, кемені қайтадан жүзбелі етті. Моль-Сен-Николаста генерал Луи де Нуайль бас игізбеді, керісінше, 3 желтоқсанда шағын кемелер флотымен Гаванаға, Кубаға аттанды, бірақ Корольдік фрегаты тарапынан тоқтатылып, қаза тапты. Одан кейін Сент-Домингдегі қалған француздық қалалар Гаити армиясының жасаған қырқынын болдырмау үшін Корольдік теңіз күштеріне берілді. Темірқасық Дессалин көтеріліске жетекшілік етіп, 1803 жылдың соңына дейін француз күштері толық жеңіліске ұшырады. «Афроамерикалық саясат энциклопедиясы» бойынша: «1791 жылдан 1804 жылғы тәуелсіздікке дейін шамамен 200 000 қара нәсілді, мыңдаған мулаттар және 100 000 француз және британдық әскер қаза тапты». Сары қызба ең көп өлімге себепкер болды. Геггус 1791–1797 жылдары сол жерге жіберілген әр бес британдық әскердің кем дегенде үшеуі аурудан қайтыс болғанын атап көрсетеді. Аурудан қайтыс болғандардың саны көбірек көрсетілген бе деген мәселе бойынша көп пікірталас болды. Гаити революциясы кезінде шамамен 37 000 француз әскері қаза тапты, бұл Алжир, Мексика, Индокитай, Тунис және Батыс Африкадағы 19 ғасырдың әртүрлі отарлық науқандарында қаза тапқан француз әскерлерінің жалпы санынан асып түседі, олардың саны шамамен 10 000 француз әскерін құрады. 1793 және 1798 жылдар аралығында Сент-Домингке жасалған экспедиция британдық қазынаға төрт миллион фунт стерлинг (1798 жылғы ақша) және 100 000 адамның өліміне, жаралануына немесе сары қызбаның салдарынан мүгедектікке ұшырауына әкелді.

Rochambeau, seeing defeat inevitable, procrastinated until the last possible moment, but eventually was forced to surrender to the British commander—by the end of the month the garrison was starving, having reached the conclusion at a council of war that surrender was the only way to escape from this "place of death". Commodore Loring, however, refused the French permission to sail and agreed terms with Dessalines that permitted them to safely evacuate provided they had left the port by 1 December. On the night of 30 November 1803, 8,000 French soldiers and hundreds of white civilians boarded the British ships to take them away. One of Rochambeau's ships was almost wrecked while leaving the harbour, but was saved by a British lieutenant acting alone, who not only rescued the 900 people on board, but also refloated the ship. At Môle Saint Nicolas, General Louis de Noailles refused to surrender and instead sailed to Havana, Cuba in a fleet of small vessels on 3 December, but was intercepted and mortally wounded by a Royal Navy frigate. Soon after, the few remaining French held towns in Saint Domingue surrendered to the Royal Navy to prevent massacres by the Haitian army. Meanwhile, Dessalines led the rebellion until its completion, when the French forces were finally defeated by the end of 1803. According to the Encyclopedia of African American Politics, "Between 1791 and independence in 1804 nearly 200,000 blacks died, as did thousands of mulattoes and as many as 100,000 French and British soldiers." Yellow fever caused the most deaths. Geggus points out that at least 3 of every 5 British troops sent there in 1791–1797 died of disease. There has been considerable debate over whether the number of deaths caused by disease was exaggerated. An estimated 37,000 French soldiers were killed in action during the Haitian Revolution, exceeding the total French soldiers killed in action across various 19th century colonial campaigns in Algeria, Mexico, Indochina, Tunisia, and West Africa, which resulted in approximately 10,000 French soldiers killed in action combined. Between 1793 and 1798, the expedition to Saint Domingue had cost the British treasury four million pounds (in 1798 money) and 100,000 men either dead, wounded, or permanently disabled from the effects of yellow fever.

