Пьетро Гаспарри: Католик кардиналы, дипломаты және саяхатшысы

Кіріспе

Италиялық католик кардиналы, дипломаты және саясаткер (1852–1934)

Пьетро Гаспарри (5 мамыр 1852 – 18 қараша 1934) – Рим католик кардиналы, дипломаты және Рим Куриясындағы саясаткер, Латеран келісімдеріне қол қойған тұлға. Ол сондай-ақ Папа Бенедикт XV және Папа Пий XI тұсында Кардинал Мемлекеттік хатшы қызметін атқарды.

Ерте өмір

Гаспарри 1852 жылдың 5 мамырында Каповаллацца ди Усситада (қазіргі Мацерата провинциясында, бұрынғы Папалық мемлекеттердің құрамында) дүниеге келді. Оның ата-анасы Бернардино Гаспарри мен Джованна Сили болды. 10 баланың ең кішісі Пьетро әлсіз және дені нашар бала еді, ал оның 9 бауыры күшті және сергекті болды; кейбіреулер оның көп жасамайтынын ойлады. 1880 жылдан 1898 жылға дейін ол профессор болып жұмыс істеді. 1898 жылдан 1901 жылға дейін Боливия, Эквадор және Перу елдерінде апостолдық делегат қызметін атқарды, содан кейін Римге оралып, Курия мүшесі болды. Папа болып сайланғаннан кейін көп ұзамай Пий X Гаспарриден канондық құқықты жүйеге келтіруге қанша уақыт қажет екенін сұрады. Гаспарри жеткілікті штат болса, 25 жылда орындай алатынын жауап берді. Пий X: «Олай болса, іске кіріс» деді. 1904 жылы Гаспарри Римге шақырылып, Канондық құқықты кодификациялау жөніндегі комиссияның хатшысы болып тағайындалды. Ол келесі 13 жылды уақыттық оқшаулықта өткізіп, ғасырлар бойы жинақталған жарлықтар мен зерттеулерді зерделеп, католицизм тарихындағы алғашқы толыққанды заң мәтінін жасады. Оның еңбегінің нәтижесінде 1917 жылғы Канондық құқық кодексі қабылданды, ол 1983 жылға дейін қолданыста болды. 1917 жылдың 18 қазанында Папа Бенедикт оны жаңа құрылған Канондық құқық кодексін дұрыс түсіндіру жөніндегі Паптық комиссияның алғашқы президенті етіп тағайындады. 1929 жылдан бастап ол Шығыс католиктерінің канондық құқығын кодификациялаудың бастапқы кезеңдерінде де маңызды рөл атқарды.

Мемлекеттік хатшы

1907 жылы С. Бернардо алле Терме шіркеуінің кардинал-пастыры болып тағайындалды. 1915 жылдың қаңтарында ол Луцинадағы Сан-Лоренцо шіркеуінің кардинал-пастыры болуды қалап, таңдады, бірақ 1915 жылдың желтоқсанына дейін бұрынғы шенінен айрылмады. Ол 1914 жылдың 13 қазанында тағайындалғаннан бастап, Бенедикт XV және Пий XI папаларының кезінде Кардинал Мемлекеттік хатшысы қызметін атқарды. 1916 жылдың 4 желтоқсанында ол Киелі Рим шіркеуінің Камерленгосы болды.

Зейнеткерлік және өлім

1928 жылы Гаспарри жүрек ауруы мен қант диабетіне шалдықты, ұйықтамады және Пьос XI-нің кеңесіне қарамастан, папа оның орнын басатынынан қорқып, демалысқа шығудан бас тартты. Ол жылдар бойы папаның өзінің қызметін бағаламағанын сезіп келген. Гаспарри 1934 жылдың 18 қарашасында қайтыс болды. Қайтыс болған кезде ол Канондық құқық кодексінің нақты түсіндірілуі жөніндегі Пап комиссиясының төрағасы, Шығыс шіркеулерінің канондық құқығын кодификациялау жөніндегі Пап комиссиясының төрағасы және Камерленго лауазымында болды.

