Кіріспе

1236–1240 жылдар аралығында Дели сұлтандығын билеген Разият Уд Дунья Ва Уд Дин (шамамен 1205 – 15 қазан 1240), көбінесе Разия Сұлтана деп танылады, Үнді субконтинентінің солтүстік бөлігіндегі Дели сұлтандығының билеушісі болған. Ол – субконтиненттегі бірінші әйел мұсылман билеушісі және Делидің жалғыз әйел мұсылман билеушісі. Мамлюк сұлтаны Шамсуддин Илтутмиштің қызы Разия, әкесі 1231–1232 жылдары Гвалиор жорығында болған кезде Делиді басқарған. Әлдебір аңыз бойынша, осы кезеңдегі өнерімен әсер қалдырған Илтутмиш Делиге оралғаннан кейін Разияны мұрагері етіп тағайындаған. Илтутмиштің орнын Разияның жартылай бауыры Рукнуддин Фируз бағындырды, оның анасы Шах Туркан оны өлтіруді жоспарлаған. Рүкнұддинге қарсы болған көтеріліс кезінде Разия халықты Шах Турканға қарсы қоздырып, 1236 жылы Рүкнұддин тақтан түсірілгеннен кейін өзі билікке келді. Разияның билікке өтуіне ақсүйектердің бір бөлігі қарсы болды, олардың кейбіреулері оған қосылды, ал қалғандары жеңіліске ұшырады. Оны қолдаған түркі ақсүйектері одан тек беделді тұлға күтеді, бірақ ол өзінің билігін нығайтып, ықпалын арттырды. Бұл, оның түркі емес шенеуніктерді маңызды лауазымдарға тағайындауымен бірге, олардың наразылығына себеп болды. 1240 жылдың сәуір айында ақсүйектер тобы төрт жылға жетпеген билікке ие болғаннан кейін оны тақтан түсірді. Ол көтерілісшілердің бірі – Ихтияруддин Алтунияға үйленді және таққа қайта оралуға тырысты, бірақ сол жылдың қазан айында жартылай бауыры және мұрагері Мүйзуддин Бахрамнан жеңіліп, көп ұзамай қаза тапты.

Атаулары мен лауазымдары

Разияның есімі Радийя немесе Разия деп те жазылады. Кейбір қазіргі жазушылар қолданған "Султана" термині қате, себебі ол "әйел билеуші" емес, "патшаның әйелі" деген мағынаны білдіреді. Разияның өзінің монеталарында ол Сұлтан Жалалат әл-Дунья уәл-Дин немесе әл-Сұлтан әл-Муаззам Разият әл-Дин бинт әл-Сұлтан деп көрсетілген. Султанаттың санскрит тіліндегі жазуларында оны Жалаладина деп атаса, дер кезіндегі тарихшы Минхадж оны Сұлтан Разият әл-Дунья уәл-Дин бинт әл-Сұлтан немесе Сұлтан Разият әл-Дунья уәл-Дин бинт әл-Сұлтан деп сипаттаған. Разияға тағы бір ер адамға тән атақ – падшах (бадшах) берілген.

Ерте өмір

Разия Дели сұлтаны Шамсуддин Илтутмиштің, оның алдыңғысы Кутб-уд-Дин Айбақтың түркі құлы (мамлюк) болған қызы ретінде дүниеге келді. Разияның анасы – Туркан Хатун, Кутб-уд-Дин Айбақтың қызы және Илтутмиштің басты әйелі еді. Разия Илтутмиштің үлкен қызы, және шамасы бойынша, оның алғашқы туған баласы болған.