Еркін республика

1804 жылдың 1 қаңтарында Диктаторлық 1805 жылғы конституция бойынша жаңа көшбасшы Дессалин Гаитиді гаитиліктер атынан еркін республика деп жариялады, одан кейін қалған ақ нәсілділерге қарсы қырғын жасалды. Оның хатшысы Бойсрон Тоннерр: «Біздің тәуелсіздік жариялауымыз үшін бізге пергамент ретінде ақ адамның терісі, сия үшін – бас сүйегі, сия ретінде – қаны және қалам ретінде – штык керек!» деді. Гаити Латын Америкасындағы алғашқы тәуелсіз мемлекет, отарлық еңбектан бас өткен әлемдегі алғашқы тәуелсіз, қара нәсілділер басқарған мемлекет және тәуелсіздігі құлдардың сәтті көтерілісінің нәтижесінде қол жеткізген жалғыз мемлекет болды. Ел жылдар бойы соғыстан зардап шекті, егіншілігі қирады, ресми саудасы болмады. Сондықтан елді қайта құру қажет болды. Осы мақсатқа жету үшін Дессалин крепостной құқыққа негізделген экономикалық жүйені қабылдады. Ол әрбір азаматтың екі санаттың біріне жататынын жариялады: жұмысшы немесе әскер. Сонымен қатар, ол мемлекеттің жеке тұлғадан жоғары тұратынын жариялады және барлық жұмысшылар плантацияға міндетті болады деп бұйырды. Плаантациялық еңбектан басқа кәсіптері бар, мысалы, қолөнершілер мен шеберлер бұл бұйрықтан босатылды. Алайда, құлдықтың көрінуін болдырмау үшін Дессалин құлдықтың басты символы – қамшыны жойды. Сонымен қатар, жұмыс күні үштен бір бөлігіне қысқартылды. Бірақ оның басты мақсаты – өндіріс болды, осы мақсатта ол плантациялардың қарауылдарына көптеген еркіндік берді. Қамшыны қолдануға тыйым салынғандықтан, олардың көпшілігі аралда көптеп таралған қалың жүзімдерге (lianes) жүгінді, олар жұмысшыларды жұмыс істеуге көндіру үшін пайдаланды. Көптеген жұмысшылар жаңа еңбек жүйесін құлдыққа теңеді, бұл Дессалин мен оның халқы арасында наразылық тудырды, бұл Туссен Л’Оувертюрдің жүйесіне ұқсас еді. Жұмысшылар еңбектерінен алынған байлықтың төрттен бір бөлігін алды. Дегенмен, ол елдің көп бөлігін қайта құруға және өндіріс деңгейін көтеруге, осылайша экономиканы бірте-бірте қалпына келтіруге жетістікке қол жеткізді. Дессалин Гаити жағалауындағы құл кемелеріндегі құлдарды азат ету үшін үлкен сомада ақша төледі. Ол революция кезінде кеткен мыңдаған гаитилік босқындардың отанына оралу шығындарын да төледі. Француз күштерінің қайта оралуынан қорқып, Дессалин әскери күшін кеңейтіп, күшті күйде ұстады. Оның билігі кезінде дене бітімі бар ерлердің шамамен 10% -ы әскерде болды, нәтижесінде 37 000 адамнан тұратын әскери күш құрылды. Сонымен қатар, Дессалин бүкіл аралда үлкен бекіністер салуға бұйрық берді, мысалы, Батыс жарты шардағы ең үлкен бекініс – Ситадель Лаферьер. Қалалар мен сауда орталықтары елдің ішкі аймақтарына көшірілді, ал маңызды емес орталықтар жағалауда қалдырылды, оларды француздарды ынталандыру үшін толығымен өртеп жіберуге болады; көптеген сарапшылар бұл әскерилендіру Гаитидің болашақ проблемаларының көпшілігіне себеп болды деп санайды. Шындығында, әскерге ең жарамды жас жігіттер шақырылғандықтан, плантациялар дұрыс жұмыс істеуге қажетті жұмыс күшінен айырылды. Жұмысшылар, элиталар және Дессалин арасында наразылық күшейді. Мұлат элитасының басшылығымен жасалған қастандық Дессалиннің өліміне және Гаитидің екі тәуелсіз мемлекетке бөлінуіне әкелді.