Канондық құқық реформасы

Бірінші Ватикан кеңесіндегі епископтардың өтінішіне жауап ретінде Папа Пий X сол кезде болмаған жалпы Рим католик шіркеуінің канондық заңдарын кодификациялауды бұйырды. Ол бұл жұмысты Пьетро Гаспарриге тапсырды, оған Джакомо делла Чиеза (кейіннен Бенедикт XV) және Эухенио Пачелли (кейіннен Пий XII) көмектесті. Сол кездегі Рим Куриясындағы ең білікті канонист болған Гаспарри канондық құқықты кодификациялау, оңайлату және жаңарту жұмысын іріккен бөлігімен жасады. Жұмыс әртүрлі құжаттарды жинап, оларды бір кодекске біріктіруден басталды, нормативтік бөлім алдын ала ескертулерден ("Егер..." сияқты) айырылған, жүйелі, қысқа канон түрінде ұсынылды және кейінірек жаңарулармен ескірген бөліктер алынып тасталды. Кодекс 1917 жылдың 27 мамырында Папа Бенедикт XV жариялаған «Канондық құқық кодексі» (лат. Codex Iuris Canonici) ретінде күшіне енді, ол 1918 жылдың 19 мамырын күшіне ену күні деп белгіледі. Көбінесе ол тек Латын шіркеуіне қатысты, бірақ «өз табиғаты бойынша Шығыс шіркеуіне де қатысты нәрселерді» қарастырды, мысалы, крещение рәсімінің салдары (қ. 87). Келесі онжылдықтарда, әсіресе Папа Пий XII тұсында, 1917 жылғы Кодекстің кейбір бөлімдері қайта жөнделді.

Папалық дипломатия

Гаспарридің басшылығымен Ватикан Еуропа үкіметтерімен рекордтық санда дипломатиялық келісімдер жасады, олардың көптегені Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған жаңа мемлекеттер еді. 1924 жылғы 29 наурызда Гаспарри мен Бавария арасында конкордатқа қол қойылды, 1925 жылғы 10 ақпанда Франциямен, 1928 жылғы 2 ақпанда Чехословакиямен, 1928 жылғы 15 сәуірде Португалиямен және 1932 жылғы 19 мамырда Румыниямен.

Латеран келісім-шарты

Латеран келісімі – Пьетро Гаспарридің ең маңызды жетістігі, себебі ол Ватикан мен Италия Корольдігі арасындағы алпыс жылдық дауды аяқтады. Ол 1929 жылдың 11 ақпанында қол қойылды, Италиядан Муссолини жеке өзі қол қойды. Бұл келісім 1929 жылы Италия Корольдігі мен Қасиетті Тақ арасында жасалған үш келісімді қамтиды және 1929 жылдың 7 маусымында ратификацияланды, осылайша "Рим мәселесі" шешілді. Пьетро Гаспарридің басты Ватикан өкілі – римдік адвокат Франческо Пачелли, ол Германиядағы апостолдық нунций Эухенио Пачеллидің (кейіннен Пий XII Папасы) інісі болды.

Ресей мен Кеңес Одағы

Гаспарридің Ватикандағы қызметі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадағы маңызды өзгерістермен бірге өтті. Ресей революциясының нәтижесінде Ватикан бұрын-соңды кездеспеген жаңа жағдайға тап болды – католик шіркеуін ғана емес, дінге де қарсы тұратын идеология мен үкімет пайда болды.

