Кіріспе

Испан империясының Испан Tercios жер соғыс бөлімшесі. A tercio (ˈteɾθjo), испан тілінде "үшінші" деген мағынаны білдіреді, – Испанияның католик монархтары мен Габсбургтер Испаниясының билігі кезінде Испания армиясының әскери бөлімшесі болды. Олар Испания монархиясының элиталық әскери бөлімдері және Испания империясының қуатты құрлық әскерлерінің маңызды бөлігі болды, кейде теңіз күштерімен де бірге шайқасқа түсті. Испанияның терциолары майдан даласындағы формацияларының тиімділігіне байланысты әлемдегі ең үздік кәсіби жаяу әскерлердің бірі саналды және қазіргі заманғы еуропалық армиялардың қалыптасуындағы маңызды қадам болды. Олар сол кездегі басқа еуропалық елдердегідей наурызға шақырылған немесе жалдамалы әскерлердің орнына, кәсіби еріктілерден құралды. Терциолардың ішкі әкімшілік ұйымы, майдандық құралымдары мен тактикасы Гранаданы жаулап алу және 1490-1500 жылдардағы Италия соғыстары кезінде Гонсало Фернандес де Кордованың енгізген жаңалықтарының нәтижесінде пайда болды. Олар алғашқылардың бірі болып, нақтылы тиімділікпен сүмбілер мен оқ атар қаруларды (аркебуздерді) үйлестірді. Терциолар – бұл Македониялық фалангалар мен Рим легиондарымен салыстыратын жаяу әскердің қайта жаралуы болды. Мұндай құрамалар Бикокка шайқасында (1522) және Павия шайқасында (1525) сияқты танымал шайқастарда өзгеше көзге түсті. 1534 жылы ресми түрде құрылғаннан кейін, терционың беделі олардың тиімді жаттығуларымен, "ескі сарбаздардың" (ветерандардың) көп санымен және оларды басқарған төменгі ақсүйектердің шабытты даусымен қалыптасты. Терциолар XVIII ғасырдың басында полктермен ауыстырылды. 1920 жылдан бастап терцио атауы жаңадан құрылған Испан легионының құрамына берілді; бұл кәсіби бөлімдер Солтүстік Африкадағы отарлық соғыстарда күресу үшін құрылды, француз Шетелдік легионына ұқсас. Бұл құрамалар, іс жүзінде, құрметті атақ ретінде терцио атамын иеленген полктер еді.