On 1 January 1804, Dessalines, the new leader under the dictatorial 1805 constitution, declared Haiti a free republic in the name of the Haitian people, which was followed by the massacre of the remaining whites. His secretary Boisrond Tonnerre stated, "For our declaration of independence, we should have the skin of a white man for parchment, his skull for an inkwell, his blood for ink, and a bayonet for a pen!" Haiti was the first independent nation in Latin America, the first post colonial independent black led nation in the world, and the only nation whose independence was gained as part of a successful slave rebellion. The country was damaged from years of war, its agriculture devastated, its formal commerce nonexistent. The country, therefore, had to be rebuilt. To realise this goal, Dessalines adopted the economic organisation of serfdom. He proclaimed that every citizen would belong to one of two categories, laborer or soldier. Furthermore, he proclaimed the mastery of the state over the individual and consequently ordered that all laborers would be bound to a plantation. Those that possessed skills outside of plantation work, like craftsmanship and artisans, were exempt from this ordinance. To avoid the appearance of slavery, however, Dessalines abolished the ultimate symbol of slavery, the whip. Likewise, the working day was shortened by a third. His chief motivator nonetheless was production, and to this aim he granted much freedom to the plantations' overseers. Barred from using the whip, many instead turned to lianes, which were thick vines abundant throughout the island, to persuade the laborers to keep working. Many of the workers likened the new labor system to slavery, much like Toussaint L'Ouverture's system, which caused resentment between Dessalines and his people. Workers were given a fourth of all wealth produced from their labor. Nevertheless, he succeeded in rebuilding much of the country and in raising production levels, thus slowly rebuilding the economy. Dessalines paid large sums of money to liberate slaves on slave ships near the Haitian coast. He paid for the expenses of the returns of the thousands of Haitian refugees that left during the revolution. Fearing a return of French forces, Dessalines first expanded and maintained a significant military force. During his reign, nearly 10% of able bodied men were in active service resulting in a military force of up to 37,000 men. Furthermore, Dessalines ordered the construction of massive fortifications throughout the island, like the Citadelle Laferrière, the largest fortress in the Western Hemisphere. Cities and commercial centers were moved to the interior of the country, while less important ones were kept to the coast, so they could be burnt down completely to discourage the French; many commentators believe that this over militarization contributed to many of Haiti's future problems. In fact, because young fit men were the most likely to be drafted into the army, the plantations were thus deprived of the workforce needed to function properly. There was growing frustration between the workers, the elites, and Dessalines. A conspiracy led by the mulatto elites ultimately led to Dessalines assassination and two separate sovereign states of Haiti.

1804 жылғы француздардың қырғыны

1804 жылғы қырғын француз отаршылдарының қалған ақ нәсілді халқына және революцияның жаулары мен сатқындарына қарсы, Жан Жак Дессалиннің бұйрығымен, Гаитидің қара нәсілді халқы тарапынан жасалды. Дессалин француздарды варварлар деп жариялап, оларды елден қууды және жасаған қылмыстары үшін кек алуды талап етті. Қырғын 1804 жылдың ақпан айының басынан 22 сәуірге дейін Гаитидің бүкіл аумағында жүргізілді. Ақпан және наурыз айларында Дессалин өзінің бұйрықтары орындалып жатыр ма екенін көзбен көру үшін Гаити қалаларын аралап шықты. Оның бұйрықтарына қарамастан, көп жағдайда ол жеке қалаларға келгенге дейін қырғын басталмады. Хабарға сенер болсақ, Гаитидің белгілі тұлғаларымен байланысы бар адамдар, сондай-ақ ақ нәсілді емес ер адамдарға үйленуге келіскен әйелдер де аман қалған. 1805 жылғы конституцияда барлық азаматтардың қара нәсілді екені жарияланды және үкімет жүзеге асырған неміс және поляк халқының азаматтыққа қабылдануы XII баптан босатылғандығы айтылды, аталған бап ақтарға ("хаитилік емес; шетелдіктерге") жер меншігіне ие болуға тыйым салған еді.

Тәуелсіздік берешегі

Жаңадан құрылған мемлекеттің болашағы 1825 жылы Францияның Карл X басшылығымен, оны (келісімдер барысында жағалауда француз әскери кемелері тізіліп тұрғанда) француздық бұрынғы құл иелеріне 150 миллион алтын франк көлемінде өтемақы төлеуге мәжбүрлеген кезде шектелді – бұл Францияның саяси мойындауының шарты ретінде және жаңа құрылған мемлекеттің саяси және экономикалық оқшаулануын аяқтау үшін жасалды. 1825 жылғы 17 сәуірдегі жарлық бойынша Франция королі Санто-Доминго үстінен егемендік құқықтарынан бас тарды және Гаитидің тәуелсіздігін мойындады. Президент Жан-Пьер Бойер француз басқыншылығының үнемі қауіп төндіріп, Гаити экономикасын тежеп тұрғанына сенді және осы мәселені біржола шешу қажеттігін сезінді. 1838 жылы өтемақы сомасы 90 миллион франкқа дейін төмендетілгенімен, Гаити 1947 жылға дейін қарызын толығымен өтей алмады. Осы өтемақы Гаити қазынасын банкротқа дейін жеткізіп, ел үкіметін күйреуге ұшыратты, бұл ұзақ мерзімді тұрақсыздыққа себеп болды. Сондықтан Гаити француз банктерінен қарыз алуға мәжбүр болды, олар алғашқы ірі төлемді қаржыландырды, бұл Гаитидің даму мүмкіндігіне елеулі зиян келтірді.