Таққа көтерілу

Илтутмиш өзінің үлкен ұлы Насируддин Махмудты мұрагері ретінде дайындаған, бірақ бұл ұлы 1229 жылы күтпеген жерден қайтыс болды. Тарихшы Минхадж Сирадж айтуынша, Илтутмиштің қалған ұлдары ләззатқа берілгендіктен, оның қайтысынан кейін мемлекеттік істерді басқара алмайды деп ойлаған. 1231 жылы Гвалиорға жорыққа аттанғанда, Илтутмиш Дели әкімшілігін қызы Разияға тапсырды. Разия өте жақсы қызмет етті, сол себепті Делиге оралғаннан кейін Илтутмиш оны мұрагері етіп тағайындауды шешті. Илтутмиш өзінің офицері, мушриф и мамлакат Таджул Мулк Махмуд Дабирге Разияны мұрагер деп жариялайтын жарлық дайындауды бұйырды. Ақсүйектер оның бұл шешіміне қарсы шығып, оның тірі ұлдары бар екенін айтқанда, Илтутмиш Разияның өз ұлдарынан гөрі қабілетті екенін мәлімдеді. Бірақ Илтутмиш қайтыс болғаннан кейін, ақсүйектер оның ұлы Рүкнұддин Фирузды жаңа патша етіп тағайындады. Дегенмен, Илтутмиш өмірінің соңында ұлын мұрагер етіп тағайындауға келіскен болуы мүмкін. Бұған дәлел – оның ауыр сырқаттанғанда Рүкнұддинді Лахордан Делиге шақырып алғаны. Тағы бір мүмкіндік – Илтутмиштің Разияны мұрагері деп атауы туралы әңгіме – Разияның билікке келгеннен кейін оның жақтастары таратып жүрген жалған аңыз болуы мүмкін. Минхадж осы аңызды баяндайтын дерлік замандас дереккөздің жалғызы болып табылады, және ол оқиғаға немесе болжамды жарлыққа куә болған жоқ: ол сол кезде Гвалиорда болды және 1238 жылға дейін Делиге оралмады. Рүкнұддин билікке лайық емес еді, сондықтан ол әкімшілік басқаруды анасы Шах Турканға тапсырды. Екеуінің де Илтутмиштің халыққа сүйікті ұлы Құтубұддинді соқыр етуі және өлтіруі, Шах Турканның билігін асыра пайдалануы бірнеше ақсүйектердің көтерілісіне әкелді, тіпті уәзир (премьер-министр) Низамул Мүлк Жүнайди де көтерілісшілерге қосылды. Жағдай одан бетер болды, Рүкнұддинге жақын түркі текті құл офицерлер солтандықтың тажик (түркі емес) офицерлерін өлтіруді жоспарлады. Бұл бірнеше маңызды тажик офицерлерінің өліміне әкелді, оның ішінде Жүнайдидің ұлы Зияул Мүлк және Разияны мұрагер деп жариялаған жарлықты дайындаған Таджул Мүлк Махмуд. Рүкнұддин көтерілісшілермен күресу үшін Кухрамға қарай аттанғанда, Шах Туркан Делиде Разияны өлтіруді жоспарлады. Разия үлкен дұға кезінде халықты Шах Турканға қарсы қозғады. Содан кейін халық патша сарайына шабуыл жасап, Шах Турканды тұтқындады. Бірнеше ақсүйектер мен әскер Разияға адалдық ант беріп, оны таққа отырғызды, осылайша оны Оңтүстік Азиядағы алғашқы әйел мұсылман билеушісі етті. Рүкнұддин Делиге қайтып келді, бірақ Разия оны тұтқындауға күш жіберді: ол тұтқындалды және 1236 жылдың 19 қарашасында, 7 айдан кем уақыт билік еткеннен кейін өлім жазасына кесілген болуы мүмкін. Разияның Дели тағына көтерілуі оның әйел болғандығымен ғана емес, сонымен қатар оның тағайындалуының қозғаушы күші халықтың қолдауы болғандықтан да ерекше болды. 14 ғасырлық Футух уссалатин мәтінінде айтылғандай, ол халықтан өзінің үміттерін орындамаса, оны орнынан түсіруді сұрады.

