Кіріспе

Ежелгі Кіші Азия аймағы Кария (грекше: Καρία, Karia; Karya) – батыс Анатолиядағы, орташа Иониядан (Микале) оңтүстікке қарай Ликияға және шығысқа қарай Фригияға дейін жағалау бойымен созылған аймақ. Геродот кариялықтарды Анатолия материгінің түпкі тұрғындары деп сипаттаған, ал олар өздерін патшаларының атымен Кария деп атаған. Оның мәлімдемесіне сәйкес, кариялықтар өздерін Анатолия материгінде теңіз саудасымен белсенді айналысқан халық деп есептеген және мизийлер мен лидиялықтарға жақын болған. Қалалардың көптеген атаулары және шығанақтар мен мүйістер сияқты географиялық нысандар, белгілі отарлау үдерісімен үйлесетін этникалық құрамның қабаттасуын көрсетеді.

Жағалаудағы Кария

Жағалау Кариясы Милеттен оңтүстікке қарай Дидимадан басталады, бірақ Милет Иондық Кариядан бұрынғы кезеңге жатқызылған. Оның оңтүстігінде Яссик шығанағы (Гүллюк Кёрфези) және Яссус және Баргилия қалалары орналасқан, бұл Гүллюк Кёрфезіне Баргилетик шығанағы деген қосымша атау берді, ал жақын жердегі Синдие, оны кариялықтар Анданус деп атаған. Баргилиядан кейін Карьянда немесе Карьинда, содан кейін Бодрум түбегінде Минд (Ментеха немесе Мунтеха), Милеттен 56 миль (90 км) қашықтықта орналасқан. Жақын маңда Назиандус қаласы болған, бірақ оның нақты орны белгісіз. Бодрум түбегінің ұшында Термера (Телмера, Термерея) және екінші жағында Керамик шығанағы (Гёкова Кёрфези) жатыр. Бұл жер "бұрын көптеген қалалармен тығыз қоныстанған". Галикарнас, дорийлік грек қаласы, алты кариялық қаланың арасында салынған: Теангела, Сибде, Медмасса, Эвраний, Педаса немесе Педасум және Тельмисс. Бұлар, Минд және Синагела (немесе Сягела немесе Суагела) сегіз Лелег қаласын құрайды. Керамик шығанағының солтүстік жағалауында Керамус және Баргасус қалалары орналасқан. Керамик шығанағының оңтүстігінде Кариялық Херсонес немесе Триопий мүйісі (Крио мүйісі) орналасқан, оны дорийлік Книд колониясынан кейін Дорис деп те атаған. Жарты аралдың (Датча түбегі) түбінде Бибасс немесе Бибастус орналасқан, одан бұрынғы атау – Бибассия Херсонесі шыққан. Бұл қазір Акант және Дулополис ("құл қаласы") еді. Кариялық Херсонесстің оңтүстігінде Доридис шығанағы, "Дорис шығанағы" (Сими шығанағы), дорийлік конфедерациясының орналасқан жері жатыр. Онда үш шығанақ бар: Бубассиус, Тимниас және Схоенус, соңғысы Гида қаласын қоршап тұрады. Шығанақта Евтен немесе Евтан, Питаеум және Лорима маңындағы Элаеус немесе Элаеусса аралдары бар. Оңтүстік жағалауда Симиге қарама-қарсы Киноссема немесе Онугнатос мүйісі орналасқан. Одан оңтүстікке қарай Родосқа қарасты жағалау бөлігі – Родос Переясы жатыр. Оған Одимус шығанағындағы Лорима немесе Ларимна, Гелос, Тисануса, Паридион, Панидон немесе Пандион (Мармарис мүйісі) Physicus, Амос, Фиска немесе Фискус, сондай-ақ Кресса (Мармарис) кіреді. Крессадан кейін Кальбис өзені (Дальян өзені) ағып өтеді. Екінші жағында Каун (Дальян маңы) орналасқан, олардың арасында Писилис немесе Пилисис және Пирнос жатыр. Содан кейін кейбір қалалар Ликияға, ал кейбіреулері Карияға жатқызылады: Инд өзеніндегі Калинда, Глаук шығанағындағы Крия және Алина (Катранци шығанағы немесе Макри шығанағы), Глаук өзені шекара болып табылады. Шығанақтағы басқа кариялық қалалар – Клайде немесе Лиде және Энус.

