Герман Мелвиллдің «Марди» романы: Саяхат, Махаббат және Философиялық Іздеулер

Кіріспе

Марди: және сондағы саяхат – американдық жазушы Герман Мелвиллдің үшінші кітабы, алғаш рет 1849 жылы Лондонда жарық көрген. Автордың алдыңғы екі еңбегі сияқты саяхаттық очерк ретінде басталатын шымыр оқиға, романтикалық хикаяға, ал ол өз кезегінде философиялық ізденіске ұласады.

Шолу

Марди – Мелвиллдің алғашқы толыққанды көркем туындысы. Мелвилл және оның баспагерлері алғашқы екі кітабын – «Тайпи» мен «Омоо» – көркем емес деп ұсынғанмен, көптеген сыншылар олардағы плагиатты (әсіресе «Тайпиде») басқа туындылардан, көркем әдебиеттен де, ғылыми еңбектерден де анықтады. Осының салдарынан олардың шындығы мен Мелвиллдің адалдығы үнемі дау тудырды. «Мардидің» алғы сөзінде Мелвилл өзінің алғашқы екі кітабының шындыққа жатпаса да, сенімділікпен жазылғанын айтты. Сол үлгі бойынша, көркем туындысының да шындық ретінде қабылдануын үміттенеді. «Тайпи» мен «Омоо» сияқты, «Марди» де Оңтүстік Тынық мұхитын зерттеу үшін кит аулау кемесін тастап кеткен американдық теңізшінің саяхатын баяндайды. Алайда, бұрынғы екі кітаптан айырмашылығы, «Марди» терең философиялық мазмұнға ие және Мелвиллдің нағыз потенциалын көрсеткен алғашқы туынды деп есептеледі. «Моби Дик» сияқты толыққанды немесе ұзын болмаса да, ол «Тайпи» мен «Омоодан» әлдеқайда ұзын, сонымен қатар стильдік және тақырыптық тұрғыдан «Моби Дик» пен оның пісіп-жетілген кезеңіндегі басқа туындыларымен үлкен ұқсастықтарды бөліседі. Бұл оқиға бастапқыда қарапайым қашқындау мен тірі қалу туралы әңгіме ретінде басталады. Баяндаушы қиын жағдайдан құтқарып алған құпия әйелге ғашық болғанда, оқиға қысқа мерзімге романтикалық сипат алады. Әйелдің құпия түрде жоғалып кеткеннен кейін, роман жаңадан «ашылған» Марди архипелагының көптеген аралдарында оны іздеуге айналады, әр аралдың өзіндік символдық және аллегориялық мағынасы бар. Басты кейіпкерлер әйелді іздеуді жалғастыра бергенде, роман тағы да өзгеріске ұшырайды, енді назар Мардидегі көріністер, дыбыстар, дәмдер мен иістер туралы саяхаттық баяндамадан асып, басқа жақтарға ауысады. Әрбір арал мен оның тұрғындарының әлеуметтік нормалары, саяси құрылымы, діни дәстүрлері, ерекше тарихы және басқа да ерекшеліктері төрт басты кейіпкер арасында философиялық пікірталас тудырады. Алдыңғы басты кейіпкерлердің екеуі оқиғадан мүлдем шығып кетеді, ал баяндаушы соншалықты артқа шегінеді де, тіпті философиялық талқылауларға қатыспайды. Әйелді іздеу жалғаса береді, бірақ ол туралы көбінесе айтылмайды, тек басты кейіпкерлердің Марди арқылы жылдамдап өтуіне көмектеседі.

Mardi is Melville's first purely fictional work. Although Melville and his publishers presented his first two books, Typee and Omoo, as nonfiction, enough critics were able to identify plagiarism in them (especially Typee) from other works, both fiction and nonfiction, that their veracity and Melville's integrity were always points of contention. As a preface to Mardi, Melville wrote somewhat ironically that his first two books were nonfiction but disbelieved; by the same pattern he hoped the fiction book would be accepted as fact. Much as did Typee and Omoo, Mardi details the travels of an American sailor who abandons a whaling vessel to explore the South Pacific. Unlike the first two books, however, Mardi is highly philosophical and said to be the first work to show Melville's true potential. Although not as cohesive or lengthy as Moby Dick, it is much longer than Typee and Omoo and has much more in common stylistically and thematically with Moby Dick and other works of his maturity. The tale begins as a fairly simple escape and survival narrative. It briefly becomes romance when the narrator falls in love with a mysterious woman he has questionably rescued from a difficult situation. After the woman mysteriously disappears, the novel presumably becomes a quest for her among the innumerable isles of the newly "discovered" archipelago of Mardi, isles with many different symbolic and allegorical meanings. As the main characters continue their search for the woman, the novel switches again, now focusing on more than travelogue style reporting of the sights, sounds, tastes, and smells to be experienced in Mardi. The social conventions, political structures, religious practices, odd histories, and other aspects of each isle and its inhabitants spark philosophical discourses between four main characters, with two previously main characters no longer in the story and the narrator receding so far into the background that he does not even participate in the philosophical discussions. The quest for the woman continues but is barely mentioned, serving at least to get the main characters traveling through Mardi faster.

Құрылымы

Арвиннің айтуынша, кітаптың эмоционалдық ядросы – Тәжі мен Йилланың қарым-қатынасы, яғни «мен» мен күрт пайда болып, сосын күрт жоғалып кеткен құпиялы сары қыздың арасындағы байланыс. Тәжі оны табу үшін аралдарды шарлап іздейді, бірақ таба алмайды. Арвин Йилланың аллегориясын поэтикалық тұрғыдан «әлсіз және тым әдемі, бұл – көркемдік сәтсіздік» деп бағаласа да, оны Мелвиллдің барлық туындыларымен байланыстыра келіп, «нақты ашып көрсетеді». Гүлдер тілінде лилиямен байланысты Йилла – «таза, күнәсіз, негізінен жыныстық белгісі жоқ бақыттың символы», ал далиямен бейнеленген Хаутия – «сезімталдық, дене қуаты, тартымды жыныстық құштарлықты» бейнелейді. Кітаптың ортаңғы бөлігін «әлеуметтік және саяси сатираға жасалған шабуылдар мен жартылай метафизикалық ойлар» алып жатыр, олар, ең болмағанда, «Йилла іздеуімен тым байлансыз және белгісіз байланысты». Арвиннің пікірінше, кітапты біріктіретін қандай да бір байланысты сезіну үшін, «бір кезде болған эмоционалдық қауіпсіздікке ұмтылыс, бір кезде оңай деп ойлаған әділ және бақытты қоғамға деген ізденіс, сондай-ақ бір кезде бар деп сенген және әлі де сағынып жүрген абсолютті және жоғары шындыққа деген ізденіс» сияқты, біраз сәтсіздікке ұшыраған әртүрлі ізденістер арасындағы «біршама үйлесімділікті» мойындау керек.