Басқа құлдығын жоюшы және колониядан кейінгі қозғалыстарға әсер ету

Гаити революциядан кейінгі кезеңнің алғашқы жылдарында ауыр экономикалық соққыларға ұшырағанымен, еркіндік пен колониализмге қарсы күрес идеялары гаитиліктердің санасынан ешқашан шыққан жоқ. Десалиннің конституциясы бойынша, Гаити жағажайына жеткен әрбір құл мен қанаушылыққа ұшыраған адамға азаматтық берілді. Гаитидің алғашқы төрт билеушісі – Дессалин, Кристоф, Петион және Бойердің барлығы афроамерикандықтарды қоныстандыру және олардың бостандығын қамтамасыз ету бағдарламаларын жүзеге асырды. Ұсталған құл кемелері Гаити жағажайына жеткізілген кезде, кемедегі барлық тұтқындар босатылып, гаитилік қоғамға интеграцияланды. Бірде президент Александр Петион Ямайкадан қашқан құлдарды, олардың плантациядан қашуынан кейін, оңтүстік қаласы Жеремиде қайта құлдыққа түсуден қорғады. Гаити басшылары әлемдік либералды революционерлерге бірнеше рет пана берді. Бұл тұрғысынан ең танымал мысал – Гаитидің Ұлы Колумбиямен (Gran Colombia) байланысы, онда Дессалин мен Петион Франсиско де Миранда мен Симон Боливарға көмек, оқ-дәрі және пана берді, тіпті Боливар Гаитиді өз елін азат етудегі еңбегі үшін мақтады. Дессалин Мартиника мен Гваделупадағы құлдарға азаттық алу үшін және өз көтерілістерін бастау үшін азаматтық пен көмек ұсынды. Мексикалық ұлтшылдар Франсиско Хавьер Мина мен Хосе Хоакин де Эррера Лес-Кейесте пана тапты және Мексиканың Тәуелсіздік соғысы кезінде Петионнан жылы қарсылық көрді. Гректер Осман империясына қарсы күресінде президент Бойерден қолдау алды. 1804 жылы Гаити революциясының аяқталуы аралдағы француз колонизациясының соңына белгі салды. Алайда, құлдық кезінде туған әлеуметтік шиеленістер халыққа тағы да көп жылдар бойы әсер етті. Революциядан кейін саясат пен экономикада, сондай-ақ қалалық өмірде мулаттардың басымдығы екі касталық қоғамның жаңа түрін құрды, себебі гаитиліктердің көп бөлігі ауылдық жерлерде қарапайым шаруалар болып тіршілік етті.

