Кіріспе

Американдық ағылшын тілінің диалектісі мен акценті

Нью-Орлеан ағылшын тілі – Нью-Орлеан қаласы мен оның айналасындағы аймақта туған американдық ағылшын тілінің бір түрі. Аймақтағы ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар бірнеше нұсқада сөйлейді, оның ішінде 20 ғасырдан бері Оңтүстік АҚШ-тың ақ халықтары арасында кеңінен тараған нұсқа (Оңтүстік АҚШ ағылшын тілі); негізінен афроамерикандықтар қолданатын нұсқа (Афроамерикандық сөйлеу тілі); Луизиананың оңтүстігіндегі каджун халқы қолданатын нұсқа (Каджун ағылшын тілі); қаланың Uptown және Garden District аудандарындағы бай ақ халықтың дәстүрлі түрде қолданатын нұсқа; және Шығыс Нью-Орлеанс, әсіресе Тоғызыншы округтегі жұмысшы және орта тапқа жататын ақ халықтың дәстүрлі түрде қолданатын нұсқа (кем дегенде 1980 жылдан бері Yat деп белгілі). Дегенмен, соңғы екі нұсқа ғана Нью-Орлеанға тән және академиялық зерттеулерде әдетте «Нью-Орлеан ағылшын тілі» деп аталады. Бұл екі ерекше нұсқа 19 ғасырдың басында қалыптасқан болуы мүмкін, және ең айқын көрінетін ерекшеліктері Нью-Йорк қаласының ағылшын тілімен және, аздаған дәрежеде, Оңтүстік АҚШ ағылшын тілімен байланысты. Оңтүстік ерекшеліктеріне дауыссыз дыбыстардың алға жылжуы және [ai] дифтонғының монофтонгизациялануы жатады (осы ерекшеліктермен қатар, ротикалық еместік Uptown акцентіне тән). «Yat» термині көбінесе Нью-Орлеан акценттерінің «күшті» немесе жұмысшы табының Нью-Йорк акцентін еске түсіретін түрлеріне қатысты қолданылады.

Нью-Орлеанның Yat акценті мен Нью-Йорк агломерациясының акценті арасындағы көзге көрінетін ұқсастық көптеген болжамдарға себеп болды. Акценттің пайда болуының ықтимал себептері А. Дж. Либлингтің «Люизиана графы» кітабында, Джон Кеннеди Тулдың Нью-Орлеан туралы жазылған «Дунцтар конфедерациясы» романына қосымша сөз ретінде қолданылған үзіндіде сипатталған: 1803 жылғы Луизиананы сатып алғаннан кейінгі онжылдықтарда, Нью-Орлеан француз колониясынан американдық қалаға айналған кезде, ирланд, неміс және, ақырында, итальян (көбінесе сицилиялық) иммигранттар қалаға көшіп келе бастады. Алайда, Нью-Йорк пен Нью-Орлеан диалектілерінің ұқсастығы тек еуропалық иммигранттардың араласуына байланысты деп есептеудің орнына, қазіргі лингвистер Нью-Орлеан мен Нью-Йорк қаласының диалект тарихы тікелей байланысты екенін айтады: екі қала арасындағы маңызды коммерциялық және демографиялық байланыстар. Лингвистикалық теориялар әртүрлі болғанымен, басым көпшілік пікір бойынша Нью-Йорк акцентінің негізгі ерекшеліктері 19 ғасырдың соңына қарай Нью-Орлеанға тараған. Еуропалық иммигрант отбасыларынан шыққан солтүстік-шығыс америкалықтарының жұмысшы, орта және саудагер топтарының ірі көлемдегі қозғалысы (тұрақты немесе маусымдық) Нью-Орлеанға өздерінің солтүстік-шығыс (әсіресе Нью-Йорк) акцентін әкелген болуы мүмкін. Тіпті соғысқа дейінгі кезеңде де, Нью-Орлеанның барлық азат, ақ, иммигрант емес халқының төрттен бірін солтүстік тұрғындары құрады. Лингвист Уильям Лабов атап айтқанда, Нью-Йорк қаласымен тығыз байланысы бар еврей-американдық банкирлер мен мақта саудагерлері Нью-Орлеандағы жоғары топтың акцентіне (және, болжам бойынша, барлық топтардың акцентіне) ең үлкен әсер еткен. Ол 19 ғасырдың Нью-Орлеандағы ықпалды сауда фирмаларымен сефард және неміс еврейлерінің байланысы туралы мысалдар келтіреді.