Көтерілуге қарсылық

Разия билік құрғаннан бастап түркі тектес ақсүйектердің қатаң қарсылығына тап болды. Ол түркі тектес провинциялық губернаторлардың емес, Дели халқының қолдауымен таққа отырды. Разия түркі ақсүйектерінің ықпалын азайту үшін түркі емес ақсүйектер тобын құруға тырысты, бұл түркі ақсүйектерінің одан әрі қарсылығына әкелді. Низамул Мулк Мұхаммед Жүнайди, «тазик» (түрік емес) шенеунік, Ильтутмиш тұсында уазир (премьер-министр) қызметін атқарған, оның билікке көтерілуін қабылдаудан бас тартты. Оған төрт түркі ақсүйектері қосылды, олар Разияның алдыңғы билеушісі Рукнуддинге де қарсы көтерілген еді. Бұл ақсүйектерге Бадаунның Мәлік Иззуддин Мұхаммед Салари, Мултанның Мәлік Иззуддин Кәбир хан Аяз, Хансидің Мәлік Сайфуддин Кучи және Лахордың Мәлік Алауддин Жани кірді. Осы ақсүйектер Разияға қарсы әртүрлі бағыттардан жорық жасағанда, ол Ауадх губернаторы болып тағайындаған Малик Нусратуддин Тайсиден көмек сұрады. Бірақ Тайси Делиге жол тартқанда Ганг өзенін кешіп өткеннен кейін, Кучи әскерлері тарапынан тұтқындалып, тұтқында қайтыс болды. Разия көтерілісшілерге қарсы күресу үшін Дели қаласынан армияны шығарып, Ямуна өзенінің жағасына лагерь құрды. Бірнеше шешілмейтін шайқастардан кейін көтерілісшілердің басшылары Мұхаммед Салари мен Иззуддин Кәбир хан Аяз Разияға қосылуға келісті. Олар Разиямен құпия кездесіп, Жүнайди сияқты басқа көтерілісшілерді тұтқындауды жоспарлады. Алайда Жүнайди мен басқа көтерілісшілер бұл жоспарды біліп, Разияның әскерлерінің қуып жететінін сезіп қашып кетті. Сайфуддин Кучи мен оның інісі Фахруддин тұтқындалып, түрмеге қамалып, кейін өлім жазасына кесілді. Жүнайди Сирмур тауына қашып, сол жерде қайтыс болды. Алауддин Жани Накаван ауылында өлтіріліп, оның басы кейін Делиге әкелінді.

Билік

Таққа отырғанынан кейін Разия бірнеше маңызды тағайындамалар жасады. Ол Хуаджа Мухаззабуддинді өзінің жаңа уәзірі (премьер-министр) етіп тағайындады және оған Низамул Мүлк атағын берді. Мұхаззабуддин бұған дейін Жүнайдидің орынбасары болып қызмет атқарған. Разия өз әскерінің басшысы етіп Малик Сайфуддин Айбек Бахтуды тағайындады және оған Қутлуғ хан атағын берді. Алайда, Сәйфуддин көп ұзамай қайтыс болды, ал Разия Малик Құтбұддин Хасан Гуриді жаңадан құрылған naib i lashkar (әскерге жауапты) лауазымына тағайындады. Разия бұрын өлтірілген көтерілісші Алауддин Джани иелік еткен Лахордың иқтасын өзіне қосылған көтерілісші Малик Иззуддин Кабир Хан Аязға берді. Разия өзінің адал адамдарын император үйінің лауазымдарына тағайындады, соның ішінде Әмір и Хажиб ретінде Мәлік и Кәбир Ихтияруддин Айтигин және Әмір и Ахур ретінде Мәлік Джамалуддин Якутты. Минхадж айтқандай, көп ұзамай шығыстағы Лакхнаутиден батыстағы Дебалға дейінгі барлық ақсүйектер оның билігін мойындады. Разияның көтерілісші еместерге қарсы жасаған алғашқы әскери науқаны – Рантамборға шабуыл жасау болды, оның Чахамана билеушісі Илтұтмыштың қайтысынан кейін тәуелсіздігін жариялаған еді. Разия Малик Құтбұддин Хасан Гуриге Рантамборға жорық жасауды бұйырды: ол түркі ақсүйектерін және офицерлерін қамалдан эвакуациялай алды, бірақ Чахаманаларды бағындыра алмады. Чахаманалар меватилермен одақтасып, қазіргі солтүстік-шығыс Раджастанның көп бөлігін басып алды және Дели төңірегінде партизандық соғыс жүргізді. Разия сондай-ақ Гвалиорды Делидің бақылауына қайтару үшін күш жіберді, бірақ бұл науқан тоқтатылды. Разияның тұсында шииттер сұлтандыққа қарсы көтерілді, бірақ көтеріліс басылды. Маңызды оқиғаның бірінде шиит карматтар Делидегі Джама мешітіне шабуыл жасады. Кармат көшбасшысы Нуруддин Түрк бұрын сүнни шафиғи және ханафи мазхабтарын сынаған еді және Дели, Гуджарат, Синд және Доабтан 1000-ға жуық жақтас жинаған. 1237 жылдың 5 наурызында ол және оның жақтастары мешітке кіріп, жұма намазына келген сүнниттерді өлтіре бастады, содан кейін азаматтар шабуыл жасады. 1238 жылы Газнидің бұрынғы Хорезм губернаторы Малик Хасан Карлуг моңғолдардан қорқыныш сезініп, өз ұлын Делиге жіберді, мүмкін моңғолдарға қарсы әскери одақ құруға тырысқан шығар. Разия ханзаданы құрметпен қарсы алды, оған Баранның кірісін оның шығындарына бөлді, бірақ моңғолдарға қарсы одақ құрудан бас тартты.

