Кіріспе

Телави () – Грузияның шығыс Кахетия облысының бас қаласы және әкімшілік орталығы. 2017 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы шамамен 19 751 адамды құрайды. Қала Теңіз деңгейінен жоғары, Цзив Гомбори тауларының етегінде орналасқан.

Тарих

Телавидегі алғашқы археологиялық жатындар қола дәуіріне дейін соқпалы. Телави туралы ең ерте мағлұматтардың бірі – грек географы Клавдий Птолемейдің біздің заманымыздың II ғасырындағы жазбаларында кездеседі, ол Телавиді «Теледа» деп атаған. Телави VIII ғасырда маңызды және ірі саяси-әкімшілік орталыққа айнала бастады. Телави туралы қызықты мәліметтерді X ғасырдың араб географы әл-Мұқаддаси өзінің жазбаларында келтіреді. Ол Телавиді сол кездегі Кавказдың маңызды қалалары – Тбилиси, Шамхор, Гәнжа, Шемаха және Ширван қалаларымен бірге еске алады. Телави халқы туралы айта келе, әл-Мұқаддаси олардың көп бөлігі христиан дінін ұстанғанын көрсетеді. X-XII ғасырларда Телави Кахетия патшалығының, кейін Кахетия-Герети патшалығының астанасы болды. Грузин мемлекетінің алтын ғасырында (XII-XIII ғасырлар) Телави Грузин мемлекетінің ең маңызды саяси және экономикалық орталықтарының біріне айналды. XV ғасырда біртұтас Грузин патшалығының ыдырауынан кейін Телавидің рөлі төмендеді және қала ақырында сауда мен қолөнер кәсібімен айналысатын қарапайым қалаға айналды. Телави XVII ғасырда Кахетия патшалығының астанасы болғанда саяси маңыздылығын қайта қалпына келтірді. 1762 жылға қарай ол біртұтас Шығыс Грузияның Картли-Кахетия патшалығының екінші астанасына (Тбилисиден кейін) айналды. Осы қалада дүниеге келген және қайтыс болған Ерекле II патшаның билігі Телави тарихында ерекше кезең болды. Осы кезеңде (1744–1798) қала стратегиялық және мәдени орталыққа айналды. Ерекле II мұнда діни семинария ашып, театр құрды. Ерекле II жүргізген реформалар елдегі өмірдің барлық саласына әсер етті. Олар Картли-Кахетияның және содан кейін бүкіл Грузияның саяси, экономикалық және мәдени бағытын түбірінен өзгертті. Оның есімі грузин халқының азаттығы мен ұлттық тәуелсіздігінің символына айналды. Ерекле II әлі де лақап атымен «Патара Кахи» (Кішкентай Кахетиялық) деп аталады, ал оның батырлық ерліктері халық әдебиетінде суреттелген.

Ресей билігі

1801 жылы Картли-Кахетия Корольдігі Ресей империясына қосылғаннан кейін Телави астана мәртебесін жоғалтты. 19 ғасырда қала Тифлис генерал-губернаторлығының Телави уезінің әкімшілік орталығы болды. Осы кезеңде қала экономикасы көбінесе шағын өнеркәсіптерден – тері бояу, керамика жасау, шарап өндіру сияқтылардан, сондай-ақ сауда мен ауыл шаруашылығынан тұрды. 19 ғасырдың соңында қала халқының саны шамамен 12 000 адамды құрады (оның ішінде 9 000-ға жуық армян және 2 000 этникалық грузин).

Телавидегі армян мұрасы

Бұрынғы армян халқының мәдени өмірі бай болды, оның бір бөлігі бүгінге дейін сақталған, ал бір бөлігі жоғалып кеткен. Армян тілінде Сурб Геворг деп аталатын Аваг (Ана) Киелі Георгий шіркеуі ескі қаланың орталығында орналасқан. Қоңырау мұнарасы 1829 жылы салынған. 1861 жылы шіркеуге күмбез (gmbet) салуға рұқсат сұралған. 1923 жылдың басына қарай шіркеу жабылып, 1924 жылдың 19 сәуірінде қоңырау мұнарасы бұзылды. Сол жылдың мамыр айында гавит, сондай-ақ батыс және оңтүстік жақтардағы қоршау қабырғаларымен бірге бұзылды. Ең төменгі тіркелген температура: 2016 жылдың 28 қаңтарында 15.0 °C (5 °F).

Танымал мәдениетте

Телави 1977 жылғы совет комедиясы «Мимино»дағы грузин ұшқышы Миминоның (Вахтанг Кикабидзе) туған қаласы ретінде бейнеленеді.