Жергілікті ауытқу

Ят акценті – Нью-Орлеан акцентінің ең айқын түрі, және сезімдік тұрғыдан Нью-Йорк акцентіне ұқсас. Барлық диалекттердегідей, бұл акценттің де географиялық және әлеуметтік факторларға, мысалы, адамның нақты тұрған жеріне немесе қаржылық жағдайына байланысты түрлі нұсқалары бар. Бұл диалекттің пайда болуы Тоғызыншы округте, сондай-ақ Ирланд каналы мен Мид-Ситиде басталған. Диалекттің жеңіл ерекшеліктері қаланың кейбір аудандарында, мысалы Лейквью, Маригни, Бақ ауданы және Гентиллидің бір бөлігінде естіледі, бірақ көбінесе қала шетіндегі аудандарда. Диалект Нью-Орлеан қалалық аймасын құрайтын жеті приходтың барлығында, Сент-Тамманиден Плакеминге дейін қандай да бір деңгейде кездеседі. XXI ғасырдың көптеген әлеуметтік-тілдік ескерткіштері сияқты, бұл диалект көбінесе егде жастағы адамдардың арасында жақсырақ сақталады. Жаңа Орлеанның Чалметте қала шеті Ят акцентінің ең күшті нұсқасын көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Жаңа Орлеан диалектісі қалада және АҚШ-та әртүрлі жолдармен бейнеленген. "Крейзи Кэт" мультфильмінің басты кейіпкері 20-ғасырдың басындағы "Ят" тілінің сәл күшейтілген, фонетикалық нұсқасында сөйлейді. Жаңа Орлеанда туған мультфильмші Джордж Херриманның достары оның көптеген ерекше айтылу ерекшеліктерімен сөйлейтінін еске алады. Нақты Жаңа Орлеан акценттері ұлттық деңгейде сирек естілді. Ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарында танымал болған Жаңа Орлеандықтар көбінесе жергілікті ерекше айтылуларын жұмсартуға немесе жоюға тырысты. Дэн Баумның "Тоғыз өмір" кітабында Тоғызыншы округтің тумасы Рональд Льюис, ақ түсті солтүстік адамдар тобының алдында сөйлегенде өзінің жергілікті диалектісінен ұялатынын айтады. "Катрина" дауілінен кейін Үлкен Жаңа Орлеан аймағының тұрғындары қоныс аударғаннан кейін, АҚШ тұрақты жаңалықтар арқылы Жаңа Орлеанның "Ят" акценттерімен танысты. Стивен Сигалдың "Заңгер" телешоуы "Ят" акценттері мен диалекттерін елге таныстырды. Жаңа Орлеандық жазушы, комментатор және журналист Ронни Виргетс өзінің жазба және ауызша жұмыстарында Жаңа Орлеан диалекттерін мен акценттерін қолданады, соның ішінде жергілікті радио бағдарламасы "Crescent City". WWNO жергілікті радио станциясы бағдарламаны эфирге шығарады және өзінің веб-сайтында бұрынғы "Crescent City" бағдарламаларына қол жеткізуге мүмкіндік береді. 1984 жылы Жаңа Орлеанда өткен Луизиана әлемдік көрмесінің ресми талсманының аты "Көрменің көбірек бөлігін көр" деген сөздің қысқартылған айтылуынан шыққан, нәтижесінде "Ят" тілінде "Seymore D. Fair" сөзі пайда болды. Индианаполисте орналасқан "Midwest Cajun" мейрамханалар желісі "Yats" деп аталады. "Boost Mobile" ұялы телефон компаниясы ерте жарнамалық кампанияларында "Where Y'At?" фразасын қолданды. "Who Dat?" әні "Ят" диалектісімен байланысты және Жаңа Орлеан "Сэйнтс" футбол командасын қолдау үшін қолданылады. Толық ән "Who dat? Who dat? Who dat say dey gonna beat dem Saints?" Сэйнтс жанкүйерлері "Who Dat Nation" деп аталады. Жаңа Орлеан кино мен телешоуларда бейнеленгенде "Ят" диалектісі сирек естіледі. Дәстүрлі түрде, Жаңа Орлеаннан шыққан кейіпкерлер оңтүстік немесе Каджун акцентімен сөйлейді. Мысалы, 1986 жылғы "The Big Easy" фильмінде Деннис Куэйд күшейтілген Каджун/оңтүстік акцентінде сөйлейді. Алайда, "Катрина"дан кейінгі Жаңа Орлеан бейнелеуінің арқасында бұл тенденцияға қарсылық көрсетілді, мысалы HBO-ның "Treme" және Вернер Герцогтың "Bad Lieutenant: Port of Call New Orleans" сериалдарында Жаңа Орлеанның нақты тұрғындары "Ят" немесе оның бір түрінде сөйлейді.