Ішкі кария

Латмустың шығыс шетінің түбінде, Евромусқа және Миласка жақын жерде, қазіргі Селимей ауылы орналасқан. Бұрын бүкіл Карияны Хризаорис деп атаған; сонымен қатар, Еуромус бастапқыда Ликиядан қоныстанған. Оның қалалары – Таврополис, Плараса және Хризаорис. Бұлардың барлығы кейін Миласаға қосылды. Соңғысына қасиетті жолмен байланысты Лабраунда мен Синури. Стратоницеяның айналасында Лагина, Панамара, Тендеба және Астрагон орналасқан. Аймақтың ішкі бөлігінде, Айндинге қарай, мармар мен шаяндармен танымал Алабанда, жоғарғы Майандердегі Ортосия, Коскиния немесе Коскинус және Алинда орналасқан. Шығыс жағында Хилларима діни орталығы бар. Майандер мен Харпас өзендерінің қосылған жерінде Харпаса (Арпаз) орналасқан. Майандер мен Орсин өзендерінің қосылған жерінде Корсимус немесе Корсинус – Майандердегі Антиохия, ал Орсин тауларында Фригиямен шекаралас қала, Гордиутихос ("Гордий қамалы") Гейренің жанында. Лелегелер құрған және Ниноэ деп аталған бұл қала Мегалополис ("Үлкен қала") және Афродизиас атанды, кейде Карияның астанасы болды. Орсиндегі басқа қалалар – Тимелес және Плараса. Табе әр түрлі уақытта Фригия, Лидия және Карияға тиесілі болды және онда әртүрлі ұлт өкілдері тұрған көрінеді. Кария сонымен қатар Синданың бастауларын, Сибираның шағын мемлекетімен шекарадағы Эрия немесе Эриус және Табузионды қамтиды.

Қола дәуірі

Кария жиі Қола дәуірінің Каркия (немесе Каркиса) аймағымен теңестіріледі, бұл аймақ Хетт мәтіндерінен белгілі, бірақ бұл теңестіру нақты емес.

Грекиялық елді мекен

Кария ерте темір дәуірінде грек иммигранттарымен қоныстанды. Олардың болуы шамамен б.з.д. 1100 жылға қарай осы аймақта пайда болған протогеометриялық керамикалық бұйымдармен, сондай-ақ грек материалдық мәдениетінің басқа да белгілерімен расталған. Кария жағалауы дориялық гексаполистің ("алты қала") құрамына кірді. Бір деректе Аристотельдің Карияның теңіз империясы ретінде Эпидавр мен Гермионаны басып алғаны айтылады және бұл афинялықтар Делостан табылған қабірлерді анықтағанда расталды. Олардың жартысы қару-жарақтарының сипаттамаларына сүйеніп кариялықтар деп танылды. Грецияға екінші парсы шапқыншылығы кезінде (б.з.д. 480-479 жж.) Кария қалалары Ксеркс I-нің одақтастары болды және Артемизий шайқасы мен Саламис шайқасында күресті, онда Галикарнас патшайымы Артемизия 70 кариялық кемеден тұратын жасаққа басшылық етті. Темистокл Артемизий мен Саламис шайқастары алдында иониялықтар мен кариялықтарды парсы коалициясынан бөліп алуға тырысты. Ол оларға оның жағына қосылуды немесе шайқасқа қатыспауды ұсынды, бірақ егер олардың көтерілуге мүмкіндігі болмаса, шайқас басталғанда, әдейі жалқаулық танытуды айтты. Плутарх өзінің "Параллель өмірлер" атты еңбегінде былай жазды: "Фаний (Φαινίας) Темистоклдің анасы фракиялық емес, кариялық әйел болғанын және оның аты Эвтерпе (Eυτέρπη) болғанын жазды, ал Неант (Νεάνθης) оның Кариядағы Галикарнастан екенін қосты". 479 ж.б.з.д. Грецияға жасалған парсылардың сәтсіз шабуылынан кейін Кария қалалары афиналықтар басқарған Делиан лигасының мүшелері болды, бірақ шамамен б.з.д. 428 жылдан бастап шамамен бір ғасыр бойы Ахеменидтердің билігіне қайта оралды. Ахеменидтер билігі кезінде кариялық әулет басшысы Мавсол көршілес Ликияны, оның үстіне Ксантос үш тілді жазуында көрсетілгендей, әлі де Пикодар басқаратын аймақты басып алды. Кариялықтар Ұлы Александрдың жаулауларынан және б.з.д. 334 жылы Галикарнас қамалынан кейін Македония империясының құрамына енді. Галикарнас – б.з.д. 377–353 жылдар аралығында Кария сатрабы болған Мавсолға арналған атақты Мавзолейдің орналасқан жері. Бұл ескерткіш ежелгі әлемнің жеті кереметінің біріне айналды және римдіктер кез келген монументалды мақамды мавзолей деп атады.