Тарих

Гранада соғысы (1482–1491) кезінде Испанияның католик монархтарының әскері үш топқа бөлінді: швейцариялық үлгідегі пикмендер, қалқанмен қаруланған қылышбаздар және аркебуспен жабдықталған арбаушылар. Қалқандар қолданыстан шығып, арбаулардың орнына отты қарулар пайдаланғанда, Испания Гонсало Фернандес де Кордоба (1453–1515) басшылығымен Италияда күшті француз әскерлеріне қарсы жеңіс однысынан кейін жеңіс однысынан кейін жеңіске жетті. Кордова жасаған испан монархтарының әскерлеріндегі ұйымдық және тактикалық өзгерістер терсиолардың және олардың соғыс жүргізу әдістерінің алғабасы саналады. Кордованың бастамасымен құрылған испандық саптық және атыс әскерлерінің тиімділігі саптық пен аркебустың ықпалды атыс күшін үйлестіретін қару-жарақ жүйесіне негізделген. Испандық саптық және атыс формациясының швейцариялық саптық құрылымынан басымдығы – оның біртұтастығын жоғалтпай, мобильді топтарға және тіпті жекелеген жауынгерлерге бөліну қабілеті болды. Бастапқыда терсио термині жауынгерлік бөлімді емес, Италиядағы гарнизонға басшылық ететін және түрлі алыс майдандардағы шайқастарға қатысатын жалпы штабтың басқаруындағы әкімшілік бірлікті білдірді. Бұл ерекшелік Фландриядағы протестант көтерілісшілерімен күрескенде де сақталды. Терсио мен оның сарбаздар роталарына тікелей патша басшылық етті, роталарды оңай қосуға, алып тастауға және басқа терсиоларға ауыстыруға болады. 17 ғасырдың ортасына қарай, ақсүйектер өз қаражаты есебінен терсио құруды бастады, капитанды тағайындап, бірліктердің иесіне айналды, бұл басқа еуропалық әскерлерде де кездесетін жағдай еді. 1492 жылы Гранаданы бағындырудан бастап, 1495 жылы Неаполь патшалығындағы Гран Капитанның жорықтарына дейін үш жарлық испан әскери әкімшілігінің негізін қалады. 1503 жылғы Ұлы жарлық ұзын саптық пен жаяу әскерді мамандандырылған роталарға бөлуді бекітті. 1534 жылы алғашқы ресми терсио – Ломбардия терсиосы құрылды, ол бір жылдан кейін Милан герцогтігін бағындыруға көмектесті. 1536 жылы Карл V-нің Генуя жарлығы арқасында Неаполь және Сицилия терсиолары құрылды. 1547 жылы Мюльберг шайқасында Карл V-нің императорлық әскері испан терсиосының белсенді қатысуының нәтижесінде Германиядағы протестант княздарының лигасынан жеңіліс тапты. 1557 жылы испан әскері Сан-Кентен шайқасында француздарды толық жеңді, ал 1558 жылы Гравелин шайқасында тағы да жеңіске жетті, бұл Испания үшін тиімді бейбіт келісімге әкелді. Осы шайқастардың барлығында терсио бөлімдерінің тиімділігі айқын көрінді. Терсио терминінің шығу тегі күмәнді. Кейбір тарихшылар бұл атаудың Римнің Испаниядағы терсия легионынан шабыттанғанын айтады. Басқалары бұл атаудың Италиядағы испан күштерінің үш бөліміне сілтеме жасағанын санайды. Тағы біреулері оны үш түрлі жауынгерге (саптықтар, аркебузиерлер, мушкетерлер) байланыстырады. 1497 жылғы "соғыс адамына" қатысты жарлықта жаяу әскер құрамы үш бөлікке бөлінгендігі айтылады. Жаяу әскер үш бөлікке бөлінді: біріншісі – немістер әкелген, олар саптық деп атаған; екіншісі – қалқанмен қаруланғандар, ал үшіншісі – садақшылар мен саптық ұстағандар [кейіннен аркебузиерлермен алмастырылды]. Ал басқалары бұл атаудың алғашқы құралымдарда жиналған үш мың адамнан шыққанын айтады. Бұл соңғы түсіндірмені 16 ғасырда Альба герцогына жолдаған баянында майдан шебері Санчо де Лондоньо растады: Терсиолар [Рим] легиондарына еліктеп құрылғанмен, олармен салыстыруға болатын жайттар аз, олардың саны екі есе кем, және бұрын үш мың сарбаз болғанмен, оларды легион емес, терсио деп атаған, тіпті олардың мыңнан астам адамы болмаса да, осылай аталады.

Құрамы мен сипаттамалары

Басқа елдер терциолардың жауынгерлік құрылымын және тактикасын қабылдағанмен, олардың әскерлері тәжірибелі кәсіби сарбаздардан құралған испан әскерінің беделіне жете алмады. Бұл әскерге "әр түрлі ұлттардың әскері" қосылды, бұл неміс және итальян мемлекеттерінен, испан Нидерландтарынан келген әскерлердің және Ирландия сияқты басқа елдерден келген шағын бөлімдердің алуандығын көрсетеді. Мысалы, 1621 жылы испан әскерінің 47 әскери бөлімінен – үлкен испан, испан Нидерландтары және итальяндық терциоларын, сондай-ақ неміс, бургунд және ирланд полктерін есепке алғанда, тек жетісінде ғана испандықтар қызмет етті. Мұндай халықаралық әскер жиналыстары Наполеон соғыстарына дейінгі Еуропа соғыстарының ерекшелігі болды. Дегенмен, испан әскерінің ядросын құрағандар испандықтар болды, олардың бірлігі, жоғары тәртіп сақтауы және кәсібилігі бағаланды.

Терционың жетекшілігі

Бүгінгі әскери ұйымдастыруға ұқсас, терсиоға король тағайындаған майстре де кампо (бас қолбасшы) басшылық еткен, оның күзетінде сегіз гилбердер болған. Маэстреге майор-сержант және логистика мен қару-жарақтан жауапты майор-фюрер көмектескен. Компанияларды капитан (сонымен қатар король тағайындаған) басқарған, ал компанияның туын сақтайтын прапорщик болған. Компаниядағы кіші офицерлер сержанттар, фурилер (фуррилер) және капралдар болған. Сержант компания командирінің орынбасары болып қызмет етіп, капитанның бұйрықтарын жеткізген; фурилер қару-жарақ пен оқ-дәрімен, сондай-ақ қосымша күшпен қамтамасыз еткен; капралдар 25 адамнан тұратын топтарды (қазіргі взводтарға ұқсас) басқарып, бөлімде тәртіпсіздіктерді қадағалаған. Әр компанияда барабаншылар мен сыбызғышылардан құралған барабан корпусы болған, олар шайқаста дабыл қағып, сигнал берген, ал барабан майоры мен сыбызғы майоры терсио штабымен қамтамасыз етілген. Терсио штатына медициналық бөлім (кәсіби дәрігер, шаштараз және хирургтардан тұрады), капелландар мен уағыздаушылар, сот бөлімі және тәртіпті сақтауға арналған әскери констебльдер кірген. Олардың барлығы тікелей майстре де кампоға есеп берген.