Америкадағы құлдыққа әсер ету

Тарихшылар Гаити революциясының маңыздылығын талқылауды жалғастыруда. Дэвид Геггус: «Бұл қаншалықты өзгеріс жасады?» – деп сұрайды. Оның қорытындысы бойынша, бұл – шектеулі өзгеріс, себебі құлдық батыс жарты шарда тағы да ондаған жылдар бойы жалғасты. Ал афроамерикандық тарихшы В.Е.Б. Дю Бойс Гаити революциясы британ парламентінің аболиционизмді оңай қабылдауына ықпал еткен экономикалық қысым болды деді. Басқа тарихшылар Гаити революциясының АҚШ және британ колонияларындағы құлдардың көтерілісіне әсер еткенін айтады. АҚШ тарихындағы ең ірі құл көтерілісі – 1811 жылы Луизианадағы Герман жағалауындағы көтеріліс. Бұл көтеріліс басылды, ал құлдарға тағайындалған жаза соншалықты қатал болды, замандастарының ешқандай хабарламалары сақталмаған. Көршілес революция құлдық мәселесін АҚШ саясатының күн тәртібіне қойды. Көтеріліс құлдарға шабыт бергенімен, нәсілдік аланға және аймақтық саясаттың күшеюі революциялық кезеңнің идеалына нүке айтты. Америка президенті Томас Джефферсон – өзі құл иесі болғандықтан – Гаитимен дипломатиялық қарым-қатынас орнатудан бас тартты (АҚШ Гаитиді 1862 жылға дейін мойындамады) және жаңа республиканың экономикалық сәтсіздігіне келуі үшін 1862 жылға дейін Гаитимен саудаға эмбарго салды. Джефферсон Гаитидің сәтсіздікке ұшырауын қалады, өйткені Батыс Үндістандағы құлдардың сәтті көтерілісі американдық құлдар үшін қауіпті үлгі болар деп санды. 1791 жылғы құл көтерілісінен бастап, Сент-Домингодан ақ босқындар АҚШ-қа, әсіресе Филадельфия, Балтимор, Нью-Йорк және Чарльстон қалаларына қашты. Иммиграция 1793 жылдың 20 маусымындағы «journée» (дағдарыс) оқиғасынан кейін күшейді, жақын арада американдық отбасылар ақша жинап, үйлерін босқындарға ашты, бұл АҚШ-тың алғашқы босқындар дағдарысына айналды. Кейбір ақ босқындар Гаитидегі зорлық-зомбылықты француз революциялық үкіметіне байланыстырды, бірақ көптеген адамдар республикалық режимді қолдады және жакобиндерге ашық қолдау білдірді. Сондай-ақ, француз революциясына наразылық білдіру босқындарға өз революциясын бастан өткерген американдықтардың қолдауын және жанашырлығын жеңудің ең оңай жолы болды деген тарихи дәлелдер бар. Американдық құл иелері, әсіресе, Сент-Домингодағы плантацияларынан күшпен шығарылған француз плантаторларына көңіл айтты. Босқындар АҚШ-та бейбіт жағдайда болғанмен, олардың болуы Ұлыбритания, Франция және АҚШ арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты қиындатты. Сент-Домингодан АҚШ-қа келген ақ және бос адамдардың көпшілігі Луизиананың оңтүстігіне қоныстанды, оның француз тілінде сөйлейтін, аралас нәсілді және қара халықтарының қатарын көбейтті. Ең көп алаңдау тудырған босқындар – құл иелерімен бірге келген африкалық құлдар еді. Кейбір оңтүстік плантаторлары Гаитидегі революцияға куә болған құлдардың болуы АҚШ-та ұқсас көтерілістерге әкелуі мүмкін деп қорқыды. Алайда, басқа плантаторлар жағдайды бақылауда ұстай алатындарына сенді. 1807 жылы Гаити екіге бөлінді: оңтүстіктегі Гаити Республикасы және солтүстіктегі Гаити Корольдігі. Жер жеке меншікте бола алмады, ол «Biens Nationaux» (ұлттық облигациялар) арқылы мемлекетке қайтарылды, француздық ақ адамдар жерді иеленуге құқығы болмады. Қалған француз қоныс аударушылары аралдан кетуге мәжбүр болды, бас тартқандар өлтірілді. Гаити мемлекеті жердің 90%-на ие болды, ал қалған 10%-ы бес жылдық мерзімге жалға берілді. Қарсылық пен қауіпті аурулар Наполеонға Гаитиді қайта бағындыруды мүмкін етпеді, сондықтан ол француз жаңа әлем империясын қайта құру үмітінен бас тартты. Ол Луизиананы АҚШ-қа сатуға шешім қабылдады. Гаити революциясы екі күтпеген салдарға әкелді: континенттік Американың құрылуы және Америкадағы Наполеон билігінің аяқталуы. Бұрын мұндай ірі құл көтерілісі болған емес. Наполеон 1793 және 1801 жылдар аралығындағы француз құлдығын заң, конституция және практика бойынша жойды, ал 1801–1803 жылдары француз колонияларында құлдықты қайта орнатты, ол 1848 жылға дейін жалғасты.

Historians continue to debate the importance of the Haitian Revolution. David Geggus asks: "How much of a difference did it make?" A limited amount, he concludes, for slavery flourished in the western hemisphere for many more decades. In the opposing camp, African American historian W. E. B. Du Bois said that the Haitian Revolution was an economic pressure without which the British parliament would not have accepted abolitionism as readily. Other historians say the Haitian Revolution influenced slave rebellions in the U. S. as well as in British colonies. The biggest slave revolt in U. S. history was the 1811 German Coast uprising in Louisiana. This slave rebellion was put down and the punishment the slaves received was so severe that no contemporary news reports about it exist. The neighboring revolution brought the slavery question to the forefront of U. S. politics, and though inspiring to the enslaved themselves the resulting intensification of racial divides and sectional politics ended the idealism of the Revolutionary period. The American President Thomas Jefferson—who was a slaveholder himself—refused to establish diplomatic relations with Haiti (the United States did not recognize Haiti until 1862) and imposed an economic embargo on trade with Haiti that also lasted until 1862 in an attempt to ensure the economic failure of the new republic as Jefferson wanted Haiti to fail, regarding a successful slave revolt in the West Indies as a dangerous example for American slaves. Beginning during the slave insurrections of 1791, white refugees from Saint Domingue fled to the United States, particularly to Philadelphia, Baltimore, New York, and Charleston. The immigration intensified after the journée (crisis) of 20 June 1793, and soon American families began to raise money and open up their homes to help exiles in what became the United States' first refugee crisis. While some white refugees blamed the French Revolutionary government for sparking the violence in Haiti, many supported the Republican regime and openly expressed their support of the Jacobins. There is also some historical evidence suggesting that displaying solidarity with the French Revolution was the easiest way for the refugees to earn the support and sympathy of the Americans, who had just recently lived through their own revolution. American slaveholders, in particular, commiserated with the French planters who had been forcibly removed from their plantations in Saint Domingue. While the exiles found themselves in a peaceful situation in the United States—safe from the violence raging in both France and Haiti—their presence complicated the already precarious diplomatic relations among Britain, France, and the U. S.