Литва мен Эстония

Гаспарри Литвамен конкордат жасасты. Ресеймен қарым-қатынас екінші себеппен күрт өзгерді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Балтық елдері мен Польша Ресейден тәуелсіздік алды, осылайша бұрынғы Ресей елдерінде шіркеу өмірінің салыстырмалы түрде еркін дамуына жағдай жасалды. Эстония Ватиканмен байланыс орнатуға ұмтылған алғашқы ел болды. 1919 жылғы 11 сәуірде мемлекеттік хатшы Пьетро Гаспарри Эстония билігіне Ватиканның дипломатиялық қатынасқа келісетінін хабарлады. Бір жыл өткен соң, 1920 жылғы маусымда конкордатқа принцип бойынша келісімге келді. Ол 1922 жылғы 30 мамырда қол қойылды. Ол католик шіркеуіне бостандық кепілдігін береді, архиепископтық құрады, дін қызметкерлерін әскери қызметтен босатады, семинариялар мен католик мектептерін ашуға рұқсат береді, шіркеу мүліктерінің құқықтары мен иммунитетін анықтайды. Архиепископ Эстонияға адалдық серт береді. Католиктік Литвамен қарым-қатынас Вильнюстің поляктар тарапынан оккупациялануына байланысты біршама қиын болды, Вильнюс қаласы мен архиепископтық орын Литваның да өз қаласы деп есептегенімен, қаланың көп бөлігі поляктардан тұратын және поляк мәдениетінің маңызды орталығы болды. Польша әскерлері Вильнюсті басып алды. Бұл Литваның Апостолдық Таққа бірнеше наразылықтарына себеп болды. Рим папасы Пий XI-нің (1922–1939 жж.) понтификаты кезінде Апостолдық Тақпен қарым-қатынас белгіленді. Ватикан Литваны 1922 жылғы қарашада мойындады. Мойындауға Пьетро Гаспарридің Литваға қойған талабы да кірді. Литва үкіметі Ватиканның барлық епископтық тағайындауларын қабылдаудан бас тартқандықтан дипломатиялық тұрқықтаулар болды. 1926 жылғы сәуірде Рим папасы Пий XI литвалық талаптар мен ұсыныстарды ескермей литвалық шіркеу провинциясын біржақты құрып, қайта ұйымдастырған кезде жағдай жақсармады, даудың түпкі себебі Польшаға тиесілі Вильнюс қаласы болды. 1925 жылдың күзінде католик теологы, профессор Мечисловас Рейнис Литваның сыртқы істер министрі болып тағайындалды және келісімге қол жеткізуді сұрады. Бір жылдан кейін Литва әскері билікті басып алды және папалық визитатор Жургис Матулаитис Матулевичус жасаған конкордат жобасы 1926 жылдың соңында мақұлданды. Конкордат бір жылдан кейін қол қойылды. Оның мазмұны көбінесе 1925 жылғы Польша конкордатына сәйкес келеді.

Gasparri managed to conclude a concordat with Lithuania. The relations with Russia changed drastically for a second reason. The Baltic states and Poland gained their independence from Russia after World War I, thus enabling a relatively free Church life in those former Russian countries. Estonia was the first country to look for Vatican ties. On 11 April 1919 Secretary of State Pietro Gasparri informed the Estonian authorities that the Vatican would agree to have diplomatic relations. A concordat was agreed upon in principle a year later, June 1920. It was signed on 30 May 1922. It guarantees freedom for the Catholic Church, establishes an archdiocese, liberates clergy from military service, allows the creation of seminaries and catholic schools, describes church property rights and immunity. The Archbishop swears alliance to Estonia. Relations with Catholic Lithuania were slightly more complicated because of the Polish occupation of Vilnius, a city and archiepiscopal seat, which Lithuania claimed as well as its own, though the majority of its population was Polish and it was a major center of Polish culture. Polish forces had occupied Vilnius. This generated several protests of Lithuania to the Holy See. Relations with the Holy See were defined during the pontificate of Pope Pius XI (1922–1939). Lithuania was recognized by the Vatican in November 1922. The recognition included a stipulation by Pietro Gasparri to Lithuania. There were diplomatic standstills, as the Lithuanian government refused to accept virtually all episcopal appointments by the Vatican. The relations did not improve when, in April 1926, Pope Pius XI unilaterally established and reorganized the Lithuanian ecclesiastical province without regard to Lithuanian demands and proposals, the real bone of contention being Vilnius which belonged to Poland. In autumn 1925, Mečislovas Reinys, a Catholic professor of theology, became the Lithuanian foreign minister and asked for an agreement. The Lithuanian military took over a year later and a proposal of a concordat, drafted by the papal visitator Jurgis Matulaitis Matulevičius, was agreed upon by the end of 1926. The concordat was signed a year later. Its content follows largely the Polish Concordat of 1925.