Жауынгерлік құрылымдар

Терсионың алаңшалары ішінде пікмендердің қатарлары қуыс пик алаңшасына (куадро) жиналды, онда әдетте қысқа қылышы, қалқаны және сүңгісі бар қылышбаздар болды. Оқ атар қарудың маңыздылығы арта тұра, қылышбаздардың саны азайтылды. Аркебузиерлер (кейіннен мушкетерлер) әдетте "манга" деп аталатын бірнеше жылжымалы топтарға бөлінді, әдетте, квадроның әр бұрышында бір манга орналастырылды. Осы біріктірілген қару-жарақ тәсілінің арқасында, бұл құрама бір мезгілде сабымен қаруланған жаяу әскерінің тұрақтылығын, аркебузиерлерінің қашықтықтан ату күшін және қылыш пен қалқанды қылышбаздардың соққылау күшін пайдаланды. Алайда, құрама тәжірибеде жетілген сайын, қылышбаздардың саны азайып, соңында жойылды, ал қарулы адамдар мен пікмендердің арақатынасы уақыт өте келе артты. Оның салт атты әскерді және басқа да күштерді тойтару қабілетіне қоса, аркебузиерлерінің алыс қашықтықтан атыс жүргізуі оңай жаққа ауыстырылуы мүмкін, бұл оны шабуылда да, қорғаныста да әмбебап етеді. Квадраттар тобы әдетте айдаһар тісі тәрізді формацияда, біртегіс емес, бірінің алдыңғы жиегі екіншісінің артқы жиегімен деңгейлес, есек қорғанысына ұқсас орналастырылды. Бұл оқ атудың тікелей бағыттарын жасап, әскер бөлімдерін жартылай жасырды. Жұп емес бірліктер алға жылжып, жұп бірліктер артқа шегінді, сақтанбайтын жаудың кіруіне мүмкіндік берді және оның қабырғаларын үш жеке алаңның оқтарымен қиылыспен атқылады. Терсио роталары негізгі құрамалардан тәуелсіз жеке операцияларды да жүргізді.

Терсиос және испан империясы

Терциолар Габсбургтер билеген тұста бүкіл Еуропаға орналастырылды. Олар еріктілерден құралған, кәсіби әскерилердің негізінде қалыптасып, жақсы жаттығудан өткен. Кейіннен кейбір терциолар тұрақты испан армиясының толық еріктілерден құралған үлгісін сақтамады – Габсбург патшасы Филипп II көп әскер қажет болғанда, Фландрияда шайқасу үшін Каталониялық қылмыскерлерден терцио құрды, және осы үрдісті өзінің билігінің соңына дейін, көбінесе Каталониялық қылмыскерлермен жалғастырды. Испания армиясының үлкен бөлігі (16 ғасырдың екінші жартысына қарай толығымен терцио бөлімшелерінен тұрды: Савойя терциосы және Сицилия терциосы Габсбургтерге қарсы күшейіп келе жатқан көтерілісті басу үшін Нидерландыға жіберілді. Айырықша жағдай, оларға жалақы төлеу кезеңі келгенде, көптеген испан терциолары мәселені шешудің орнына, өзінің бір бөлігіне айналды: Испания қазынасы үздіксіз соғыстардан азайғандықтан, жалақы алмайтын бөлімдер көбінесе бүлік шығаратын. Мысалы, 1576 жылдың сәуір айында, үлкен жеңіске жеткеннен кейін, жалақы алмайтын терциолар көтеріліс жасап, Антверпен қаласын басып алып, «Антверпендегі испан ашуы» деп аталатын оқиғада үш күн бойы тонады. Испаниялық қолбасшы әскеріне толық тәуелді болғандықтан, ол тек оған бағынуға мәжбүр болды.