Басқа жергілікті диалекттер мен қате түсініктер

Тарихи тұрғыдан алғанда, Жаңа Орлеан қаласында француз, испан және африкалық түбінен шыққан адамдар қоныстанған, бұл Луизиана креол тілінің пайда болуына әкелді. Бұл қала АҚШ-тың Луизиананы сатып алуы нәтижесінде американдық басқаруға өткенге дейін осы тілде болған. 19-ғасыр бойында қала француз тілінен ағылшын тілінде сөйлейтін қоғамға айналды, және ағылшын тілінің дауыссыз дыбыстарды айтпау (non-rhotic) ерекшелігіне ие болды. Оңтүстіктің көп бөлігі де тарихи түрде мұндай ағылшын тілінде сөйлеген. АҚШ-тың басқа аймақтарындағы жиі кездесетін жаңылыс пікір – Жаңа Орлеанның жергілікті диалектісі Каджун ағылшын тілімен (Оңтүстік Луизиананың басқа аудандарында қолданылады) бірдей деген сенім. Бірақ қаланың мәдени және тілдік дәстүрлері, негізінен ауылдық Акадианадан (Оңтүстік Луизиананың кең аумағын қамтиды) ерекшеленеді. 20-ғасырдың соңындағы мұнай өркендеуінен бастап қалаға каджундар көптеп қоныстанса да, және олардың ортақ тамырларына байланысты ұқсастықтар болғанымен, каджун мәдениеті креол мәдениетіне және одан кейін Ят мәдениетіне салыстырмалы түрде аз әсер еткен. Каджун мәдениетінің креол мәдениетімен шатасуының себебі көбінесе туризм және ойын-сауық индустриясы осы француз мәдениеттерін шатастыруында, кейде бұл қасақана жасалған, себебі «Каджун» сөзі табысты маркетингтік термин ретінде танылған. Жаңа Орлеан акценті бар адамдар көбінесе өз акценттерімен мақтанады, өйткені ол тіл мен мәдениеттің тарихи үйлесуінен туындайды. Бұл ерекше акцент қаладан ақ халықтың көшіп кетуіне байланысты ұрпақтан ұрпаққа жоғалып барады, бірақ қала маңындағы аудандарда әлі де күшті. Дегенмен, Ят диалектісі қаланың бірнеше аймақтарында, әсіресе Мид-Сити, Лейквью, Гентилли және Аптаун аудандарында сақталған.