Македония империясы

334 ж.б.д. Александр III Македонский Карияны Персия империясы тақтан түсірген Ада Карияның көмегімен басып алды. Ада Кария патшалығын қайта иелену шартымен Александрдың Карияны басып алуына белсенді түрде көмектесті. Карияны жаулап алғаннан кейін ол Александрды өзінің мұрагері деп жариялады.

Византия империясының ыдырауы және түрік билігіне өтуі

VII ғасырда Византия провинциялары жойылды және жаңа әскери тақырып жүйесі енгізілді. Ежелгі Карияға сәйкес келетін аймақты 13 ғасырдың басында Ментеше әулеті тұсында түріктер басып алды. Ментешедегі халық құрамы және ондағы ішкі аймақтардан түріктердің көшіп келуінің, сондай-ақ жергілікті халықтың түркіленуінің рөлі туралы тек жанама мәліметтер бар. Осман империясының алғашқы санақ деректері, аймақ үшін ерекше емес жағдайда, мұсылман халқының (негізінен түріктер) 99%-ға дейін жететінін, ал мұсылман емес азшылықтың (негізінен қариялықтар, Миластағы шағын еврей қауымымен толықтырылған) 1%-ға дейін төмен екенін көрсетеді. Османдықтардың билікке келгеннен кейінгі алғашқы қадамдарының бірі – аймақтың әкімшілік орталығын мың жылдық тарихы бар Миластан сол кездегі әлдеқайда кіші Мүғлаға көшіру болды, бірақ ол провинцияның оңтүстік шекарасын бақылауға қолайлырақ болды. 20 ғасырдың басына дейін Ментеше деп аталатын қазалар ежелгі Кария аумағына сәйкес келеді. Г. Сотириадис (1918) және С. Анагиостопулу (1997) сияқты дереккөздер грек халқының жалпы санының шамамен он пайызын құрағанын, олардың саны он екі мыңнан он сегіз мыңға дейін болғанын, көптегендерінің аралдардан келген жақындағы көші-қоншылар екенін жазды. Көпшілігі 1919 жылы, халық алмасудан бұрын, кетіп қалды.

Археология

2021 жылдың шілдесінде Абузер Кызыл басқаратын археологтар Еврумустағы Зевс Лепсинос ғибадатханасындағы қазба жұмыстары барысында екі 2500 жылдық мәрмәр мүсін және жазу табылды деп хабарлады. Абузер Қызылдың сөзіне сүйенсек, бір мүсін жалаңаш болса, екіншісі былғарыдан жасалған қару-жарақ пен қысқа юбка киген. Екі мүсін де қолында арыстан ұстаған күйде бейнеленген.