Мамандандырылған терциос

1537 жылы 24 ақпанда Tercio de Galeras (Галлеи терциосы) құрылды. Бүгінде Real Infantería de Marina (Испания теңіз жаяу әскері) өзін Галлеи терциосының мұрагері және оның дәстүрінің жалғасы ретінде қарастырады, осылайша әлемдегі ең көне, әлі де жұмыс істеп тұрған теңіз жаяу әскерлері бөлімшесі болып табылады. Tercio Viejo de Armada (Ескі Әскери терциосы) немесе Tercio Fijo de la Mar de Nápoles (Неаполь теңізінің тұрақты терциосы) сияқты басқа да теңіз терциосы бөлімшелері болды. Мұндай мамандандырылған бөлімшелер бүкіл Жерорта теңізі аймағында Осман империясымен созылған соғыс үшін қажет болды.

Атау беру ережесі

Көптеген терциолар өскен жеріне немесе алғаш рет жұмылдырылған жеріне қарай аталды: осылайша Tercio de Sicilia, de Lombardía, de Nápoles (Сицилия терциосы, Ломбардия терциосы, Неаполь терциосы) және т.б. аталды. Басқа терциолар командирлерінің есімімен аталатын, мысалы, Tercio de Moncada – оның командирі Мигель де Монкаданың (оның ең белгілі әскериі Мигель де Сервантес болған) терциосы. Кейбір терциолар негізгі қызметіне қарай аталды, мысалы, Galeras немесе Viejo de Armada.

Португалиялық terços

Португалия 16 ғасырда испандық үлгіні қабылдап, оны терсо деп атады. 1578 жылы король Себастьян жүргізген португал армиясының қайта ұйымдастырылуы кезінде төрт терсо құрылды: Лиссабон терсосы, Эстремадура терсосы, Алентежу терсосы және Алгарве терсосы. Әрқайсысында сегіз ротаға бөлінген 2000-ге жуық адам болды. 1578 жылы Мароккоға жасалған жорыққа арналған армияның жаяу әскері осы төрт терсодан, сондай-ақ Ойысшылар терсосынан (толығымен жас аристократтардан құралған), үш жалдамалы терсодан (неміс, итальян және кастилиялық) және Танжердегі португал гарнизонының элиталық снайперлік бөлімінен тұрды. Осы португал күші Алькасер-Квибир шайқасына қатысты. 1580 жылдан 1640 жылға дейін Испания коронасымен біріккен кезде Португалия армиясы құлдыраса да, терсо ұйымын сақтап қалды. Португалияға бірнеше испан терсолары жіберілді; олардың ішіндегі ең маңыздысы – Лиссабон қаласының испан жаяу әскері терсосы, Португалия астанасының негізгі бекіністерін басып алды. Қазіргі португал теңіз жаяу әскерінің алғабасы Португалия Корольдығының Теңіз флоты терсосы осы кезеңде құрылды. 1640 жылы португал тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін армияны король Жуан IV қайта ұйымдастырды. Терсолар португал жаяу әскерінің негізгі бөлімдері болып қала берді. Терсолардың екі түрі құрылды: жалақылы терсолар (бірінші қатардағы тұрақты бөлімдер) және қосымша терсолар (екінші қатардағы милиция бөлімдері). Португалия осы терсолармен Қайта орнату соғысын жеңіп алды. 17 ғасырдың соңында терсолар қазіргі полктер сияқты ұйымдастырылды. Алайда, бірінші қатардағы терсолар 1707 жылы, испан мұрагерлік соғысы кезінде ғана полктерге айналды, испан терсолары 1704 жылы полктерге айналғаннан кейін. Екінші қатардағы терсолар 1796 жылы ғана милиция полктеріне айналдырылды. Кейбір ескі терсолар Португалия армиясының қазіргі полктерінің тікелей ата-бабалары болып табылады.