Many of the whites and free people of color who left Saint Domingue for the United States settled in southern Louisiana, adding many new members to its French speaking, mixed race, and black populations. The exiles causing the most alarm were the African slaves who came with their refugee owners. Some southern planters grew concerned that the presence of these slaves who had witnessed the revolution in Haiti would ignite similar revolts in the United States. Other planters, however, were confident they had the situation under control. In 1807, Haiti was divided into two parts, the Republic of Haiti in the south, and the Kingdom of Haiti in the north. Land could not be privately owned; it reverted to the State through Biens Nationaux (national bonds), and no French whites could own land. The remaining French settlers were forced to leave the island. Those who refused were slaughtered. The Haitian State owned up to 90% of the land and the other 10% was leased in 5 year intervals. Since the resistance and the murderous disease environment made it impossible for Napoleon to regain control over Haiti, he gave up hope of rebuilding a French New World empire. He decided to sell Louisiana to the U. S. The Haitian Revolution brought about two unintended consequences: the creation of a continental America and the virtual end of Napoleonic rule in the Americas. There never again was such a large scale slave rebellion. Napoleon reversed the French abolition of slavery in law, constitution, and practice, which had occurred between 1793 and 1801, and reinstated slavery in the French colonies in 1801–1803—which lasted until 1848.

Революцияның себебі

Гаити революциясы халықтың басым көпшілігінің, жеткіліксіз өкілдік етілгендердің төменнен бастаған революциясы болды. Гаити революциясын қолдағандардың көп бөлігі колониялық қоғам мен заңмен қатты кемсіртуге ұшыраған құлдар мен босатылған африкалықтар еді.

Жәнтілділік

Екі көтерілістің идеалистік, рационалды және утопиялық ойлауларына қарамастан, екеуінің де негізгі ерекшелігі – шектен шыққан қатыгездік болды. Революцияға себеп болған осал жағдайларды тудырған бастапқы қатыгездіктен өзге, революция кезінде екі тараптан да зорлық-зомбылық орын алды. Француз революциясы кезіндегі зорлық-зомбылықтың кезеңі «Үрей билігі» деп танылады. Күдік толқындары салдарынан үкімет мыңдаған күдіктілерді – белгілі аристократтардан бастап, басшыларға қарсы шығушылар деп саналғандарға дейін ұстап, өлтірді. Олар гильотинамен, «дөңгелекте сындыру» арқылы, халық наразылығы кезінде және басқа да өлім құралдарымен қырғынға ұшырады: қаза болғандардың саны 18 мыңнан 40 мыңға дейін бағаланады. Француз революциясының жалпы шығыны 2 миллионға жуық деп есептеледі. Кариб аймағындағы қаза тапқандардың саны шамамен 162 мыңды құрады. Гаитидегі зорлық-зомбылық көбінесе әскери қақтығыстар, көтерілістер, құл иелері мен олардың отбасыларын өлтіру және партизандық соғыс сипатында болды.

Тұрақты өзгерістер

Гаитидегі революция Франциядағы революция күткен жоқ. Қоғамды өзгерту туралы шақыру Франция төңкерісінен әсер алды, бірақ өзгеріс үміті гаитиліктердің жүрегіне орныққаннан кейін, болып жатқан радикалды реформаны тоқтатуға болмады. Ағартушылық идеялары мен француз революциясының басталуы гаити революциясына шабыт берді, ол тарихтағы ең сәтті және толыққанды құл көтерілісіне айналды. Революциялардың қызметі әлемде өзгерістерге ұйтқы болды. Францияның өзгеруі Еуропаға ең көп әсер етті, ал Гаитидің ықпалы құлдық әлі де қолданылып жатқан барлық аймақтарға тарады. Джон Э. Баур Гаитиді тарихтағы ең ықпалды революция туған жер деп санайды.