Польша

1918 жылдың қазан айында Рим папасы Бенедикт XV поляк халқын тәуелсіздігімен құттықтады. Варшава архиепископы Каковскиге жазған ашық хатында ол олардың адалдығын және Апостол тақтысының оларға көмектесу үшін жасаған көптеген әрекеттерін еске алды. Польшаның халықтар отбасындағы лайықты орнына оралып, білімді христиан ұлты ретінде тарихын жалғастыратынына үміт білдірді. 1919 жылдың наурыз айында ол он жаңа епископты тағайындады, ал жақын арада Ахилл Раттиді Варшавадағы өкілі ретінде Папаның нунциусы етіп бекітті. Ол поляк билігін литвалық және русиниялық дін қызметкерлерін қуғындамауға бірнеше рет ескертті. Большевиктердің Варшаваға қарсы шабуылы кезінде ол Польша үшін бүкіл әлемде дұға етуге шақырды. Гаспарри нунцио Раттиді Польша астанасына жіберді. 1921 жылдың 11 маусымында ол Польша епископтарына хат жазып, рухани билікті саяси мақсаттарда қолданудан сақтандырды, көршілес халықтармен бейбіт өмір сүруге шақырды және "ел сүйгісінің әділдік пен міндеттер шеңберінде шектері бар" екенін мәлімдеді. Католик дін қызметкерлерінің саяси агитациясына қарсы күресу үшін Раттиді Силезияға жіберді. Ғалым Ратти Польша үшін жұмыс істеуге және Кеңес Одағымен байланыс орнатуға ниеттенді, тіпті Ресей үшін өмірін беруге дайын еді. Рим папасы Бенедикт XV оны шейіт емес, дипломат ретінде қажет етті және ол Ресейге Апостол тақтысының ресми өкілі болғанына қарамастан, КСРО-ға сапар жасауға тыйым салды. Сондықтан ол Ресеймен байланысын үзіп қойды. Бұл Польшада оған көп көңіл бөлген жоқ. Оған кетуді сұрады. "Ол Польшаның досы болуға адал ниетпен тырысқанмен, Варшава оның Силезиядағы сайлаудағы бейтараптығына күмән келтіргеннен кейін кетіп қалуға мәжбүр болды" делінген хабарламада. Ұлтшыл немістер сайлауды қадағалауға поляк нунциусының қатысуына қарсы болды, ал поляктар оның дін қызметкерлерінің агитациясын шектегеніне ашуланды. 20 қарашада Германияның кардиналы Адольф Бертрам дін қызметкерлерінің барлық саяси қызметіне тыйым салынғанын жариялағанда, Раттиді қуу туралы талаптар Варшавада күшейді. Екі жылдан кейін Ахилл Ратти Папа Пий XI болды және келесі отыз алты жыл бойы (1922–1958) Пьетро Гаспарри мен Эудженио Пачеллимен бірге Польшаға қатысты Ватикан саясатын қалыптастырды.

In October 1918 Pope Benedict XV congratulated the Polish people on their independence. In a public letter to the archbishop Kakowski of Warsaw, he remembered their loyalty and the many efforts of the Holy See to assist them. He expressed his hopes that Poland would again take its place in the family of nations and continue its history as an educated Christian nation. In March 1919, he nominated ten new bishops and, soon after, Achille Ratti, already in Warsaw as his representative, as papal nuncio. He repeatedly cautioned Polish authorities against persecuting Lithuanian and Ruthenian clergy. During the Bolshevik advance against Warsaw, he asked for worldwide public prayers for Poland. Gasparri sent Nuncio Ratti to stay in the Polish capital. On 11 June 1921 he wrote to the Polish episcopate, warning against political misuses of spiritual power, urging again peaceful coexistence with neighbouring people, stating that "love of country has its limits in justice and obligations". He sent nuncio Ratti to Silesia to act against potential political agitations of the Catholic clergy. Ratti, a scholar, intended to work for Poland and build bridges to the Soviet Union, hoping even to shed his blood for Russia. Pope Benedict XV needed him as a diplomat and not as a martyr and forbade any trip into the USSR, although he was the official papal delegate for Russia. Therefore, he discontinued his contact with Russia. This did not generate much sympathy for him within Poland at the time. He was asked to go. "While he tried honestly to show himself as a friend of Poland, Warsaw forced his departure, after his neutrality in Silesian voting was questioned" by Germans and Poles. Nationalistic Germans objected to a Polish nuncio supervising elections, and Poles were upset because he curtailed agitating clergy. November 20, when German Cardinal Adolf Bertram announced a papal ban on all political activities of clergymen, calls for Ratti's expulsion climaxed in Warsaw. Two years later, Achille Ratti became Pope Pius XI, shaping Vatican policies towards Poland with Pietro Gasparri and Eugenio Pacelli for the following thirty six years. (1922–1958)