Эволюция және алмастыру

Испан терциоларының ашық даладағы басымдығына алғашқы нақты сын-қатер Ниупорт шайқасында (1600) туды. Ниупорт жеңімпазы, голланд штадхолдері, Оранж князі Морис, терционың әдістерін Рим легионының ұйымдастыруымен үйлестіре отырып, оны жетілдіре алатынына сенді. Бұл жағалаудағы сызықтық құрылымдар жауға қарсы қолданылатын қару-жарақтардың үлкен бөлігін бірден қолдануға мүмкіндік берді. Нәтижесінде Ниупорттағы терциолар голландтардың қару күшінен ауыр зардап шекті. Дегенмен, испан армиясы ішкі келіспеушіліктерге қарамастан, бұл келіспеушіліктер оның тұрақты басшылығына нұқсан келтіргеніне қарамастан, жеңіске жетіп алуға жақын болды. Сегіз жылдық соғыс (1568–1648) Төмен елдерде қалалар мен бекіністерді қоршаумен сипатталды, ал далалық шайқастар екінші деңгейде болды. Морис реформалары соғыс өнерінде революцияға әкелмеді, бірақ ол терциолардың шайқас құрамаларымен теңдес келе алатын және болашақ дамуларға жол ашатын әскер құрды. Отыз жылдық соғыс (1618–1648) кезінде Киелі Рим империясының терцио стиліндегі шайқас құрамалары швед әскерінің патшасы Густав Адольф құрған және басқарған сызықтық құрамалардың қолынан ауыр жеңіліс көріп, құлдырады. Алайда, испан терциоларының сынақтан өткен тактикасы мен кәсібилігі швед армиясын Нердлинген шайқасында жеңуде шешуші роль атқарды. Тарихы бойы терциолардың құрамы, шайқас формациялары мен тактикасы жаңа сын-қатерлерге жауап беру үшін өзгеріп келді. Испан терциоларының классикалық пике және мушкеттен тұратын шаршы формациялары және жақсы атты әскердің қолдауы 17 ғасырда Вимпфен (1622), Флерус (1622), Бреда (1624), Нердлинген (1634), Тионвиль (1639) және Хоннекур (1641) сияқты маңызды шайқастарда жеңіске жетті. Тек Рокруа (1643) шайқасында ғана испан терциосының ашық далада жеңілмейтіндігі туралы беделі күйреп түсті. Дегенмен, Рокруадағы жеңіліс терционың жаяу әскерінің сәтсіздігінен емес, қолдаушы атты әскердің құлдырауынан туды. Одан кейін де терциолар Рокруадан кейін бірден ұрыстарда жеңіске жетті, мысалы, Туттлинген (1643) және Валенсиенн (1656) шайқастарында, бірақ олардың құрамы мен шайқас стилі өзгеріп үлгерген еді. Осы кезеңде атыс қарулары мен далалық артиллерияның тұрақты түрде жақсаруы сызықтық стильді үлкейтіп көрсетті. 17 ғасырдың соңына қарай терциолар сызықтық стильді соншалықты қабылдады, олардың шайқас формациялары мен тактикасы бір ғасыр бұрынғы шайқас формациялары мен тактикасына ұқсамайтын болды. 1675 жылы Нидерланд армиясының әскери академиясы (Нидерландтың Корольдік әскери және математикалық академиясы немесе Брюссель әскери академиясы деп те аталады) Брюссельде (1675–1706) оның жалғыз директоры Дон Себастьян Фернандес де Медрано (Мора, 1646 – Брюссель, 1705 жылғы 18 ақпан), Маэстро де Кампо, майдан генералы, артиллерия генералы, генерал-префект, Альферес және математика шебері, Габсбург Нидерландтарының губернаторы Карлос де Арагон де Гурреа, Виллахермозаның 9-шы герцогының өтініші бойынша, испан терциоларынан артиллеристер мен инженерлердің жетіспеушілігін жою мақсатымен құрылды. Бұл Фландрияның Корольдік әскери академиясы офицерлік курсанттарының әртүрлі шығу тегімен, Медрано жасаған оқу жоспарының инновациялық ерекшеліктерімен, оның оқыту процесінің теориялық және практикалық негізімен және офицерлік курсанттарға берілген тиісті тапсырмалардан басқа, олар "соғыс шеберлері" деп аталды. Бұл мектеп жарым аралдағы ең үздік офицерлерді соғыс өнеріне оқыту үшін Брюссельде құрылды. Академияның жетістігі мен сапасы Киелі Рим императорының, Англия корольінің, Лиганың және герцогтардың және басқа да беделді тұлғалардың талаптарымен мойындалды; Медраноның басшылығымен әр түрлі нүктелерден оқушылар жіберілгенін қайталап көрсеткендей. Фландрияның Корольдік әскери академиясы әр түрлі салалардағы әскери инженерлерді оқыту үшін білім беру мекемесі болды, мысалы, арифметика, геометрия, артиллерия, бекініс салу, алгебра, космография, астрономия, навигация және т.б. 1704 жылы тұрақты испан терциолары полктерге айналдырылды және пикешілер пехоталық типтен алынып тасталды. Резервтер мен ортақ әскерлер кейіннен ұқсас ұйымдарға айналды.