Тарихи-танымдық пікірталастар

Көптеген қазіргі тарихшылар өзара әсерлесуді мойындағанмен, Гаити революциясын Француз революциясынан ажыратады. Кейбіреулер оны еркін түсті адамдардың саяси құқықтарды кеңейтуді көздеген бұрынғы қарулы қақтығыстарынан да бөліп қарастырады, бірақ құлдықты жоюды емес. Бұл ғалымдар құлдыққа түскен африкалықтардың рөлі зерттеулердің негізгі назарына алынса, революцияның басталу және аяқталу мерзімдері анық болатынын көрсетеді. Осы тұжырымдамаға сүйене отырып, баяндама құл африкалықтардың қарулы күрес арқылы азаттыққа ұмтылысынан басталып, құлдыққа қарсы күресте жеңіс және тәуелсіз мемлекет құрумен аяқталады. 1791 жылдың сәуірінде аралдың солтүстігінде плантациялық жүйеге қарсы масштабты африкалықтардың көтерілісі расалық құлдыққа қарсы тұрудың үлгісін көрсетті. Бұрынғы мулаттармен ынтымақтаса, африкалықтар 1803 жылдың қарашасында Вертьер шайқасында француз армиясын жеңіп, революцияны аяқтады. Француздар сары қызылша және басқа да аурулар салдарынан әскерлерінің көп бөлігін жоғалтқан еді. Сен-Домингде жеңіліске ұшырағаннан кейін Наполеон Солтүстік Америкадан шығып, АҚШ-қа Луизиананы сатуға келісті. Осы жылдардағы оқиғалар тізбегі «Гаити революциясы» деп белгілі болғанымен, балама пікірлер бүкіл оқиғаның түрлі түсті адамдар мен африкалықтар арасындағы кездейсоқ қақтығыстардың нәтижесінде шартты бітімге қол жеткізілгенін көрсетеді. Тарихшылар жеңіске жеткен гаитиліктердің «ішкі тұрғыдан революциялық күшке» ие болған-жоқпын таласады. Бір нәрсе анық: Гаити 1804 жылдың 1 қаңтарында тәуелсіз мемлекетке айналды, сол күні генералдар кеңесі Жан Жак Дессалинді генерал-губернатор лауазымына тағайындады. Мемлекеттің алғашқы маңызды құжаттарының бірі – Дессалиннің «Еркіндік немесе Өлім» сөзі болды, ол шетелдік баспасөзде кеңінен таралды. Онда жаңа мемлекет басшысы жаңа ұлттың мақсатын – Гаитиде құлдықты толығымен жоюды жариялады. Гаити революциясындағы әйелдердің рөлі бұрын тарихшылардың назарынан тыс қалған, бірақ соңғы жылдары оған қызығушылық артып келеді.

While acknowledging the cross influences, most contemporary historians distinguish the Haitian Revolution from the French Revolution. Some also separate it from the earlier armed conflicts by free men of color who were seeking expansion of political rights for themselves, but not the abolition of slavery. These scholars show that if the agency of the enslaved blacks becomes the focus of studies, the Revolution's opening and closing dates are certain. From this premise, the narrative began with the enslaved blacks' bid for freedom through armed struggle and concluded with their victory over slavery powers and the creation of an independent state. In April 1791, a massive black insurgency in the north of the island rose violently against the plantation system, setting a precedent of resistance to racial slavery. In cooperation with their former mulatto rivals, blacks ended the Revolution in November 1803 when they decidedly defeated the French Army at the Battle of Vertières. The French had already lost a high proportion of their troops to yellow fever and other diseases. After acknowledging defeat in Saint Domingue, Napoleon withdrew from North America, agreeing to the Louisiana Purchase by the United States. Although the series of events during these years is known under the name of "Haitian Revolution", alternative views suggest that the entire affair was an assorted number of coincidental conflicts that ended with a fragile truce between free men of color and blacks. Historians debate whether the victorious Haitians were "intrinsically [a] revolutionary force". One thing is certain: Haiti became an independent country on 1 January 1804, when the council of generals chose Jean Jacques Dessalines to assume the office of governor general. One of the state's first significant documents was Dessaliness' "Liberty or Death" speech, which circulated broadly in the foreign press. In it, the new head of state made the case for the new nation's objective: the permanent abolition of slavery in Haiti. The role of women in the Haitian Revolution was for a long time given little attention by historians, but has in recent years garnered significant attention.