Ауыстыру

Разияны қолдаған ақсүйектер оны тек беделді тұлға ретінде қарастырды, бірақ ол өзін-өзі нығайта түсті. Мысалы, оның алғашқы монеталары әкесінің атымен шығарылған, бірақ 1237–1238 жылдары ол монеталарды тек өз атынан шығара бастады. Исами бастапқыда оның пүрде сақтағанын айтады: оның тағын сарай қызметкерлері мен жалпы халықтан бөлетін экран болды, және оны әйел сақшылар қоршап тұрды. Бірақ кейін ол халық алдында дәстүрлі еркек киімімен, жамылғы (қаба) және бас киім (кула) киіп пайда бола бастады. Ол Дели көшелерінде пілдермен жүріп, бұрынғы сұлтандар сияқты көпшілік алдында өнер көрсетті. Разияның күшін арттыруы және түркі емес адамдарды маңызды лауазымдарға тағайындауы түркі ақсүйектерінің наразылығын тудырды. Әмір и Ахур лауазымын бұрын түркі текті офицерлер атқарған, ал Якут – абиссиниялық, сондықтан Разияның түркі офицерлері бұл тағайындауға наразы болды. Исами, Сирхинди, Бадауни, Фиришта және Низамуддин Ахмад сияқты тарихшылар Разияның Якутпен тығыз қарым-қатынасын оның құлауының басты себебі деп есептейді. 1238–1239 жылдары Лахордың әкімі Малик Изудин Кабир хан Аяз Разияға қарсы көтерілді, ол оған қарсы жорық жасап, Содраға қашуға мәжбүр етті. Содрадан тыс жерлерді моңғолдар бақылағандықтан және Разия оны қуалай бергендіктен, Иззуддин басылып, Разияның билігін қайта қабылдауға мәжбүр болды. Разия оған мейірімділікпен қарады: одан Лахор иқтасын алып, оның орнына Мултан иқтасын берді, бұл иқта бұрын Илтутмишпен Ихтияруддин Қарақош хан Айтигинге берілген еді. Разия Илтутмиштен сатып алынған түркі құлы Ихтияруддин Айтигинды Делидегі сарайына шақырып, оны Әмір-и Хаджиб етіп тағайындады. Ол сондай-ақ Илтутмиштің тағы бір құлы – Ихтияруддин Алтунияға да жақсылық жасады, оған ең алдымен Баран иқтасын, содан кейін Табархинда иқтасын берді. Бірақ бұл екі офицер Лахор жорығында болған кезде оны құлату үшін басқа түркі офицерлерімен сөз байласты. Разия 1240 жылдың 3 сәуірінде Делиге келді және Алтунияның Табархиндада оған қарсы көтерілгенін білді. Делидегі басқа ақсүйектердің Алтуниямен бірігіп, оған қарсы сөз байласқанын білмей, Разия он күннен кейін Табархиндаға қарай жорық жасады. Табархиндада көтерілісшілер оның адал Якутын өлтіріп, оны тұтқынға алды. Минхадж айтуынша, Разия 3 жыл, 6 ай және 6 күн билік етті.