Папа Пий XI-нің понтификаты кезінде (1922–1939) Польшадағы шіркеу өмірі гүлденді: жаңа шіркеу рөліне, әсіресе білім беру саласында қарсылық білдірген антиклерикалдық топтар болды. Бірақ көптеген діни жиналыстар мен конгрестер, мерекелер мен қажыналық сапарлар өтті, олардың көпшілігі Папаның қолдау хаттарымен сүйемелденді. Папа Пий XI-нің понтификаты кезінде оның мемлекеттік хатшысы кардинал Пьетро Гаспарри соғыстан кейінгі тәртіп пен Польшаның болашағы туралы өз пікірін айқын білдірді: ол Людвиг фон Пасторға Версаль келісімінің жаңа соғысқа, тіпті он соғысқа әкелетінін айтты. Ол Локарно келісімінің нәтижесіне ризашылық білдірді. Алайда, Польша дәлізі оның бағалауынша, әлі де қара дақ болып қала берді және келісімге келуді қажет етті. Сонымен қатар, Польша тек шығыс немесе батыс көршілерімен ынтымақтастықта ғана өмір сүре алады деп санайды. Кеңес Одағына сенім арту мүмкін болмағандықтан, ол "Батыспен байланысты үзуді ақымақтық деп есептеді. Германия қалпына келгеннен кейін Польша қымбатқа түседі".

Польшамен конкорд

1925 жылғы 10 ақпанда Ватиканның мемлекеттік хатшысы, кардинал Пьетро Гаспарри мен Польшаның мемлекеттік хатшысы Станислав Габски арасында конкордатқа (1925 жылғы конкордат) қол қойылды. Конкордатта 27 бап бар, олар шіркеу мен сенімділердің бостандығына кепілдік береді. Ол, католиктік білім беруді бастауыш және орта мектептерде, епископтарды тағайындауды, семинариялар құруды, Варшавадағы тұрақты нунцийді (ол сондай-ақ Гданьскідегі Киелі Тақтың мүдделерін қорғайды) және басқа да маңызды мәселелерді реттейді. Конкордатта Польша аумағының ешбір бөлігі Польшадан тыс жердегі епископтың құзыретіне берілмейтіні нақты айтылған.

Мемлекет шіркеуге толық қорғауды қамтамасыз етеді және сенімділер Польша басшылары үшін жексенбілік миссада және 3 мамырда дұға етеді. Егер дін қызметкерлеріне айып тағылса, қылмыс жасады деген айыптама бойынша сот материалдары шіркеу билігіне жіберіледі. Егер олар кінәлі деп табылса, түрмеге жабылмайды, ал шіркеу билігіне монастырьға немесе әйелдер монастырына қамауға беріледі. Конкордат Гнезно және Познань, Варшава, Вильно, Львов және Краков қалаларындағы бес шіркеу провинциясындағы латын обрядына қолданылады. Бұл Львов және Пржемысль қалаларындағы грек-католиктеріне (рутендік обряд бойынша), сондай-ақ Львовтағы армян обрядының католиктеріне де қатысты. Әр түрлі обрядтардағы діни қызметтерді өткізу үшін канондық құқық сақталуы тиіс. Барлық мемлекеттік мектептерде, университеттерді қоспағанда, католиктік білім беру міндетті. 24-бапта шіркеу мен мемлекет 1918 жылға дейінгі бөлініс кезеңінен бастау алатын бір-бірінің меншік құқықтарын мойындайды. Бұл шіркеудің меншік құқықтары мен жылжымайтын мүліктеріне құрмет көрсетіледі дегенді білдіреді. Шіркеудің экспроприацияланған мүлкінің мәртебесін анықтау үшін кейінірек келісім жасалады. Сол уақытқа дейін мемлекет шіркеу қызметкерлеріне жалақы төлейді. Қағаз жүзінде конкордат шіркеу үшін жеңіс болып көрінді. Бірақ Польша епископтары неке заңнамасы және меншік құқығы саласындағы ерте бұзушылықтарға қарсы шаралар қабылдауға мәжбүр болды. Рим папасы Пий XI оларды және епископтардың пленарлық мәжілістерін өткізу туралы бастамаларын қолдады. Флорестано Ванчинидің "Маттеоттидің өлтірілуі" (1973) фильмінде Гаспарри рөлін Мишель Маласпина сомдады.