Қазіргі баспасөздің жауабы

Африкалық құлдардың төңкерісі Гаити және Кариб теңізінің маңындағы колонияларда үлкен қорқыныш тудырды. Американың көрнекті бай құл иелері төңкеріс туралы оқығанда, өз штаттарында не болуы мүмкін екені туралы болжамдарды да оқыды. Төңкеріске қарсы аболиционистер оны "Санто-Домингоның қасіреттері" деп атады. Алайда, "Колумбиялық Сентинель" сияқты газеттер төңкерісті Америка төңкерісімен салыстыра отырып, оны қолдау үшін қосымша қадамдар жасады. Француз медиасы да Гаити төңкерісінде маңызды рөл атқарды, көптеген француздер жас, құштар Туссеннің еркіндік туралы жазбаларына қызығушылық танытты. Франция мен Англияда төңкеріс кезінде Гаитидегі оқиғалар туралы көптеген жазбаша пікірталастар болды, бірақ олар көбінесе аноним авторлардың туындылары еді. Бұл мәтіндер әдетте екі лагерьге бөлінді: бірі – құлдықты жою кезінде Сент-Домингдегі зорлық-зомбылықтың қайталануы туралы ескертетін құлдықты қолдайтын авторлар; екіншісі – революцияның тұқымын ақ иелер сепкенін айтқан аболиционистер. Дегенмен, баспасөз саласында бәрі оңай болған жоқ. Туссенді Франциядан қарсылық күтуден қорқытуға итермелеген басты сыншы – француз газеттеріндегі Гаити туралы көптеген көзқарастарға жауапты болған Сонтонакс еді. Бірақ Сонтонакс африкалық құлдардың тәуелсіздігін шын мәнінде қолдаған және Туссеннің Франциядан тәуелсіздік жариялау шешіміне ықпал еткен аздаған адамдардың бірі болды.

Танымал мәдениетте

Кубалық жазушы Алехо Карпентьердің екінші романы, "The Kingdom of This World" (1949), (1957 жылы ағылшын тіліне аударылды), Гаити революциясын терең зерттейді. Бұл роман – 20 ғасырдың ортасында басталған Латын Америкасының көркем әдебиетіндегі қайта жаңарудың бастауы болған романдардың бірі. Мэдисон Смартт Белл Туссен Лувертурдің өмірі мен құлдардың көтерілісі туралы "All Souls' Rising" (1995) атты трилогия жазды. C. Ричард Гиллеспи, бұрынғы Таусон университетінің профессоры, Лувертурдің өміріне арналған "Papa Toussaint" (1998) романын жазды. Гаити аты аталмаса да, 1990 жылы Бродвейде Линн Аренс пен Стивен Флаэртидің "Once on This Island" мюзиклінің оқиғасы осы елде өрбуде. Роза Гайдың "My Love, My Love" романының негізінде жазылған мюзикл аралдың әлеуметтік жіктелуін көрсетеді және Гаити революциясының тарихын қысқаша баяндайтын ән бар. 2004 жылы Лондонда суретші Кимати Донкордың "Caribbean Passion: Haiti 1804" атты картиналар көрмесі Гаити революциясының екі жүз жылдығына арналды. 2010 жылы жазушы Изабель Альенде "Island Beneath the Sea" атты тарихи роман жазды, онда Гаити революциясы аралда тұратын құл әйелдің көзімен суреттеледі. Уильям Дитрих өзінің 2012 жылғы "The Emerald Storm" романының оқиғасын Гаити революциясы кезінде өткізеді. "The Feast of All Saints" телесериалының алғашқы сахнасында Гаити революциясы бейнеленген. Филипп Нянг 2012 жылы француздық екі бөлімді телефильмді, "Toussaint Louverture" фильмін түсірді, онда Джимми Жан Луи бас рөлді ойнады. "Top Five" фильмінде "Uprize" деп аталатын ойдан шығарылған фильм көрсетіледі, ол осы революция туралы екендігі айтылады. Боис Кайман, Букман және жалпы Воду діні 1990 жылдары даулы, сенімсіз нео-евангелистік теологияның тақырыбына айналды, ол Гаитидің революция кезінде шайтанға адал болғанын мәлімдеді. Америкалық социалистік журнал "Jacobin" өзінің логотипі ретінде Туссен Лувертурдің суретін пайдаланады.