Алтуниямен одақ және өлім

Разияның тұтқындалғаны туралы хабар Делиге жеткенде, көтерілісші ақсүйектер Мұизуддин Бахрамды – Илтутмиштің ұлын – таққа отырғызды. Ол 1240 жылдың 21 сәуірінде таққа шықты, ал ақсүйектер оған 1240 жылдың 5 мамырында адалдыққа ант берді. Ақсүйектер жаңа патшаны тек қана номиналды билеуші ретінде қарастырды және жаңадан құрылған naib i mamlakat (регентке тең) лауазымы арқылы мемлекеттік істерді бақылауға ниеттенді, осы лауазым Ихтияруддин Айтигинге берілді. Бірақ жаңа патша Ихтияруддин Айтигинді бір-екі ай ішінде өлтірді. Разияны биліктен қуырғаннан кейін Делидегі ақсүйектер маңызды лауазымдар мен иқталарды өздеріне бөлісіп алды, Разияны Тәбархиндада тұтқындаған Ихтияруддин Алтунияның талаптарын ескермеді. Айтигиннің өлімінен кейін Алтуния Разияны биліктен құлатудан ешқандай пайда көре алмайтынын түсініп, онымен одақтасуға шешім қабылдады. Разия да бұл мүмкіндікті тақты қайтарып алу үшін пайдаланды және 1240 жылдың қыркүйегінде Алтунияға үйленді. Екеуіне басқа да наразы түркі ақсүйектері, соның ішінде Мәлік Қарақош және Мәлік Салари қолдау көрсетті. Алтуния әскер жинады, Абдул Малик Исами айтуынша, оның құрамында хохарлар, джаттар және раджпуттар болды. 1240 жылдың қыркүйек-қазан айларында Мұизуддин Бахрам сұлтан Алтуния мен Разияның әскеріне қарсы жорыққа шықты және оларды 1240 жылдың 14 қазанында жеңді. Алтуния мен Разия Қайталға қашуға мәжбүр болды, онда олар өз әскерлерінен тасталып, бір топ индустар тарапынан өлтірілді. Разия 1240 жылдың 15 қазанында қаза тапты. Ол Дели тағына отырған жалғыз әйел болып тарихта қалды.

Қабір

Разияның қабірі Ескі Делидегі Түрікмен қақпасының жанындағы Мохалла Булбули Ханда орналасқан. Бүгінде бұл орын көбінесе ескерусіз қалған: Үндістанның археологиялық зерттеу қызметі жыл сайын күтім жұмыстарын жүргізеді, бірақ оны одан әрі сәнмен безендіре алмайды, себебі ол заңсыз салынған құрылыстармен қоршалған және оған тар, тығыз көше арқылы ғана жетуге болады. 20-шы ғасырдың соңында жергілікті тұрғындар оның жанына мешіт салған. Кейтал қаласындағы қираған ғимарат Разияның бастапқы қабірінің орны деп айтылады.

Монеталар

Разияның күміс және бильон монеталары табылған, сондай-ақ Бенгалия стиліндегі бір алтын монета да белгілі. Күміс танкалар Бенгал (Лакхнаути) және Делиден шығарылған. Бастапқыда ол әкесі Илтумиштің атынан, Насырдың әйелдік атағы – «Насрат» деген атақты келтіре отырып, Делиден монеталар шығарды.